Czy Kościół odmawia pogrzebu osobie, która odebrała sobie życie?

Prosto mówiąc

Jeśli szukasz tego dziś, bo ktoś bliski odebrał sobie życie — odpowiedź na pytanie, którego się boisz, brzmi: nie, Kościół nie odmówi pogrzebu.

To nie jest wyjątek ani ustępstwo. Obowiązujący od 1983 roku Kodeks Prawa Kanonicznego nie wymienia samobójstwa wśród przypadków, w których pogrzebu się odmawia. Wymienia trzy inne sytuacje — notorycznej apostazji, wyboru kremacji z motywów przeciwnych wierze i publicznego zgorszenia — i żadna z nich nie dotyczy tej sprawy.

Msza pogrzebowa, Msze rocznicowe, wypominki, modlitwa — wszystko jest dostępne bez ograniczeń.

Katechizm idzie dalej i mówi rzecz, którą warto przeczytać dosłownie: nie należy tracić nadziei co do wiecznego zbawienia osób, które odebrały sobie życie, ponieważ Bóg „może dostępnymi sobie drogami dać im zbawienną skruchę“.

Głębiej

Skąd wzięło się przekonanie o odmowie. Nie z niczego — dawniej praktyka była inna. Wcześniejsze prawo kościelne przewidywało odmowę pogrzebu, a w wielu miejscowościach chowano takie osoby poza murem cmentarza. Pamięć o tym jest w polskich rodzinach realna i przekazywana przez pokolenia.

Podstawą było założenie, że odebranie sobie życia jest zawsze czynem w pełni świadomym i dobrowolnym. To założenie okazało się fałszywe. Wiedza o depresji, chorobie afektywnej dwubiegunowej i stanach psychotycznych pokazała, że w większości przypadków wolność człowieka jest w tym momencie poważnie ograniczona, a często zniesiona.

Kodeks z 1983 roku wyciągnął z tego konsekwencje i usunął samobójstwo z katalogu. Kościół nie ogłosił tego hucznie i to jest część problemu: zmiana zaszła czterdzieści lat temu, a w świadomości wielu ludzi nie zaszła wcale.

Co dokładnie mówi Katechizm o winie. To najważniejszy fragment i warto znać jego strukturę, bo składa się z dwóch części.

Najpierw ocena czynu: samobójstwo sprzeciwia się naturalnemu dążeniu do zachowania życia, jest ciężko przeciwne miłości siebie, bliźniego i Boga. Kościół nie udaje, że to nic.

Zaraz potem — i to jest część zwykle pomijana — wyliczenie okoliczności: „Ciężkie zaburzenia psychiczne, strach lub poważna obawa przed próbą, cierpieniem lub torturami mogą zmniejszyć odpowiedzialność samobójcy“ (KKK 2282).

„Zmniejszyć“ jest tu słowem ostrożnym; Katechizm w innym miejscu mówi ogólnie, że czynniki takie mogą zmniejszyć albo znieść poczytalność i odpowiedzialność za czyn (KKK 1735). W przypadku ciężkiej depresji mówimy zwykle o tym drugim.

I zdanie o nadziei. KKK 2283: „Nie powinno się tracić nadziei dotyczącej wiecznego zbawienia osób, które odebrały sobie życie. Bóg, w sobie wiadomy sposób, może dać im możliwość zbawiennego żalu. Kościół modli się za ludzi, którzy odebrali sobie życie.“

Ostatnie zdanie jest stwierdzeniem faktu, nie pozwoleniem. Kościół modli się za te osoby — to jest opis tego, co robi.

Co powiedzieć rodzinie, a czego nie mówić. Żałoba po samobójstwie różni się od innych: dochodzi w niej poczucie winy („mogłem zauważyć“), gniew na zmarłego, wstyd i milczenie otoczenia. Ludzie często nie wiedzą, co powiedzieć, więc nie mówią nic — a to bywa odbierane jako potępienie.

