Czym jest Kościół — instytucją, budynkiem czy wspólnotą?

Prosto mówiąc

Słowo robi tu więcej szkody niż pożytku, bo po polsku znaczy trzy różne rzeczy naraz: budynek, instytucję i wspólnotę ludzi. W Credo chodzi wyłącznie o to trzecie.

Greckie ekklesia, od którego pochodzi „Kościół“ w większości języków, znaczy zwołanie — zgromadzenie ludzi wezwanych. Nie mury i nie urząd.

Kto więc jest Kościołem? Wszyscy ochrzczeni. Około 1,4 miliarda ludzi. Duchowni to w tej liczbie ułamek procenta — kapłanów jest na świecie mniej więcej czterysta tysięcy, czyli jakieś trzy setne procenta katolików.

To rozróżnienie ma konsekwencje praktyczne. Zdanie „Kościół uważa, że…“, które słychać w wiadomościach, oznacza zwykle „biskupi uważają” albo nawet „jeden biskup powiedział“. To nie jest to samo i warto pilnować tej różnicy — także wtedy, gdy się z wypowiedzią zgadzamy.

Głębiej

Cztery przymioty z Credo. W każdą niedzielę pada zdanie: „wierzę w jeden, święty, powszechny i apostolski Kościół“. Każde z tych słów znaczy coś konkretnego.

Jeden — mimo podziałów, które istnieją i o których Kościół mówi otwarcie. Sobór Watykański II przestał opisywać inne wspólnoty chrześcijańskie jako zwyczajnie błędne i zaczął mówić o rzeczywistych, choć niepełnych więziach.

Święty — nie dlatego, że jego członkowie są dobrzy, bo nie są. Katechizm formułuje to zdanie, którego nie da się przeoczyć: Kościół obejmuje w swoim łonie grzeszników, jest święty i zarazem ciągle potrzebujący oczyszczenia (KKK 827). Świętość jest tu darem i zadaniem, a nie oceną stanu faktycznego.

Powszechny — po grecku katholikos, „obejmujący całość“. Stąd słowo „katolicki“, które nie jest nazwą własną, tylko przymiotnikiem.

Apostolski — zbudowany na apostołach, z ciągłością przekazu przez święcenia biskupie (sukcesja apostolska). To jeden z realnych punktów sporu z częścią wspólnot protestanckich.

Jak to jest zbudowane. Od góry: papież jako biskup Rzymu; biskupi, każdy w swojej diecezji; prezbiterzy (księża) i diakoni; parafie jako podstawowe jednostki. Obok tego, w innym porządku: zakony i zgromadzenia, które podlegają własnym przełożonym — piszemy o tym przy różnicy między księdzem a zakonnikiem.

W Polsce jest 41 diecezji. Konferencja Episkopatu Polski nie jest szczeblem władzy nad biskupami — biskup w swojej diecezji odpowiada bezpośrednio przed papieżem.

Świeccy — i rzecz, którą warto wiedzieć. Sobór Watykański II poświęcił im osobny rozdział, zapisując, że świeccy nie są odbiorcami duszpasterstwa, lecz mają własne, niezastępowalne zadanie — właśnie tam, gdzie duchownych nie ma: w pracy, rodzinie, polityce, kulturze (Lumen gentium 31).

W polskiej praktyce parafialnej wygląda to często inaczej, a udział świeckich sprowadza się do wykonywania poleceń. To rozbieżność między nauczaniem a rzeczywistością i nie ma powodu jej ukrywać.

„Poza Kościołem nie ma zbawienia“. To zdanie krąży wyrwane z kontekstu i brzmi jak wyrok na resztę ludzkości. Katechizm poświęca mu trzy punkty i wyjaśnia dokładnie odwrotnie, niż brzmi: dotyczy ono tych, którzy wiedząc, że Kościół został ustanowiony przez Boga, nie chcieliby do niego przystąpić. Nie dotyczy natomiast ludzi, którzy bez własnej winy nie znają Ewangelii — o nich Katechizm mówi, że Bóg może doprowadzić ich do zbawienia drogami sobie wiadomymi (KKK 846–848).

Kiedy Kościół się mylił. Warto wiedzieć, że sam to przyznawał — Jan Paweł II w 2000 roku poprosił publicznie o przebaczenie za grzechy popełnione w imię Kościoła: przemoc wobec innowierców, niesprawiedliwości wobec Żydów, podziały wśród chrześcijan. To nie jest zarzut wrogów, tylko dokument wewnętrzny.

Nieomylność — pojęcie najczęściej rozumiane opacznie. Nie znaczy, że papież nie popełnia błędów; znaczy, że w bardzo wąsko określonych warunkach, rozstrzygając uroczyście w sprawie wiary lub moralności, nie może zdefiniować błędu. Warunki te spełniono w historii kilka razy. Wypowiedzi papieża o gospodarce, polityce czy epidemii nie są nimi objęte.

Co mówi Kościół

Katechizm zaczyna od słownika: „Słowo «Kościół» oznacza «zwołanie»“ i wskazuje na zgromadzenie ludu (KKK 777, por. 751–752). Dopiero potem mówi o instytucji.

Używa trzech obrazów, które warto znać, bo każdy koryguje inny błąd: lud Boży (Kościół to ludzie, nie urząd), Ciało Chrystusa (części są różne i wszystkie potrzebne) i świątynia Ducha Świętego (to nie jest organizacja utrzymywana ludzkim wysiłkiem).

O świętości i grzechu naraz — punkt, który w tekście brzmi mocniej niż w kazaniach: Kościół, obejmując grzeszników, jest święty, a zarazem ciągle potrzebujący oczyszczenia, i podejmuje ustawicznie pokutę i odnowienie (KKK 827). To zdanie pochodzi z konstytucji soborowej z 1964 roku, a więc sprzed ujawnienia największych skandali — nie jest reakcją na nie.

O zbawieniu innych: Sobór „nie odmawia zbawienia“ tym, którzy bez własnej winy nie znają Ewangelii Chrystusa, ale szczerze szukają Boga i starają się pełnić Jego wolę (KKK 847).

Co mówi Biblia

Zdanie założycielskie, na którym opiera się prymat Piotra: „Ty jesteś Piotr [czyli Skała], i na tej Skale zbuduję Kościół mój“ (Mt 16,18). Warto wiedzieć, że interpretacja tego wersetu jest jednym z głównych punktów sporu z protestantami — dyskusja toczy się o to, czy „skałą“ jest osoba Piotra, czy jego wyznanie wiary.

Najlepszy obraz wspólnoty daje św. Paweł, porównując ją do ciała: „Nie może więc oko powiedzieć ręce: «Nie jesteś mi potrzebna»“, i dalej, że członkom „słabszym” okazuje się większą troskę (1 Kor 12,21–23). To jest opis wspólnoty, w której użyteczność nie decyduje o miejscu.

I obraz, do którego warto wracać, także po to, żeby mieć skalę porównawczą. Pierwsza gmina w Jerozolimie: „trwali w nauce Apostołów i we wspólnocie, w łamaniu chleba i w modlitwach“, mieli wszystko wspólne i „sprzedawali majątki i dobra, i rozdzielali je każdemu według potrzeby“ (Dz 2,42–45).

To nie jest opis, który dzisiejszy Kościół może przytaczać z poczuciem spełnienia. Jest to natomiast punkt odniesienia, którego sam sobie nie usunął — i po którym można poznać, jak daleko odszedł.