Jak wierzyć po tym, co wyszło na jaw o Kościele?

Prosto mówiąc

Jeśli trafiłeś tu, bo szukasz pomocy dla siebie albo dla kogoś bliskiego, to najważniejsze jest na początku, a nie na końcu.

Teraz reszta.

Co się stało. Duchowni katoliccy wykorzystywali seksualnie dzieci i młodzież. Kiedy sprawy wychodziły na jaw, znaczna część przełożonych nie zgłaszała ich prokuraturze, lecz przenosiła sprawców do innych parafii, gdzie mieli dostęp do kolejnych dzieci. Ofiary bywały namawiane do milczenia „dla dobra Kościoła“.

Drugie zdanie jest ważniejsze od pierwszego. Przestępstwa popełniają ludzie w każdej instytucji i sama ich obecność nie jest zarzutem wobec instytucji. Zarzutem jest reakcja: ukrycie, przeniesienie, presja na skrzywdzonych. To nie był błąd w ocenie sytuacji, tylko decyzja — powtarzana przez dekady, w wielu krajach, według tego samego schematu.

Dlatego formuła „kilka czarnych owiec“ jest nie do obrony. Nie dlatego, że sprawców było dużo albo mało — to przedmiot sporu i rzetelnych badań w Polsce wciąż brakuje. Dlatego, że mechanizm ukrywania powtórzył się w Irlandii, Stanach Zjednoczonych, Australii, Niemczech, Francji, Chile i Polsce. Coś, co powtarza się niezależnie od kraju i pokolenia, jest cechą systemu, a nie zbiegiem jednostkowych upadków.

Głębiej

Czym to nie jest. Nie jest problemem celibatu jako takiego — wykorzystywanie dzieci występuje we wszystkich środowiskach, także tam, gdzie celibatu nie ma, i statystycznie najczęściej w rodzinach. Nie jest też problemem jednej epoki: sprawy z lat 60. i sprawy z ostatniej dekady różnią się reakcją otoczenia, nie samym czynem.

Czym jest. Splotem trzech rzeczy, o których dziś mówią sami hierarchowie: nadużycia władzy, nadużycia sumienia (wykorzystania pozycji duchowego autorytetu, żeby zamknąć komuś usta) i nadużycia seksualnego. Franciszek w liście z 2018 roku nazwał to klerykalizmem — przekonaniem, że duchowny jest kimś, komu się nie zaprzecza i kogo się nie zgłasza.

To pojęcie robi w tej sprawie realną robotę. Tłumaczy, dlaczego rodzice nie wierzyli własnym dzieciom i dlaczego zgłoszenia trafiały do kurii zamiast do prokuratury. Nie usprawiedliwia niczego — wskazuje, gdzie stała dźwignia.

Co się zmieniło, powiedziane bez entuzjazmu. Od 2019 roku obowiązuje przepis papieski nakładający na duchownych i zakonników obowiązek zgłaszania podejrzeń przełożonym oraz przewidujący odpowiedzialność biskupów za zaniechanie (Vos estis lux mundi, zmienione w 2023). W Polsce każda diecezja i każde zgromadzenie mają delegata przyjmującego zgłoszenia; od 2019 roku działa też świecka Państwowa Komisja, powołana ustawą.

I teraz uczciwie: to są procedury, a nie dowód przemiany. Ich skuteczność mierzy się sprawami, nie dokumentami — a spory o to, czy w Polsce rozliczono przełożonych, którzy tuszowali, trwają nadal i nie są rozstrzygnięte. Kto ma w tej sprawie ograniczone zaufanie, nie jest złośliwy. Jest ostrożny.

Trzy zdania, których nie należy mówić skrzywdzonym.

„Nie wszyscy księża tacy są“ — to prawda, która w tej rozmowie funkcjonuje jako sposób na zmianę tematu.

„Trzeba już wybaczyć“ — przebaczenie nie jest terminem do dotrzymania ani warunkiem bycia dobrym katolikiem. Nie oznacza też rezygnacji ze sprawiedliwości ani powrotu do kontaktu ze sprawcą.

„Nie mówmy o tym, bo to szkodzi Kościołowi“ — to zdanie jest dokładnie tym mechanizmem, który doprowadził do katastrofy. Powtarzanie go dzisiaj nie jest obroną Kościoła, tylko przedłużeniem szkody.

Co zostaje, jeśli chce się zostać. Kilka rzeczy, które można rozdzielić, choć w praktyce zwykle są zlepione.

