Dlaczego dobry Bóg pozwala na cierpienie niewinnych?

Prosto mówiąc

To jest najpoważniejszy zarzut wobec wiary w Boga i nie ma sensu udawać, że jest inaczej. Brzmi tak: jeśli Bóg jest wszechmocny, mógłby zapobiec cierpieniu. Jeśli jest dobry, chciałby. Cierpienie istnieje. Więc albo nie jest wszechmocny, albo nie jest dobry, albo go nie ma.

Zacznijmy od tego, czego Kościół nie twierdzi — bo w polskich parafiach słychać te zdania częściej niż odpowiedź właściwą.

Nie twierdzi, że cierpienie jest karą za grzechy. Jezus odrzuca ten pogląd dwukrotnie i wprost. To nie jest niuans teologiczny, tylko rzecz, którą Ewangelia prostuje osobno, bo już wtedy ludzie tak myśleli.

Nie twierdzi, że Bóg zsyła cierpienie dla nauki. Twierdzi coś innego: że Bóg potrafi wyprowadzić dobro ze zła, którego nie chciał. Różnica jest taka sama jak między lekarzem, który ratuje po wypadku, a lekarzem, który wypadek zaplanował.

Nie twierdzi, że wszystko ma ukryty sens, który zrozumiemy. Księga Hioba — najdłuższy tekst Biblii poświęcony temu pytaniu — kończy się bez wyjaśnienia. Bóg się pojawia i nie tłumaczy niczego.

Co więc zostaje? Trzy rzeczy, i warto wiedzieć, że żadna z nich nie jest odpowiedzią, która sprawia, że przestaje boleć.

Głębiej

Pierwsza rzecz: wolność, która nie jest pozorna.

Znaczna część cierpienia świata pochodzi od ludzi. Wojna, przemoc, głód przy pełnych magazynach, krzywda w rodzinie — to nie są zjawiska pogodowe. Kościół mówi, że Bóg dał człowiekowi wolność realną, a wolność, której nie da się użyć źle, nie jest wolnością, tylko sterowaniem.

To odpowiada na dużą część pytania i nie odpowiada na całą. Zostaje uczciwe „dlaczego akurat tyle“ — dlaczego wolność musiała kosztować Auschwitz. Tu teologia milknie i lepiej, żeby milkła, niż żeby dopowiadała.

Druga rzecz: świat, który jeszcze się staje.

Zostaje cierpienie, za którym nie stoi żadna wina: nowotwór u trzylatka, trzęsienie ziemi, choroba genetyczna. Katechizm mówi o świecie w stanie drogi ku ostatecznej doskonałości — takim, w którym obok tego, co powstaje, istnieje to, co niszczeje, i gdzie z porządkiem natury wiąże się zniszczenie.

To jest odpowiedź częściowa i Kościół sam ją tak przedstawia. Kto po niej czuje niedosyt, nie jest złym katolikiem — jest uważnym czytelnikiem.

Trzecia rzecz — i jedyna, która realnie coś zmienia: Bóg, który wchodzi w to sam.

Chrześcijaństwo nie odpowiada na cierpienie teorią. Odpowiada wydarzeniem: Bóg w Jezusie został zdradzony, torturowany i zabity, a umierając krzyczał pytanie o opuszczenie. To nie jest wyjaśnienie. To jest zmiana pozycji — z sędziego, który patrzy z góry, na kogoś, kto jest w środku.

Człowiek cierpiący nie potrzebuje najczęściej teorii. Potrzebuje kogoś, kto nie odejdzie. Chrześcijaństwo twierdzi, że tym kimś jest Bóg, i całą resztę buduje na tym jednym twierdzeniu.

Czego nie mówić cierpiącym. To praktyczna część i najważniejsza, bo większość ludzi spotka cierpienie najpierw u kogoś innego.

Nie mówi się: „Bóg tak chciał“. Nie mówi się: „To ma jakiś cel“. Nie mówi się: „Bóg doświadcza tych, których kocha“, ani „Bóg nie daje krzyża ponad siły“ — to zdanie nie pochodzi z Biblii, a ludzie łamią się pod ciężarem codziennie. Nie mówi się: „Wszystko będzie dobrze“, jeśli się tego nie wie.

