Kim są święci i po co się do nich modlić?

Prosto mówiąc

Święty to nie człowiek bez wad. To człowiek, o którym Kościół stwierdza, że jest u Boga — i tylko tyle, choć to dużo.

Prosić świętego o modlitwę znaczy dokładnie to samo, co napisać do znajomego „pomódl się za mnie, mam jutro badanie“. Cała różnica polega na tym, do kogo się pisze.

Dlatego formuła każdej litanii brzmi tak, jak brzmi: „módl się za nami“. Nie „zbaw nas“, nie „odpuść nam“. Święty ma tu rolę kogoś, kto prosi razem z tobą, a nie kogoś, kto załatwia.

Czego kanonizacja nie oznacza — i to jest część najczęściej pomijana.

Nie oznacza, że dana osoba nigdy nie zgrzeszyła. Nie oznacza, że miała rację we wszystkim, co napisała i powiedziała; wielu świętych głosiło poglądy, których Kościół dziś nie powtarza, a niektóre uznaje za szkodliwe. Nie oznacza też, że jej styl życia jest wzorem do skopiowania — pokuty średniowiecznych świętych bywały autodestrukcyjne i nikt dziś do nich nie zachęca.

Oznacza jedno: ta osoba jest w niebie i coś w jej życiu jest warte naśladowania. To wszystko.

Głębiej

Jak wygląda proces. Obecny tryb wprowadził Jan Paweł II w 1983 roku i składa się z kilku etapów.

Start — nie wcześniej niż pięć lat po śmierci (papież może skrócić ten termin i robił to). Wniosek składa diecezja, w której kandydat zmarł.

Sługa Boży — po otwarciu postępowania. Bada się życiorys, świadków i wszystkie pisma kandydata; jest to etap najdłuższy i najbardziej drobiazgowy.

Czcigodny — gdy papież uzna, że kandydat żył cnotami w stopniu heroicznym.

Błogosławiony — po uznaniu jednego cudu przypisanego wstawiennictwu kandydata. Męczennicy są z tego wymogu zwolnieni.

Święty — po drugim cudzie. Kult błogosławionego jest zwykle ograniczony do diecezji lub zakonu; świętego — powszechny.

Cuda bada osobna komisja, w praktyce najczęściej chodzi o uzdrowienia, które konsultuje zespół lekarzy — także niewierzących — orzekających, czy istnieje wyjaśnienie medyczne.

Kim są patroni. Świętemu przypisuje się opiekę nad grupą, miejscem albo sprawą, zwykle z powodu jakiegoś wydarzenia z jego życia lub śmierci. Św. Łukasz był lekarzem, więc jest patronem lekarzy; św. Barbara zginęła nagle, więc opiekuje się górnikami.

Warto wiedzieć, że przypisania te są historyczne, czasem przypadkowe, a niekiedy zabawne — i nie mają rangi nauki wiary. Wybór patrona jest zwyczajem pobożnym.

Święci, którzy nie istnieli. W 1969 roku Kościół zrewidował kalendarz liturgiczny i usunął z niego wspomnienia postaci, których historyczność okazała się niepewna albo legendarna. Najgłośniejszym przypadkiem był św. Krzysztof — usunięty z kalendarza powszechnego jako wspomnienie obowiązkowe, choć kult prywatny pozostał dozwolony i medaliki wiszą w samochodach do dziś.

To dobra ilustracja proporcji: Kościół potrafił skorygować własny kalendarz, kiedy dowody okazały się słabe.

Nieoczywiste imiona w kalendarzu. Warto wiedzieć, że wśród świętych są nie tylko zakonnicy i biskupi: jest wśród nich lekarka i matka (św. Joanna Beretta Molla), robotnik, żołnierz, uczony, nastolatek zmarły na białaczkę (bł. Carlo Acutis) i ludzie, którzy zaczynali od bardzo złego życia. Rozpiętość jest tu istotna, bo o niej mówi cała ta praktyka.

Wszyscy święci. Kanonizowanych jest kilka tysięcy. Kościół uczy natomiast, że świętych — czyli ludzi, którzy są u Boga — jest nieporównanie więcej i że większość z nich nie ma imienia w żadnym kalendarzu. Właśnie dlatego istnieje uroczystość 1 listopada, o której piszemy osobno.

Co mówi Kościół

Katechizm mówi o świętych obcowaniu jako o realnej więzi między chrześcijanami żyjącymi, oczyszczającymi się i tymi, którzy są już u Boga — i podkreśla, że nie jest to metafora, tylko wymiana dóbr duchowych między częściami jednego Kościoła (KKK 946–948, 954–955).

O wstawiennictwie: święci nie przestają wstawiać się za żyjącymi, a ich troska „umacnia Kościół w świętości“ (KKK 956). Kluczowe jest jednak zdanie o charakterze tej czci: czcimy pamięć świętych nie dlatego, że są celem modlitwy, ale dlatego, że przez ich przykład i wstawiennictwo umacnia się więź z Chrystusem (KKK 957).

O kanonizacji: ogłaszając kogoś świętym, Kościół stwierdza, że osoba ta praktykowała cnoty w sposób heroiczny i żyła w wierności łasce, i stawia ją za wzór oraz orędownika (KKK 828). Zauważ, czego w tym zdaniu nie ma: orzeczenia o bezbłędności poglądów.

To ma znaczenie praktyczne. Kiedy ktoś przytacza wypowiedź świętego jako argument rozstrzygający — na przykład w sprawach dotyczących innych religii albo roli kobiet — warto wiedzieć, że kanonizacja nie kanonizuje opinii.

Co mówi Biblia

Słowo „święci“ w Nowym Testamencie oznacza po prostu chrześcijan — Paweł tak zwraca się do żyjących adresatów swoich listów. Późniejsze, węższe znaczenie („ci, których Kościół ogłosił“) jest rozwinięciem, nie pierwotnym sensem, i uczciwie to zaznaczyć.

Podstawą dla proszenia o modlitwę jest przekonanie, że modlitwa jednych za drugich ma sens: „Wiele może usilna modlitwa sprawiedliwego“ (Jk 5,16). Katolicka praktyka rozciąga to na tych, którzy zmarli — bo, jak mówi Paweł, ani śmierć, ani życie nie zdołają odłączyć nas od miłości Boga (Rz 8,38–39).

Obraz, który stoi za uroczystością Wszystkich Świętych, jest w Apokalipsie: „wielki tłum, którego nie mógł nikt policzyć, z każdego narodu i wszystkich pokoleń, ludów i języków“ (Ap 7,9). Nie lista, tylko tłum bez spisu.

I zdanie, które najlepiej oddaje sens całej praktyki — z Listu do Hebrajczyków, po długim wyliczeniu ludzi wiary z przeszłości: „mając dokoła siebie takie mnóstwo świadków, odłóżmy wszelki ciężar… i biegnijmy wytrwale w wyznaczonych nam zawodach“ (Hbr 12,1).

Obraz jest sportowy: święci nie są sędziami na trybunie ani rzeźbami przy bieżni. Są tymi, którzy tę trasę już przebiegli.