Instytucja zawiodła — i przyznanie tego nie wymaga żadnego „ale“. Wiara nie opiera się jednak na wiarygodności zarządu. Sakramenty są ważne niezależnie od tego, kto ich udziela; Kościół rozstrzygnął to szesnaście stuleci temu i nie zrobił tego dla wygody, tylko dlatego, że inaczej ważność chrztu zależałaby od biografii szafarza.

Zostaje też fakt, że w tej samej instytucji są ludzie, którzy to ujawniali — dziennikarze, prawnicy, świeccy, część duchownych — często płacąc za to karierą i relacjami. Kościół jest również nimi.

A jeśli nie chce się zostać. To nie jest tekst, który ma kogoś zatrzymać. Odejście po doświadczeniu krzywdy albo po utracie zaufania jest reakcją zrozumiałą i nie ma powodu, żeby ją oceniać. Więcej: jeśli powrót do parafii oznacza dla kogoś kontakt z miejscem, w którym doznał krzywdy, to nieprzychodzenie jest zdrową decyzją, a nie zaniedbaniem obowiązku.

Warto tylko wiedzieć jedno: odejście nie zamyka drogi do zgłoszenia sprawy ani do skorzystania z pomocy wymienionej wyżej. Nikt nie pyta tam o praktyki religijne.

Co mówi Kościół

Zacząć trzeba od zdania najbardziej niewygodnego dla samego Kościoła. Katechizm: Kościół „obejmuje w swoim łonie grzeszników“, jest „święty, a zarazem ciągle potrzebujący oczyszczenia“ i „podejmuje ustawicznie pokutę i odnowienie“ (KKK 827, za konstytucją Lumen gentium 8). To nie jest wykręt dopisany po 2002 roku — to zdanie soborowe z 1964.

W liście z 20 sierpnia 2018 roku Franciszek napisał do wszystkich wiernych, że Kościół „z bólem i wstydem“ uznaje, iż nie działał tak, jak powinien, i że przez długi czas „lekceważono i ukrywano“ krzywdę. Wskazał klerykalizm jako źródło, a milczenie nazwał współudziałem.

Vos estis lux mundi (2019, zmienione w 2023) wprowadziło rzecz, której wcześniej nie było: obowiązek zgłaszania ciążący na duchownych i osobach zakonnych, procedurę wobec biskupów i przełożonych, którzy zaniechali działania, oraz zakaz nakładania na zgłaszającego obowiązku milczenia.

Kościół uczy też — i to jest odpowiedź na pytanie o sakramenty — że ich ważność nie zależy od świętości szafarza. Rozstrzygnięcie zapadło w sporze z donatystami w IV wieku. Warto je znać, ale trzeba wiedzieć, do czego służy: odpowiada na pytanie „czy mój chrzest jest ważny“, a nie na pytanie „jak mam z tym żyć“.

Wreszcie rzecz, która w tekstach kościelnych o towarzyszeniu osobom zranionym pojawia się coraz częściej: skrzywdzonemu nie wolno stawiać przebaczenia jako warunku ani mierzyć czasu jego żałoby. Presja duchowa w tej sprawie jest uznawana za odrębną formę krzywdy.

Co mówi Biblia

Ostrzeżenie Jezusa jest jednym z najostrzejszych zdań całej Ewangelii: „Kto by się stał powodem grzechu dla jednego z tych małych, którzy wierzą we Mnie, temu byłoby lepiej kamień młyński zawiesić u szyi i utopić go w głębi morza“ (Mt 18,6). Kościół, który to czyta co roku, przez dekady robił coś przeciwnego.

Jezus mówi też osobno o przywódcach religijnych — i mówi rzeczy, których w kazaniach się nie cytuje: „Wiążą ciężary wielkie i nie do uniesienia i kładą je ludziom na ramiona, lecz sami palcem ruszyć ich nie chcą“ (Mt 23,4). O tych samych: „Podobni jesteście do grobów pobielanych, które z zewnątrz wyglądają pięknie, lecz wewnątrz pełne są kości trupich“ (Mt 23,27).

Krytyka religijnej władzy nie jest w chrześcijaństwie aktem wrogim. Jest w nim od początku i pochodzi od jego założyciela.

Zostaje jeszcze jedno zdanie, tym razem o ujawnianiu: „Nie ma bowiem nic ukrytego, co by nie miało wyjść na jaw“ (Mk 4,22). W kazaniach czyta się je zwykle jako ostrzeżenie dla grzesznika. Można — i uczciwiej — czytać je jako obietnicę daną skrzywdzonym.