Co to znaczy być zbawionym i czy trzeba na to zasłużyć?

Prosto mówiąc

Słowo brzmi archaicznie i większość ludzi używa go, nie wiedząc dokładnie, co znaczy. Zacznijmy od pytania, które rzadko pada: od czego zbawienie zbawia?

Chrześcijańska odpowiedź: od grzechu i od jego skutku, czyli od oddzielenia od Boga, a ostatecznie od śmierci rozumianej jako koniec wszystkiego.

Ważny jest kierunek tego zdania. Nie chodzi o uniknięcie kary, którą Bóg wymyślił i mógłby odwołać. Chodzi o naprawienie relacji, która została zerwana — a Bóg jest tu tym, kto naprawia, a nie tym, przed kim trzeba się ratować.

Teraz rzecz, która najczęściej zaskakuje. Powszechne wyobrażenie o katolicyzmie brzmi: trzeba sobie na niebo zapracować, uzbierać dobre uczynki, wyrobić normę. To wyobrażenie jest sprzeczne z katolicką nauką, i to w sposób wyraźnie zapisany.

Katechizm mówi, że nikt nie może zasłużyć na pierwszą łaskę, od której zaczyna się nawrócenie. Inicjatywa jest zawsze po stronie Boga. Człowiek odpowiada — i ta odpowiedź ma znaczenie — ale nie jest tym, kto zaczyna.

Skąd więc uczynki? Stąd, że wiara, która nic nie zmienia, jest według Listu św. Jakuba martwa. To nie jest „wiara albo uczynki“. To jest: uczynki są tym, po czym poznać, że wiara jest żywa.

Głębiej

Cztery słowa, które warto rozdzielić, bo w kazaniach bywają używane zamiennie.

Łaska — działanie Boga w człowieku; darmowe, niezasłużone, pierwsze.

Usprawiedliwienie — moment, w którym człowiek zostaje z Bogiem pojednany. To słowo stało się osią sporu XVI wieku.

Odkupienie — to, co zrobił Chrystus: „wykupił“ ludzi z niewoli grzechu. Obraz pochodzi z rynku niewolników i dziś brzmi obco.

Zbawienie — całość: od uwolnienia z grzechu po życie wieczne.

Spór o wiarę i uczynki — i jak się skończył. To jest najbardziej znany konflikt w historii chrześcijaństwa Zachodu i warto wiedzieć, na czym stanął.

Luter twierdził, że człowiek zostaje usprawiedliwiony przez samą wiarę, bez uczynków. Sobór Trydencki odpowiedział, że łaska rzeczywiście przemienia człowieka, a jego współpraca ma znaczenie. Obie strony wypowiedziały wtedy wzajemne potępienia.

31 października 1999 roku w Augsburgu — w święto Reformacji — Kościół katolicki i Światowa Federacja Luterańska podpisały Wspólną deklarację w sprawie nauki o usprawiedliwieniu. Podpisy złożyli kard. Edward Cassidy i bp Christian Krause. Dokument stwierdza wspólne przekonanie, że człowiek zostaje przyjęty przez Boga darmo, z łaski, i uznaje, że dawne potępienia nie odnoszą się do dzisiejszego nauczania drugiej strony.

Do deklaracji przystąpili później metodyści (23 lipca 2006) i Światowa Wspólnota Kościołów Reformowanych (5 lipca 2017).

Nie znaczy to, że różnice zniknęły — pozostają realne, zwłaszcza wokół roli uczynków i pewności zbawienia. Znaczy natomiast, że spór, który dzielił Zachód przez cztery stulecia, przestał być tym, czym był. Warto to wiedzieć, bo w polskich rozmowach o protestantach ta informacja praktycznie nie funkcjonuje.

Czy da się mieć pewność. Tu rzeczywiście przebiega różnica. Część tradycji protestanckiej mówi o pewności zbawienia; katolicyzm mówi o ufności, odrzucając zarazem strach jako motywację.

