Co zrobić po śmierci bliskiej osoby i jak wygląda pogrzeb katolicki?

Prosto mówiąc

Jeśli czytasz to dzisiaj, bo ktoś umarł — poniżej jest kolejność. Nic nie musi się wydarzyć natychmiast poza pierwszym punktem.

1. Stwierdzenie zgonu i karta zgonu. W domu — pogotowie albo lekarz rodzinny. W szpitalu, hospicjum czy domu opieki — personel załatwia to na miejscu. Bez karty zgonu nie ruszy nic dalej.

2. Akt zgonu. Wydaje urząd stanu cywilnego właściwy dla miejsca śmierci, na podstawie karty zgonu. To jest dokument, którego będą wymagać wszyscy pozostali — parafia, zakład pogrzebowy, ZUS, bank. Weź kilka odpisów.

3. Zakład pogrzebowy. Wybierasz sam i nie masz obowiązku korzystać z firmy poleconej przez szpital ani przez parafię. Zakład przejmuje transport, trumnę lub urnę, formalności cmentarne, często też część spraw w USC. Ceny różnią się znacznie — wolno pytać o kosztorys na piśmie.

4. Parafia. Zgłasza się pogrzeb, ustala termin i formę. Potrzebny jest akt zgonu, a jeśli zmarły przyjął sakrament chorych w szpitalu — zaświadczenie o tym. Gdy pogrzeb ma być poza parafią zamieszkania, potrzebna jest zgoda tamtejszego proboszcza.

5. Cmentarz. Miejsce, opłata za grób i za jego utrzymanie na kolejne lata. To zwykle największy pojedynczy koszt i jest niezależny od parafii, jeśli cmentarz jest komunalny.

6. Zasiłek pogrzebowy. Z ZUS lub KRUS, dla osoby, która pokryła koszty. Wniosek — w ciągu 12 miesięcy od śmierci.

Głębiej

Jak wygląda liturgia. Klasyczny polski pogrzeb ma trzy części, choć nie zawsze wszystkie.

Modlitwa przy zmarłym — w domu pogrzebowym, kaplicy cmentarnej albo w domu. Coraz częściej pomijana.

Msza pogrzebowa — w kościele, przy trumnie lub urnie. Jest to Msza odprawiana za zmarłego, z osobnymi czytaniami i ostatnim pożegnaniem na zakończenie: kropienie wodą święconą i okadzenie. Kolor szat jest fioletowy albo biały — czarny wyszedł z użycia po Soborze Watykańskim II, żeby podkreślić nadzieję zmartwychwstania.

Obrzęd na cmentarzu — poświęcenie grobu, złożenie ciała, modlitwa.

Rodzina może wybrać czytania, prosić o udział w niesieniu trumny, przygotować słowo pożegnania. Warto zapytać — wiele parafii się zgadza, a niewiele o tym z siebie informuje.

Kto może mieć pogrzeb katolicki. Zasada jest szeroka: przysługuje ochrzczonym. Prawo kościelne wymienia wąski katalog przypadków odmowy: notoryczni apostaci, heretycy i schizmatycy; osoby, które wybrały spopielenie ciała z motywów przeciwnych wierze chrześcijańskiej; oraz jawni grzesznicy, którym pogrzebu nie da się udzielić bez publicznego zgorszenia (kan. 1184).

Czego w tym katalogu nie ma: nieuczęszczania do kościoła, życia w związku niesakramentalnym, rozwodu, samobójstwa. To ostatnie omawiamy osobno, bo obiegowe przekonanie jest w tej sprawie fałszywe i rani rodziny.

Prawo dodaje przy tym regułę interpretacyjną: jeśli zmarły dał przed śmiercią jakiekolwiek oznaki pokuty, pogrzeb należy udzielić, a w razie wątpliwości pyta się biskupa (kan. 1184 § 2). Kierunek jest więc ku udzieleniu, nie ku odmowie.

