Czym różni się 1 listopada od 2 listopada?

Prosto mówiąc

To dwa różne dni o dwóch różnych treściach, które w polskiej praktyce zlały się w jedno.

1 listopada — Wszystkich Świętych. Uroczystość o tych, którzy są już u Boga. Nie tylko o kanonizowanych: o wszystkich zbawionych, łącznie z tymi, o których nikt nigdy nie napisał życiorysu. To dzień radosny.

2 listopada — Wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmarłych, potocznie Zaduszki. Dzień modlitwy za tych zmarłych, którzy — jak uczy Kościół — potrzebują jeszcze oczyszczenia.

Głębiej

Dlaczego wszyscy idą na cmentarz akurat pierwszego? Z powodu kalendarza pracy. 1 listopada jest w Polsce dniem ustawowo wolnym, 2 listopada nie jest. Rodziny zjeżdżają się więc wtedy, kiedy mogą — i praktyka cmentarna przesunęła się o dzień względem swojej liturgicznej treści.

To nie jest nadużycie ani błąd. Warto tylko wiedzieć, że gdy 1 listopada stoisz przy grobie, Kościół tego dnia śpiewa o niebie, a nie o śmierci.

Skąd się wzięły oba dni. Uroczystość Wszystkich Świętych ustaliła się w Kościele zachodnim w VIII–IX wieku. Dzień Zaduszny wprowadził w X wieku opat Odilon z Cluny, wyznaczając w klasztorach swojej kongregacji 2 listopada jako dzień modlitwy za wszystkich zmarłych; zwyczaj rozszedł się stamtąd na cały Kościół łaciński.

Co się z tym wiąże praktycznie. Od 1 do 8 listopada z nawiedzeniem cmentarza połączonym z modlitwą za zmarłych związany jest odpust zupełny, który można ofiarować wyłącznie za zmarłych — opisujemy to osobno w tekście o odpuście zupełnym.

Czego w tych dniach nie ma. Nie ma nakazu palenia zniczy, kupowania kwiatów ani obecności na cmentarzu. To zwyczaje — piękne i głęboko zakorzenione, ale zwyczaje. Kościół w tych dniach prosi o jedno: o modlitwę i o Mszę w intencji zmarłych.

Co mówi Kościół

Uroczystość Wszystkich Świętych opiera się na prawdzie o komunii świętych — przekonaniu, że Kościół to jedna wspólnota obejmująca żyjących, oczyszczających się i zbawionych, którzy mogą się za sobą wstawiać (KKK 956).

Dzień Zaduszny wynika z nauczania o oczyszczeniu po śmierci: kto umiera w łasce Bożej, ale niedoskonale oczyszczony, przechodzi oczyszczenie, a Kościół od początku modli się za takie osoby i zachęca do ofiarowania za nie Mszy, jałmużny i odpustów (KKK 1030–1032).

1 listopada należy w Polsce do dni nakazanych — obowiązuje uczestnictwo we Mszy świętej (KKK 2180–2183). 2 listopada dniem nakazanym nie jest, mimo że w praktyce gromadzi tłumy.

Co mówi Biblia

Obraz, który stoi za 1 listopada, pochodzi z Apokalipsy: „Potem ujrzałem: a oto wielki tłum, którego nie mógł nikt policzyć, z każdego narodu i wszystkich pokoleń, ludów i języków, stojący przed tronem i przed Barankiem“ (Ap 7,9). Nie lista nazwisk — tłum, którego nie da się zliczyć.

Za 2 listopada stoi natomiast starotestamentalny gest Judy Machabeusza, który polecił złożyć ofiarę za poległych żołnierzy, „aby zostali uwolnieni od grzechu“ (2 Mch 12,45–46). To najczęściej przywoływany biblijny ślad modlitwy za zmarłych — i warto od razu zaznaczyć, że Księgi Machabejskie nie należą do kanonu przyjmowanego przez protestantów, co jest jedną z przyczyn różnicy w podejściu do tej praktyki.