To rozróżnienie ratuje przed dwiema pułapkami. Pierwsza to beztroska — przekonanie, że skoro zbawienie jest darmo, to nic nie zależy od tego, jak się żyje. Druga, w Polsce częstsza, to lęk: życie w poczuciu ciągłego zagrożenia potępieniem. Katolicka tradycja duchowa traktuje ten drugi stan jako pokusę, a nie jako pobożność — i tym się zajmuje spowiednik, nie sam zainteresowany.

A ludzie spoza chrześcijaństwa. Pytanie pada zawsze i odpowiedź jest jaśniejsza, niż wielu sądzi.

Sobór Watykański II zapisał, że ci, którzy bez własnej winy nie znają Ewangelii Chrystusa, ale szczerze szukają Boga i pod wpływem łaski starają się pełnić Jego wolę, mogą osiągnąć zbawienie wieczne (Lumen gentium 16, por. KKK 847). Katechizm dodaje, że dotyczy to również tych, którzy bez winy nie doszli do wyraźnego poznania Boga, a mimo to starają się żyć uczciwie.

Kościół nie twierdzi więc, że zbawieni są wyłącznie ochrzczeni. Twierdzi, że Chrystus jest jedyną drogą — i że sam Bóg potrafi po niej prowadzić ludzi, którzy Go nie rozpoznają po imieniu.

Co mówi Kościół

Katechizm o łasce: jest ona „darem darmo danym“, uprzedza wszystko, co człowiek robi, i nikt nie może zasłużyć na pierwszą łaskę stojącą u początku nawrócenia (KKK 1996–1998, 2010). Zasługa, o której katolicka teologia mówi dalej, dotyczy już współpracy z łaską wcześniej otrzymaną — a więc jest odpowiedzią, nie transakcją.

O usprawiedliwieniu: nie jest jedynie ogłoszeniem człowieka sprawiedliwym z zewnątrz, lecz realną przemianą wnętrza (KKK 1987–1995). To właśnie ten punkt był osią sporu z Lutrem, i to tu deklaracja z 1999 roku znalazła wspólny język.

O ludzkiej wolności: Bóg zbawia człowieka bez jego wiedzy, ale nie bez jego zgody — to formuła św. Augustyna powtarzana w tradycji katolickiej.

O innych: zbawienia nie odmawia się tym, którzy bez własnej winy nie znają Ewangelii, a szczerze szukają Boga (KKK 847). Warto przy tym znać kontekst zdania „poza Kościołem nie ma zbawienia“ — Katechizm wyjaśnia je jako skierowane do tych, którzy wiedząc o Kościele, świadomie odmawiają przystąpienia (KKK 846), o czym piszemy przy Kościele.

Co mówi Biblia

Zdanie, na którym oparł się Luter i które katolicy odmawiają uznać za sprzeczne z własną nauką: „Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę. A to pochodzi nie od was, lecz jest darem Boga: nie z uczynków, aby się nikt nie chlubił“ (Ef 2,8–9).

I zdanie, które trzyma drugą stronę: „Tak też i wiara, jeśli nie byłaby połączona z uczynkami, martwa jest sama w sobie“ (Jk 2,17).

Oba są w Nowym Testamencie i żadne nie zostało z niego usunięte. To warto zauważyć, bo pokazuje, że napięcie nie jest wymysłem teologów — jest wpisane w same źródła.

Najlepszym obrazem zbawienia jest jednak przypowieść, nie argument. Syn marnotrawny wraca, mając przygotowaną przemowę o tym, że nie jest już godzien — i nie zdąży jej wygłosić, bo ojciec biegnie mu naprzeciw i przerywa w połowie (Łk 15,20–22). Ojciec nie sprawdza rachunków ani nie stawia warunków. Reaguje, zanim padnie uzasadnienie.

Jest też scena jeszcze krótsza i jeszcze mocniejsza. Człowiek ukrzyżowany obok Jezusa, skazany za przestępstwa, prosi tylko o pamięć. Odpowiedź: „Dziś ze Mną będziesz w raju“ (Łk 23,43). Nie zdążył zrobić nic dobrego, bo nie miał kiedy — i to jest ostatnie zdanie, jakie chrześcijaństwo mówi w sprawie zasługiwania na niebo.