Pieniądze — i przepis, który warto znać. Ofiara za posługę pogrzebową jest ustalana zwyczajowo w diecezji. Nie jest ceną i nie wolno uzależniać od niej pogrzebu. Prawo kanoniczne mówi wprost, że przy obrzędach pogrzebowych nie wolno czynić żadnej różnicy między osobami ze względu na wysokość ofiary, i żeby ubodzy nie byli pozbawieni należnego pogrzebu (kan. 1181).

W praktyce: jeśli rodziny nie stać, mówi się o tym księdzu wprost. Jest to sytuacja przewidziana przez prawo, a nie prośba o wyjątek.

Warto też wiedzieć, gdzie naprawdę leżą koszty. Największe pozycje to usługi zakładu pogrzebowego i miejsce na cmentarzu — parafia jest zwykle najmniejszą częścią rachunku, choć w odczuciu rodzin bywa odwrotnie.

Kiedy zmarły był niepraktykujący albo niewierzący. Sytuacja bardzo częsta i budząca u rodzin lęk przed rozmową w kancelarii. Dwie rzeczy:

Po pierwsze, brak praktyk nie jest podstawą odmowy i większość proboszczów o to nie pyta. Po drugie, jeśli zmarły dokonał formalnej apostazji albo wyraźnie sobie pogrzebu religijnego nie życzył, warto to powiedzieć — bo uszanowanie woli zmarłego jest tu wartością, a nie zdradą. Można wtedy zorganizować pogrzeb świecki, a osobno zamówić Mszę w intencji zmarłego.

Po pogrzebie. W polskiej tradycji zamawia się Mszę w rocznicę śmierci i wpisuje zmarłego na wypominki w listopadzie. O tym, co Kościół twierdzi na temat sensu takiej modlitwy, piszemy przy modlitwie za zmarłych.

Co mówi Kościół

Katechizm nazywa pogrzeb obrzędem, a nie sakramentem — to sakramentalium, czyli znak ustanowiony przez Kościół (KKK 1684). Ma on charakter paschalny: odbywa się w perspektywie zmartwychwstania, dlatego zniknął z niego kolor czarny, a modlitwa jest modlitwą nadziei, nie tylko żalu.

Opisując przebieg, Katechizm wymienia cztery elementy: przyjęcie zmarłego przez wspólnotę, liturgię słowa, liturgię eucharystyczną i pożegnanie, wyjaśniając przy tym, że pożegnanie nie oznacza rozstania na zawsze, lecz powierzenie zmarłego Bogu (KKK 1686–1690).

O ciele mówi z szacunkiem, który tłumaczy resztę przepisów: ciała zmarłych należy traktować z czcią i miłością, bo były „świątynią Ducha Świętego“ (KKK 2300, por. 1 Kor 6,19). Z tego zdania wynika wszystko, co Kościół mówi o kremacji i o obchodzeniu się z prochami.

I zdanie o kierunku całego obrzędu: Kościół, który jak matka nosił sakramentalnie chrześcijanina w swoim łonie podczas jego ziemskiej wędrówki, towarzyszy mu na końcu tej drogi (KKK 1683).

Co mówi Biblia

Najczęściej czytany fragment pogrzebowy to rozmowa Jezusa z Martą, siostrą zmarłego Łazarza. Marta mówi zdanie, w którym słychać wyrzut: „Panie, gdybyś tu był, mój brat by nie umarł“. Odpowiedź: „Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem. Kto we Mnie wierzy, choćby i umarł, żyć będzie“ (J 11,21.25).

Warto przeczytać, co dzieje się w tym rozdziale kilka wersetów dalej: Jezus, zanim cokolwiek zrobi, wzruszył się i zapłakał (J 11,33.35). To jest najkrótszy werset Ewangelii i najważniejsze zdanie dla kogoś, kto właśnie stracił bliskiego: żałoba nie jest brakiem wiary.

Św. Paweł pisze o tym wprost do wspólnoty, która straciła swoich zmarłych: „nie chcemy, bracia, waszego trwania w niewiedzy co do tych, którzy umierają, abyście się nie smucili jak wszyscy ci, którzy nie mają nadziei“ (1 Tes 4,13). Zauważ, czego tam nie ma: zakazu smutku. Jest mowa o smutku innym, a nie o jego braku.