Mówi się: „Jestem“. Albo nic. Albo pyta się, co kupić i kiedy przyjechać.

Kiedy to nie jest pytanie teologiczne. Bywa, że „dlaczego Bóg dopuszcza“ znaczy w istocie: nie daję rady i nie mam do kogo pójść. Wtedy odpowiedzią nie jest Katechizm, tylko lekarz, terapeuta albo drugi człowiek. Rozróżnienie tych dwóch sytuacji jest ważniejsze niż argumenty.

Co mówi Kościół

Katechizm stawia to pytanie sam, własnymi słowami, i nie łagodzi go: „Jeśli Bóg jest wszechmocny i troszczy się o świat, dlaczego istnieje zło?“ Nazywa je pytaniem naglącym, nieuniknionym, bolesnym i tajemniczym i przyznaje, że żadna szybka odpowiedź nie wystarczy (KKK 309).

Odpowiedź rozkłada na kilka elementów. Bóg w żaden sposób nie jest przyczyną zła (KKK 311). Zło moralne pochodzi z wolności stworzeń, którą Bóg uszanował, choć jest ona źródłem krzywdy. Świat został stworzony „w drodze“ ku ostatecznej doskonałości, a temu stawaniu się towarzyszy obok dobra także zniszczenie (KKK 310).

Jest tam też zdanie, które daje najwięcej i najmniej naraz: Bóg „w swojej wszechmocnej opatrzności może wyprowadzić dobro ze skutków zła“ (KKK 312). Uwaga na kierunek tego zdania — mówi o Bogu wyprowadzającym dobro ze zła, nie o Bogu, który zło urządza.

O chorobie Katechizm mówi bez upiększeń: może prowadzić do trwogi, zamknięcia w sobie, czasem do rozpaczy i buntu przeciw Bogu (KKK 1501) — i wymienia to jako możliwą reakcję człowieka wierzącego, a nie jako grzech.

Jan Paweł II, sam człowiek chory przez ostatnie lata, poświęcił temu osobny list (Salvifici doloris, 1984). Jego teza — że cierpienie może zostać włączone w cierpienie Chrystusa i stać się czymś owocnym — jest propozycją dla cierpiącego, którą wolno przyjąć albo nie. Nie jest wyjaśnieniem, którym wolno kogoś pouczać.

Co mówi Biblia

Najważniejsze jest to, co Jezus odrzuca.

Uczniowie pytają o człowieka niewidomego od urodzenia: „Rabbi, kto zgrzeszył, że się urodził niewidomym — on czy jego rodzice?“. Odpowiedź: „Ani on nie zgrzeszył, ani rodzice jego” (J 9,2–3). Cała logika kary zostaje tu obalona jednym zdaniem.

Drugi raz — przy dwóch katastrofach, jednej z rąk Piłata, drugiej po zawaleniu się wieży w Siloam. Jezus pyta wprost, czy ofiary były winniejsze od pozostałych mieszkańców, i odpowiada: „Bynajmniej“ (Łk 13,1–5).

Księga Hioba jest w Biblii tekstem najbardziej zaskakującym. Hiob cierpi bez winy. Przychodzą trzej przyjaciele i przez siedem dni siedzą przy nim w milczeniu — to jedyny moment, w którym postępują dobrze. Potem zaczynają tłumaczyć: musiałeś coś zrobić, Bóg jest sprawiedliwy, przyznaj się. Hiob odrzuca to i żąda rozprawy z Bogiem.

Na końcu Bóg przemawia — i nie odpowiada na pytanie. Zadaje własne, o gwiazdy, morze i dzikie zwierzęta. A potem robi rzecz, której nikt się nie spodziewa: przyznaje rację Hiobowi, temu, który krzyczał, a nie przyjaciołom, którzy Go bronili (Hi 42,7).

To jest zdanie, które warto zapamiętać: Bóg staje po stronie tego, kto ma pretensje, przeciw tym, którzy Go tłumaczą.

Wreszcie krzyż. Ostatnie zdanie Jezusa u Marka nie jest pogodne: „Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił?“ (Mk 15,34). To cytat z Psalmu 22 — modlitwa człowieka, który czuje się porzucony. Chrześcijaństwo umieściło ten krzyk w samym środku swojego opisu Boga i nigdy go stamtąd nie usunęło.