Nie mówi się: „to był egoizm“. Nie mówi się: „gdyby miał wiarę, toby tego nie zrobił“ — to zdanie łączy chorobę z winą i jest okrutne. Nie pyta się o szczegóły. Nie mówi się „przynajmniej już nie cierpi“.

Mówi się: „przykro mi“. I zostaje się w kontakcie po pogrzebie, kiedy wszyscy inni już zniknęli — bo wtedy zaczyna się najtrudniejsza część.

Gdy proboszcz mówi inaczej. Zdarza się, choć rzadziej niż kiedyś. Wtedy: zapytać wprost o podstawę prawną, a jeśli odmowa zostaje podtrzymana — zwrócić się do kurii diecezjalnej. Prawo mówi jasno, że w wątpliwych przypadkach rozstrzyga biskup (kan. 1184 § 2), a nie proboszcz samodzielnie. Rodzina ma prawo o to pytać i nie jest to podważanie autorytetu.

Co mówi Kościół

Katechizm poświęca tej sprawie cztery punkty (KKK 2280–2283) i warto zauważyć ich kolejność: najpierw wartość życia i odpowiedzialność za nie, potem okoliczności zmniejszające winę, na końcu nadzieja.

O odpowiedzialności: ciężkie zaburzenia psychiczne, strach przed cierpieniem lub torturami mogą ją zmniejszyć (KKK 2282). Katechizm nie każe rozstrzygać, w jakim stopniu — i nie daje nikomu narzędzia do oceny cudzego przypadku.

O nadziei: nie należy tracić jej co do wiecznego zbawienia tych osób, bo Bóg może w sobie wiadomy sposób dać im sposobność zbawiennego żalu (KKK 2283).

O modlitwie: Kościół modli się za ludzi, którzy odebrali sobie życie — zdanie kończące ten fragment i będące najlepszą odpowiedzią na pytanie o pogrzeb.

Prawo kanoniczne: katalog odmowy z kan. 1184 jest zamknięty i nie zawiera samobójstwa. Dodatkowo, jeśli zmarły dał przed śmiercią jakiekolwiek oznaki pokuty, pogrzeb należy udzielić, a wątpliwości rozstrzyga biskup.

Warto dodać rzecz, którą Kościół podkreśla coraz wyraźniej: profilaktyka samobójstw i leczenie depresji są sprawą sumienia wspólnoty, a nie tylko medycyny. Duszpasterz, który odsyła osobę w kryzysie do lekarza, robi to, co powinien.

Co mówi Biblia

W Piśmie nie ma potępienia osób, które odebrały sobie życie — nie ma tam ani jednego zdania oceniającego. Są natomiast opisy takich śmierci, podane bez komentarza moralnego.

Jest za to coś innego i ważniejszego: modlitwy ludzi, którzy nie chcą już żyć, zapisane w tekście świętym bez wygładzenia.

Psalm 88 kończy się słowami: „odsunąłeś ode mnie przyjaciół i towarzyszy: domownikiem moim stała się ciemność“ — i to jest ostatni werset. Nie ma w nim pocieszenia, nie ma zwrotu ku nadziei, jak w innych psalmach. Chrześcijaństwo zostawiło ten tekst w Biblii i modli się nim do dziś.

Prorok Eliasz, po największym zwycięstwie swojego życia, siada pod krzewem i prosi o śmierć: „Wielki już czas, o Panie! Odbierz mi życie, bo nie jestem lepszy od moich przodków“ (1 Krl 19,4). Bóg nie robi mu wykładu. Przysyła anioła, który każe mu zjeść i się przespać — dwa razy — zanim w ogóle zacznie się rozmowa.

To jest, jak na starożytny tekst, zaskakująco trafny opis tego, czego potrzebuje człowiek w takim stanie: najpierw jedzenie, sen i obecność, a dopiero potem słowa.

I zdanie, które w tym kontekście brzmi inaczej niż na obrazkach: „Przyjdźcie do Mnie wszyscy, którzy utrudzeni i obciążeni jesteście, a Ja was pokrzepię“ (Mt 11,28). Warunkiem jest tu wyłącznie zmęczenie.