Kim jest Bóg według chrześcijan?

Prosto mówiąc

Zacznijmy od wykreślania, bo w tej sprawie więcej daje odejmowanie niż dodawanie.

Bóg nie jest starcem na chmurze. Nie ma ciała, wieku ani płci. Obrazy w kościołach są sposobem przedstawienia czegoś nieprzedstawialnego — mniej więcej tak, jak strzałka na mapie nie jest drogą.

Bóg nie jest częścią świata. Nie jest najpotężniejszą istotą wśród innych istot, jak Zeus na Olimpie. Chrześcijaństwo twierdzi coś mocniejszego i mniej obrazowego: że Bóg jest źródłem tego, że cokolwiek w ogóle jest.

Bóg nie jest bezosobową siłą. To rozróżnienie dzieli chrześcijaństwo od większości duchowości, które dziś nazywa się „energią“ albo „wszechświatem“. Siła nie mówi, nie wybiera, nie kocha i nie można jej niczego zarzucić.

Co więc jest? Trzy twierdzenia, na których stoi cała reszta.

Jest kimś, a nie czymś. Do Boga można się zwrócić i chrześcijaństwo zakłada, że zwraca się On pierwszy.

Jest źródłem istnienia. Nie zbudował świata z gotowego materiału jak rzemieślnik, tylko podtrzymuje jego istnienie — teraz, nie tylko na początku.

Jest miłością. To nie jest ozdobnik. Jedyne zdanie w Biblii, które definiuje Boga przez rzeczownik, brzmi: „Bóg jest miłością“ (1 J 4,8).

Głębiej

Imię, które nie jest imieniem. Najważniejsza scena Starego Testamentu: Mojżesz pyta Boga o imię, żeby wiedzieć, kogo ma ludziom ogłosić. Odpowiedź brzmi: „Jestem, który jestem“ (Wj 3,14).

To jest odmowa i odpowiedź naraz. Imię w tamtej kulturze dawało władzę nad nazwanym — a tu w miejscu imienia pojawia się czasownik „być“. Katechizm czyta to tak: tylko Bóg JEST, a wszystko inne istnienie otrzymuje.

Żydzi przestali potem to imię wymawiać. W polskich Bibliach zapisuje się je jako PAN — i dlatego w tekstach spotkasz zapis wielkimi literami.

Trzy Osoby. Chrześcijanie mówią, że jeden Bóg jest Ojcem, Synem i Duchem Świętym — nie trzema bogami i nie jednym Bogiem w trzech przebraniach. Tego nikt nie rozumie i teologia tego nie ukrywa; nazywa to tajemnicą, czyli prawdą, która przekracza pojmowanie, a nie zagadką do rozwiązania.

Sens tego twierdzenia jest praktyczny: jeśli Bóg jest miłością, to musiał kochać, zanim powstał ktokolwiek, kogo mógłby kochać. Chrześcijaństwo odpowiada, że relacja jest w Bogu, a nie dopiero między Bogiem a światem. O Duchu Świętym piszemy osobno.

Dlaczego „Ojciec“. Bo tak mówił Jezus i tak kazał się modlić. Ale Katechizm dodaje rzecz, o której rzadko się wspomina: Bóg nie jest ani mężczyzną, ani kobietą, a język ojcostwa mówi o źródle i trosce, nie o płci. Biblia posługuje się też obrazem matki — u Izajasza Bóg mówi o pocieszaniu jak matka pociesza syna (Iz 66,13).

Czego nie wiemy, i to należy do nauki. To najbardziej niedoceniana część katolickiej teologii. Katechizm mówi wprost: nasze poznanie Boga jest ograniczone, więc ograniczony jest też język, i trzeba go „nieustannie oczyszczać z tego, co ograniczone, obrazowe i niedoskonałe“ (KKK 40, 42). Bóg pozostaje „niewyrażalną Tajemnicą“ (KKK 230).

Praktyczny wniosek jest taki: każde zdanie o Bogu jest przybliżeniem. Kto mówi o Bogu z całkowitą pewnością co do szczegółów, wychodzi poza to, na co pozwala mu własny Katechizm.

Czy da się udowodnić. Kościół naucza, że „naturalnym światłem rozumu ludzkiego można z rzeczy stworzonych w sposób pewny poznać Boga“ (KKK 36) — to zdanie definicji z I Soboru Watykańskiego. Warto jednak wiedzieć, czym ono jest: twierdzeniem, że droga rozumu nie jest zamknięta, a nie dowodem, który przekonuje każdego myślącego człowieka. Takiego dowodu nie ma i udawanie, że jest, nikomu nie służy.

Co mówi Kościół

Katechizm otwiera się zdaniem o człowieku, nie o Bogu: „Pragnienie Boga jest wpisane w serce człowieka, ponieważ został on stworzony przez Boga i dla Boga“ (KKK 27). Punktem wyjścia jest doświadczenie niedosytu, a nie argument.

O poznaniu: rozum ludzki może dojść do Boga z rzeczy stworzonych (KKK 36), a Kościół, broniąc tej zdolności, wyraża „ufność w możliwość mówienia o Bogu wszystkim ludziom i z wszystkimi ludźmi“ (KKK 39) — czyli że rozmowa z niewierzącym ma sens i wspólny język.

O granicach: „Ponieważ nasze poznanie Boga jest ograniczone, ograniczeniom podlega również nasz język, którym mówimy o Bogu“ (KKK 40). I dalej, że mówiąc o Bogu, nasz język „ujawnia wprawdzie swój ludzki charakter, ale w istocie odnosi się do samego Boga“ (KKK 43) — czyli że słowa są nieścisłe, ale nie puste.

O imieniu: objawienie imienia „Ja Jestem Tym, Który Jestem“ zawiera prawdę, że tylko Bóg JEST (KKK 213).

I podsumowanie, którym Katechizm zamyka ten rozdział: Bóg objawił się jako Ten, który jest, „bogaty w łaskę i wierność“, a „sam Jego Byt jest Prawdą i Miłością“ (KKK 231).

Co mówi Biblia

Scena przy płonącym krzewie (Wj 3,13–15) jest w tej sprawie najważniejsza i warto ją przeczytać w całości — trzynaście wersetów. Mojżesz nie pyta o naturę Boga, tylko o coś praktycznego: co mam powiedzieć ludziom, gdy zapytają, kto cię przysłał.

Drugą sceną jest Eliasz na górze Horeb. Przechodzi wicher rozrywający góry, potem trzęsienie ziemi, potem ogień — i za każdym razem tekst zaznacza, że „Pan nie był“ w tym żywiole. Bóg pojawia się dopiero w szmerze łagodnego powiewu (1 Krl 19,11–13). To jest w Starym Testamencie moment przełomowy: Bóg zostaje odróżniony od potęgi.

Nowy Testament dokłada dwa zdania. Pierwsze jest ostrzeżeniem przed zbytnią pewnością siebie: „Boga nikt nigdy nie widział“ (J 1,18). Drugie jest definicją, jedyną taką w Piśmie: „Bóg jest miłością“ (1 J 4,8).

Powiedzmy przy tym rzecz uczciwą: obraz Boga w Biblii nie jest jednolity. W starszych księgach bywa On przedstawiany jako wojownik plemienny, który nakazuje rzeczy budzące dziś sprzeciw. Kościół czyta te teksty jako zapis stopniowego poznawania Boga przez ludzi swojej epoki, a nie jako gotowy wykład — i uznaje, że pełnią objawienia jest Chrystus, do którego wszystko wcześniejsze prowadzi. Kto zaczyna lekturę od Księgi Jozuego zamiast od Ewangelii, ma prawo się przerazić.