Kim był Jezus i dlaczego chrześcijanie mówią, że jest Bogiem?

Prosto mówiąc

Warto od razu rozdzielić dwie rzeczy, bo w dyskusjach zwykle są zlepione.

Rzecz pierwsza — historia. Że w pierwszej połowie I wieku żył w Galilei żydowski nauczyciel Jezus z Nazaretu, że gromadził uczniów i że został ukrzyżowany w Jerozolimie za rządów Poncjusza Piłata, uznają dziś także historycy niewierzący. To nie jest kwestia wiary — to jest wniosek z materiału źródłowego.

Rzecz druga — wiara. Że zmartwychwstał i że jest Bogiem. Tego historia nie rozstrzyga i nie może rozstrzygnąć. Tu zaczyna się chrześcijaństwo i tu przebiega realna granica sporu.

Kim więc jest Jezus według chrześcijan? Formuła brzmi: prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek — jedna Osoba, dwie natury. Nie pół na pół, nie Bóg udający człowieka, nie człowiek awansowany na Boga.

To dziwne zdanie ma swoją historię. Nie spadło z nieba w gotowej postaci — jest wynikiem dwóch stuleci sporów, w których kolejne uproszczenia okazywały się nie do utrzymania.

Głębiej

Co mówią źródła spoza Biblii. Warto je znać, bo padają w każdej rozmowie.

Tacyt, rzymski historyk, opisując pożar Rzymu i prześladowanie chrześcijan przez Nerona, wyjaśnia czytelnikom pochodzenie nazwy: Christus został stracony za panowania Tyberiusza przez prokuratora Poncjusza Piłata (Roczniki XV 44, ok. 116 r.). Tacyt chrześcijan nie lubił, co czyni to świadectwo mocniejszym, a nie słabszym.

Józef Flawiusz, historyk żydowski, wspomina o Jezusie dwukrotnie. Dłuższy fragment (Dawne dzieje Izraela XVIII 63–64) jest częściowo przerobiony przez późniejszych kopistów chrześcijańskich — to ustalenie powszechnie przyjęte i nie ma sensu go zamiatać. Krótsza wzmianka (XX 200), o straceniu Jakuba, „brata Jezusa zwanego Chrystusem“, jest uznawana za autentyczną przez zdecydowaną większość badaczy.

To wszystko dowodzi istnienia i śmierci. Nie dowodzi niczego więcej i nie należy udawać, że dowodzi.

Skąd wzięła się formuła z Chalcedonu. Pierwsze wieki to seria prób uproszczenia, z których każda coś psuła.

Że Jezus był tylko człowiekiem, którego Bóg wybrał — wtedy nie ma mowy o spotkaniu z Bogiem, jest tylko dobry przykład. Że tylko Bogiem, a ciało było pozorem — wtedy męka jest teatrem, a śmierć nieprawdziwa. Że powstał z tego jakiś trzeci gatunek, ni Bóg, ni człowiek — wtedy nie jest ani jednym z nas, ani Tym, do kogo idziemy.

W 451 roku w Chalcedonie sformułowano zdanie, które nie tyle wyjaśnia, ile wyznacza granice: jedna Osoba, dwie natury, bez zmieszania i bez rozdzielenia. To jest ogrodzenie wokół tajemnicy, a nie jej opis.

Czy Jezus powiedział o sobie, że jest Bogiem. Uczciwa odpowiedź brzmi: nie w takim zdaniu. Powiedział i zrobił natomiast rzeczy, które w judaizmie przysługiwały wyłącznie Bogu.

Odpuszczał grzechy — i reakcja świadków jest natychmiastowa: „Któż może odpuszczać grzechy, prócz jednego Boga?“ (Mk 2,7). Zmieniał Prawo własną powagą: „Słyszeliście, że powiedziano… A Ja wam powiadam”. Zwracał się do Boga słowem Abba — używanym w rodzinie, nie w modlitwie. W Ewangelii Jana mówi zdanie, po którym słuchacze sięgają po kamienie: „Zanim Abraham stał się, JA JESTEM“ (J 8,58) — to imię z płonącego krzewu.

