Co zrobić, jeśli straciłem wiarę?

Prosto mówiąc

Rzadko to wygląda jak decyzja. Częściej jak coś, co się zauważa po fakcie: że od miesięcy nie ma modlitwy, że w kościele nic się nie dzieje, że zdania, które kiedyś coś znaczyły, są teraz tylko zdaniami.

Zanim uznasz, że to koniec, warto sprawdzić trzy rzeczy — bo trzy różne stany wyglądają na zewnątrz identycznie.

1. Czy nie mylisz wiary z uczuciem. Wiara nie jest wzruszeniem. Brak poruszenia na modlitwie nie mówi o niej nic, tak samo jak brak motyli w brzuchu nie mówi nic o dwudziestoletnim małżeństwie. Tradycja duchowa nazywa to oschłością i traktuje jako etap, nie jako diagnozę.

2. Czy to nie depresja. To najczęstsze przeoczenie w tej sprawie. Depresja odbiera zdolność odczuwania sensu, więzi i radości — wszystkich naraz. Jeśli obok „nie czuję Boga“ jest też „nie cieszy mnie nic innego“, nie śpię, nie mam siły — to nie jest pytanie do księdza, tylko do lekarza.

3. Czy to na pewno o Boga. Bardzo często pod „straciłem wiarę“ leży coś konkretnego: ksiądz, który upokorzył; parafia, która zawiodła; wiadomości o krzywdzie dzieci; śmierć, po której modlitwa przestała mieć adresata. To są realne powody — i dotyczą różnych rzeczy niż istnienie Boga. Rozdzielenie ich niczego nie unieważnia, ale pokazuje, z czym naprawdę masz do czynienia.

Głębiej

Wątpliwość to nie to samo co niewiara. Katechizm rozróżnia dwie rzeczy: dobrowolne odrzucanie tego, co Bóg objawił, i wątpliwość mimowolną — wahanie płynące z trudności, niejasności, ciemności. Druga „nie jest grzechem“. Większość ludzi, którzy mówią „straciłem wiarę“, jest w tej drugiej sytuacji i przez lata sądzi o sobie znacznie gorzej, niż każe im Kościół.

Cztery drogi, które ludzie realnie przechodzą.

Przez rozum. Ktoś przeczytał, pomyślał, przestał uważać to za prawdziwe. Ta droga zasługuje na traktowanie poważne, a nie na zbywanie („za dużo myślisz“). Odpowiedź jest tu jedna: czytać dalej, po obu stronach. Wiara, która nie wytrzymuje pytań, i tak by nie wytrzymała.

Przez krzywdę. Zawiódł ksiądz, zawiodła instytucja. To nie jest problem intelektualny i argumenty go nie ruszą. Piszemy o tym osobno: wiara po skandalach w Kościele.

Przez cierpienie. Umarł ktoś bliski i modlitwa okazała się bezskuteczna. To jest najstarsze pytanie i nie ma na nie zgrabnej odpowiedzi.

Przez zaniechanie. Najczęstsza i najmniej dramatyczna: nie było kryzysu, było wypadnięcie z rytmu, które trwało dziesięć lat. Ta akurat cofa się najłatwiej — bo tu nic nie zostało odrzucone, tylko odłożone.

Co można zrobić, jeśli chce się spróbować. Nie jest to lista kroków do odzyskania wiary, bo takiej listy nie ma. To rzeczy, które ludziom pomagały.

Nie wymuszać uczuć. Modlitwa w postaci „Boże, nie wiem, czy jesteś“ jest modlitwą pełnoprawną. Zdanie z Ewangelii — „Wierzę, zaradź memu niedowiarstwu“ — zostało wypowiedziane dokładnie w tej sytuacji.

Zostawić sobie obecność. Przychodzenie do kościoła bez przekonania nie jest obłudą. Wielu ludzi wraca właśnie w tej kolejności: najpierw ciało jest w budynku, potem reszta nadąża. Nikt nie sprawdza stanu wewnętrznego przy wejściu.

Powiedzieć to komuś na głos. Najlepiej komuś, kto nie spanikuje. Spowiednik, kierownik duchowy, zakonnik w klasztorze — ludzie zajmujący się tym zawodowo słyszeli to setki razy i nie zareagują zgorszeniem. Reakcja przestraszona zdarza się częściej u rodziny niż u duchownych.

