Co według Kościoła dzieje się po śmierci?

Prosto mówiąc

Kościół mówi o tym mniej, niż się powszechnie sądzi — i znacznie mniej obrazowo. Większość tego, co ludzie uważają za katolicką naukę o zaświatach, pochodzi z malarstwa, kazań barokowych i Dantego, a nie z dokumentów.

Nauka sprowadza się do trzech możliwości.

Niebo — nie miejsce, tylko stan: bycie z Bogiem bez zasłon. Katechizm mówi o widzeniu Go twarzą w twarz i zaznacza, że przekracza to wszelkie wyobrażenia. Obłoki, harfy i brama z kluczem to ikonografia.

Czyściec — stan oczyszczenia dla tych, którzy umierają w przyjaźni z Bogiem, ale nie są jeszcze gotowi. Rzecz, którą warto podkreślić: czyściec prowadzi zawsze do nieba. Nie jest to trzecia, gorsza wieczność ani zawieszenie z niepewnym wynikiem.

Piekło — i tu obraz odbiega od ludowego najbardziej. Katechizm opisuje je jako dobrowolne wykluczenie siebie z relacji z Bogiem, którego nie da się już odwrócić. Nie jako karę wymierzoną przez Boga komuś, kto chciałby być gdzie indziej.

I fakt, który mówi więcej niż długie wywody: Kościół nigdy w swojej historii nie orzekł, że jakikolwiek konkretny człowiek jest w piekle. Ani o Judaszu, ani o żadnym z ludobójców. Kanonizuje — czyli stwierdza, że ktoś jest w niebie. Odwrotnej procedury nie ma i nigdy nie wprowadził.

Głębiej

Dwa etapy, nie jeden. To rozróżnienie porządkuje resztę.

Sąd szczegółowy następuje bezpośrednio po śmierci i dotyczy konkretnego człowieka. Sąd ostateczny — na końcu dziejów, gdy wszystko zostanie ujawnione. Chrześcijaństwo mówi więc, że historia jako całość też ma swoje rozstrzygnięcie, a nie tylko poszczególne biografie.

Zmartwychwstanie ciała — i dlaczego to nie to samo co nieśmiertelność duszy. To jedno z najczęściej mylonych miejsc.

Grecka filozofia mówiła o duszy uwalniającej się z ciała jak z więzienia. Chrześcijaństwo mówi coś zupełnie innego: że człowiek zostanie odzyskany w całości, z ciałem, bo ciało nie jest opakowaniem duszy, tylko częścią człowieka. Dlatego w Credo pada zdanie „wierzę w ciało zmartwychwstanie“, a nie „w nieśmiertelność duszy“.

Jak to ma wyglądać — Kościół nie wie i nie udaje, że wie. Św. Paweł, zapytany wprost przez Koryntian, odpowiada obrazem ziarna, które wygląda inaczej niż roślina z niego wyrastająca (1 Kor 15,35–44), i wprowadza pojęcie „ciała duchowego“ — sformułowanie celowo paradoksalne.

Czyściec — skąd się wziął i co jest sporne. Uczciwie: nie ma go wprost w Nowym Testamencie. Kościół opiera tę naukę na trzech rzeczach: na fragmencie Drugiej Księgi Machabejskiej o modlitwie i ofierze za poległych (2 Mch 12,44–46), na bardzo starej praktyce modlitwy za zmarłych, poświadczonej w inskrypcjach z katakumb, oraz na wnioskowaniu — że człowiek niegotowy potrzebuje przygotowania.

Protestanci czyśćca nie uznają, między innymi dlatego, że nie uznają Ksiąg Machabejskich za kanoniczne, o czym piszemy przy Biblii. To realna różnica doktrynalna, a nie nieporozumienie.

Warto też oddzielić naukę od jej nadużyć. Wyobrażenie czyśćca jako miejsca kary z licznikiem lat, które da się skrócić opłatą, doprowadziło w XVI wieku do handlu odpustami i było jedną z bezpośrednich przyczyn Reformacji. Kościół zakazał tego procederu na Soborze Trydenckim. Dzisiejsze rozumienie odpustu opisujemy osobno.

Piekło — co dokładnie mówi Katechizm. Warto przeczytać to uważnie, bo różni się od kazań.