Zarzutem, za który skazał Go Sanhedryn, było bluźnierstwo. Nikt nie skazuje łagodnego moralisty za bluźnierstwo.

Zmartwychwstanie. Tu jest środek wszystkiego, a nie dodatek. Św. Paweł pisze bez zabezpieczeń: „a jeżeli Chrystus nie zmartwychwstał, daremne jest nasze nauczanie, próżna jest także wasza wiara“ (1 Kor 15,14). Chrześcijaństwo samo wskazało punkt, w którym da się je obalić.

Co można powiedzieć historycznie: że uczniowie byli o zmartwychwstaniu przekonani, że przekonanie to powstało bardzo wcześnie i że ponosili za nie realne koszty, ze śmiercią włącznie. To fakty. Nie są dowodem, że to się stało — ludzie umierają za rzeczy nieprawdziwe. Są dowodem, że nie było to świadome oszustwo. Dalej trzeba się już zdecydować.

Co mówi Kościół

Katechizm streszcza to w jednym zdaniu z Listu do Galatów: „Gdy nadeszła pełnia czasu, zesłał Bóg Syna swego“ — i dodaje, że Dobrą Nowiną jest nie nauka, lecz osoba (KKK 422).

O naturach mówi precyzyjnie: Jezus jest „prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem“, a „nie stał się człowiekiem w części, ale przyjął całą naturę ludzką“ (KKK 464–470). Katechizm wylicza przy tym rzeczy, które w pobożności bywają przemilczane: Jezus miał ludzki umysł, ludzką wolę, ludzkie ciało i prawdziwie wzrastał w wiedzy — musiał się uczyć.

Warto wiedzieć, że kolejne sobory tego nie wymyśliły, tylko odrzucały uproszczenia: Nicea (325) wobec twierdzenia, że Syn jest stworzeniem; Efez (431) wobec rozdzielania Osoby; Chalcedon (451) wobec mieszania natur. Historia dogmatu jest historią wykluczania błędów, nie dopisywania treści.

Co mówi Biblia

Kluczowa jest scena pod Cezareą Filipową, bo Jezus zadaje w niej pytanie tego artykułu. Najpierw: „Za kogo uważają Mnie ludzie?“. Potem, ostrzej: „A wy za kogo Mnie uważacie?”. Piotr odpowiada: „Ty jesteś Mesjasz“ (Mk 8,27–29).

Zaraz potem dzieje się rzecz, którą łatwo przeoczyć: Jezus zapowiada własną śmierć, Piotr Go upomina, a Jezus reaguje najostrzej w całej Ewangelii — „Zejdź Mi z oczu, szatanie“. Tytuł „Mesjasz“ zostaje przyjęty i natychmiast przedefiniowany: nie zwycięzca, lecz ktoś, kto zostanie zabity.

Najstarszy opis tego, kim jest Jezus, jest starszy od Ewangelii — to hymn, który Paweł cytuje w Liście do Filipian (2,6–11), a więc formuła używana w liturgii wcześniej, niż powstał tekst. Mówi o Kimś, kto „istniejąc w postaci Bożej… ogołocił samego siebie“ i stał się posłuszny „aż do śmierci, i to śmierci krzyżowej“. Kierunek jest tu odwrotny niż w mitach: nie człowiek wspina się do bogów, tylko Bóg schodzi.

Jan streszcza to w czterech słowach: „Słowo stało się ciałem“ (J 1,14).

I zdanie, którego nie należy wygładzać: umierając, Jezus krzyczy „Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił?“ (Mk 15,34). Chrześcijaństwo zostawiło ten krzyk w tekście, choć mogło go usunąć — i to jest jedna z rzeczy, które przemawiają za jego uczciwością.