Nie podejmować decyzji formalnych w ostrym kryzysie. Apostazja jest aktem możliwym i nikt nie ma prawa nikogo z niego rozliczać — ale jest to decyzja, której cofnięcie wymaga osobnej drogi. Kryzys, który trwa trzy miesiące, jest złym momentem na rozstrzygnięcia na dwadzieścia lat.

Dać temu czas mierzony w latach. To nie jest pocieszenie, tylko obserwacja: większość powrotów, o których opowiadają ludzie, nie miała punktu zwrotnego. Miała okres, który minął.

A jeśli nie wraca. Wtedy warto wiedzieć, co Kościół mówi o takiej sytuacji — bo mówi mniej groźnie, niż się powszechnie sądzi. Aktu wiary nie można wymusić: człowiek „powinien dobrowolnie odpowiedzieć Bogu“ i nikogo nie wolno do wiary przymuszać (KKK 160). Sumienia trzeba słuchać, także wtedy, gdy prowadzi wbrew oczekiwaniom otoczenia (KKK 1790).

Człowiek, który szukał uczciwie i nie znalazł, nie jest w gorszej sytuacji niż ten, kto nigdy nie zapytał. Kościół zostawia to Bogu i dobrze robi, bo nikt inny nie ma do tego narzędzi.

Co mówi Kościół

Katechizm opisuje wiarę jako akt ludzki, świadomy i wolny, w którym rozum i wola idą razem (KKK 154–155). To ważne, bo wyklucza dwa nieporozumienia: że wiara jest stanem emocjonalnym i że jest czymś, co się „ma“ albo „nie ma“ niezależnie od decyzji.

O ciemności mówi wprost. Wiara bywa przeżywana „w ciemności“, a życie wiary oznacza próbę — punkt 164 wymienia doświadczenie zła i cierpienia jako to, co potrafi „zachwiać wiarą“ i stać się dla niej pokusą. To zdanie stoi w Katechizmie, nie w publicystyce.

Rozróżnienie kluczowe dla sumienia: dobrowolne wątpienie to zaniedbywanie prawd objawionych albo odmowa ich przyjęcia; wątpienie mimowolne to wahanie płynące z trudności i niejasności — i Katechizm mówi o nim, że nie jest grzechem (KKK 2088–2089).

O oschłości w modlitwie — osobno i bez dramatyzowania: to sytuacja, w której serce jest „oschłe, bez upodobania do myśli, wspomnień i uczuć“, i jest to moment czystej wiary, a nie jej brak (KKK 2729 i nast.).

Wreszcie o wolności: akt wiary z natury swojej jest dobrowolny, a nikt nie może być przymuszany do przyjęcia wiary wbrew swojemu sumieniu (KKK 160). To zdanie Kościół zapisał po Soborze Watykańskim II świadomie i jest ono wiążące także dla ludzi, którzy chcieliby przekonać kogoś na siłę — w tym dla rodziny.

Co mówi Biblia

Biblia jest po stronie wątpiących zdumiewająco często.

Ojciec chorego chłopca mówi zdanie, które stało się modlitwą wszystkich, którzy są w środku: „Wierzę, zaradź memu niedowiarstwu!“ (Mk 9,24). To jedno wypowiedzenie zawiera obie rzeczy naraz — i Jezus przyjmuje je bez zastrzeżeń.

Tomasz nie uwierzył słowom pozostałych apostołów i postawił warunek: dopóki nie zobaczy i nie dotknie, nie uwierzy. Jezus nie odrzuca go i nie strofuje za żądanie dowodu — przychodzi i mówi: „podnieś tutaj swój palec“ (J 20,27). Warunek zostaje spełniony, nie unieważniony.

Jan Chrzciciel, który wcześniej wskazał Jezusa jako Mesjasza, siedząc w więzieniu wysyła uczniów z pytaniem: „Czy Ty jesteś Tym, który ma przyjść, czy też innego mamy oczekiwać?“ (Mt 11,3). Człowiek, który był najbliżej, pyta, czy się nie pomylił.

I uczniowie w drodze do Emaus — idą, rozczarowani, mówiąc o Jezusie w czasie przeszłym: „A myśmy się spodziewali…“ (Łk 24,21). Cała scena polega na tym, że idzie z nimi Ktoś, kogo nie rozpoznają. Rozpoznają Go dopiero na końcu drogi, przy stole.

To jest chyba najuczciwszy obraz tego stanu, jaki jest w Ewangeliach: nie oświecenie, tylko długi marsz w towarzystwie, o którym się nie wie.