Po pierwsze: nie można być zjednoczonym z Bogiem, jeśli się dobrowolnie nie wybiera Jego miłości. Po drugie: umrzeć w grzechu śmiertelnym bez żalu oznacza pozostać oddzielonym od Boga z własnego wolnego wyboru. Po trzecie — i to jest zdanie kluczowe: Bóg nikogo nie przeznacza do piekła; wymaga to dobrowolnego odwrócenia się od Boga i trwania w nim aż do końca.

Piekło jest więc opisane jako coś, co człowiek robi sobie sam, a nie co się z nim robi. Katechizm dodaje, że nauka o piekle jest wezwaniem do odpowiedzialności, a nie narzędziem straszenia — i to zdanie warto znać, bo w polskim duszpasterstwie bywało używane dokładnie odwrotnie.

Czy można mieć nadzieję, że piekło jest puste? To pytanie budzi spory i uczciwie jest je tak przedstawić. Kościół naucza, że piekło istnieje i że jest realną możliwością — to nie podlega dyskusji. Natomiast czy ktokolwiek się w nim znajduje, pozostaje kwestią otwartą, i część teologów XX wieku (najgłośniej Hans Urs von Balthasar) formułowała nadzieję, że nie. Stanowisko to bywa krytykowane i nie jest oficjalną nauką; ale nie zostało też potępione. Kto się z nim spotka, powinien wiedzieć, że jest to dopuszczalna opinia teologiczna, a nie dogmat ani herezja.

Co mówi Kościół

O niebie: jest to „ostateczny cel i spełnienie najgłębszych dążeń człowieka“, stan „najwyższego i ostatecznego szczęścia“, a życie w nim polega na oglądaniu Boga twarzą w twarz (KKK 1023–1024). Katechizm od razu zastrzega, że „ta tajemnica przekracza wszelkie możliwości naszego zrozumienia i wyobrażenia“ i że Pismo mówi o niej wyłącznie obrazami: uczta, wesele, dom Ojca, Jeruzalem (KKK 1027).

O czyśćcu: ci, którzy umierają w łasce, ale nie są jeszcze całkowicie oczyszczeni, „są rzeczywiście pewni swego wiecznego zbawienia“ — przechodzą oczyszczenie, aby uzyskać świętość konieczną do wejścia do radości nieba (KKK 1030). Ta pewność jest częścią definicji, nie dopowiedzeniem.

O modlitwie za zmarłych: Kościół od początku czcił pamięć zmarłych i ofiarował za nich modlitwy, zwłaszcza Eucharystię (KKK 1032). Piszemy o tym przy modlitwie za zmarłych.

O piekle: umrzeć w grzechu śmiertelnym bez żalu oznacza pozostać z własnego wolnego wyboru na zawsze oddzielonym od Boga, a stan tego dobrowolnego wykluczenia siebie nazywa się piekłem (KKK 1033). I zdanie, które warto zapamiętać: Bóg nie przeznacza nikogo do piekła (KKK 1037).

Co mówi Biblia

Jezus mówi o rzeczach ostatecznych częściej, niż się sądzi, ale prawie zawsze obrazami i przypowieściami — a nie opisem. To sam w sobie jest sygnał, jak te teksty czytać.

Scena sądu u Mateusza jest w tej sprawie najważniejsza i zaskakująca, bo kryterium jest w niej wyłącznie jedno, i nie jest religijne: „byłem głodny, a daliście Mi jeść… byłem w więzieniu, a przyszliście do Mnie“ (Mt 25,35–36). Obie strony pytają ze zdziwieniem, kiedy to się stało — nikt nie wiedział, że zdaje egzamin. Odpowiedź: „wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili“ (Mt 25,40).

O zmartwychwstaniu ciała najobszerniej pisze św. Paweł w 15. rozdziale Pierwszego Listu do Koryntian — całym poświęconym temu pytaniu. Przyznaje w nim, że nie umie odpowiedzieć na pytanie „jak“, i sięga po obraz ziarna i rośliny.

I obraz końcowy z Apokalipsy, w którym warto zauważyć kierunek: to nie ludzie idą do nieba, tylko „Miasto Święte — Jeruzalem Nowe“ zstępuje na ziemię, a Bóg zamieszkuje z ludźmi. „I otrze z ich oczu wszelką łzę, a śmierci już odtąd nie będzie“ (Ap 21,2–4).

Chrześcijańska nadzieja nie polega więc na ucieczce ze świata, ale na jego odnowieniu — i to jest ostatnie zdanie tej serii.