Księga Wyjścia 23 — sprawiedliwość, szabat, święta i obietnica drogi do ziemi

Najpierw najważniejsza rzecz

Wj 23 domyka Księgę Przymierza rozpoczętą w Wj 20,22.

To bardzo bogaty rozdział.

Łączy rzeczy, które współczesny człowiek często rozdziela:

sprawiedliwy sąd,
prawdomówność,
presję większości,
relację z nieprzyjacielem,
łapówki,
ochronę przybysza,
odpoczynek ziemi,
odpoczynek człowieka i zwierząt,
święta,
pierwociny,
kult,
wierność Bogu,
Boże prowadzenie,
wejście do ziemi.

Rozdział zaczyna się od sali sądowej: nie kłam, nie przyłączaj się do większości tylko dlatego, że jest większością, nie wypaczaj prawa.

Potem zaskakująco mówi:

jeżeli zobaczysz zabłąkane zwierzę: twojego wroga

— masz mu pomóc.

To bardzo mocne.

Prawo nie mówi: „pomagaj tylko przyjaciołom”.

Sprawiedliwość nie może zależeć od:

sympatii,
antypatii,
tłumu,
statusu społecznego.

Następnie pojawia się rok szabatowy i szabat tygodniowy.

Ziemia ma odpocząć.

Zwierzę ma odpocząć.

Niewolnik ma odetchnąć.

Przybysz ma odetchnąć.

To pokazuje bardzo ważną prawdę: Bóg wyzwolenia nie chce tworzyć społeczeństwa, w którym jedni odpoczywają kosztem nieustannej pracy innych.

Potem pojawiają się trzy wielkie święta:

Przaśników,
Żniw,
Zbiorów.

Czyli życie Izraela zostaje uporządkowane także przez: święty czas pamięci i wdzięczności.

Na końcu Bóg obiecuje: „posyłam anioła przed tobą”.

Lud nie ma wejść do ziemi sam.

Ale obietnica zawiera wymaganie: słuchaj.

I jeszcze jedno bardzo ciekawe zdanie:

Bóg nie wypędzi mieszkańców ziemi: w jednym roku.

Dlaczego?

Bo zbyt szybka „wygrana” mogłaby stać się katastrofą:

ziemia opustoszeje,
rozplenią się dzikie zwierzęta.

Bóg mówi więc: „stopniowo”.

To zaskakująco dojrzały motyw.

Nie wszystko, co ma się dokonać, musi wydarzyć się natychmiast.

Wj 23 — na język ludzki

Bóg mówi Izraelowi:

Nie rozpowszechniaj plotki tylko dlatego, że brzmi przekonująco.

Nie pomagaj złemu człowiekowi fałszywie oskarżyć niewinnego.

Nie idź za tłumem tylko dlatego, że: „wszyscy tak mówią”.

Sąd nie może działać według:

popularności,
emocji,
pieniędzy,
układów.

Co więcej:

nie wolno wypaczyć wyroku nawet „z dobrego serca”.

Biedny nie ma automatycznie racji tylko dlatego, że jest biedny.

Bogaty nie ma automatycznie racji tylko dlatego, że jest bogaty.

Prawo ma być: prawem.

Potem Bóg mówi:

jeżeli spotkasz zwierzę człowieka, którego nie lubisz — oddaj mu je.

Jeśli jego osioł przewróci się pod ciężarem — pomóż.

Czyli: nie wykorzystuj cudzego nieszczęścia jako okazji do zemsty.

Potem Bóg mówi o ziemi.

Sześć lat pracujesz.

Siódmego: odpuszczasz.

To, co wyrośnie, może zjeść ubogi.

Reszta zostaje zwierzętom.

Szabat działa podobnie:

pracujesz sześć dni.

Siódmego:

ty odpoczywasz,
zwierzę odpoczywa,
sługa odpoczywa,
cudzoziemiec odpoczywa.

Potem przychodzą trzy święta.

Izrael ma regularnie zatrzymać codzienność i pamiętać:

Bóg wyprowadził z Egiptu,
Bóg daje plony,
Bóg jest Panem czasu i ziemi.

A na końcu pojawia się obietnica drogi.

Bóg mówi: „poślę przed tobą anioła”.

Ale nie chodzi o magicznego ochroniarza, który zrobi wszystko bez względu na postępowanie Izraela.

Lud ma słuchać Boga.

Ma nie kopiować kultów mieszkańców ziemi.

Ma nie pomylić: daru ziemi

z: przyjęciem bogów ziemi.

Mapa rozdziału

Wj 23,1–3 — prawda i presja większości

Zakazane są:

fałszywe wieści,
fałszywe świadectwo,
uleganie tłumowi,
stronniczość w sądzie.

Wj 23,4–5 — pomoc nieprzyjacielowi

Trzeba zwrócić zabłąkane zwierzę wroga i pomóc jego przeciążonemu osłu.

Wj 23,6–9 — sprawiedliwy sąd

Nie wolno:

krzywdzić ubogiego w procesie,
skazać niewinnego,
przyjmować łapówki,
uciskać przybysza.

Wj 23,10–12 — rok szabatowy i szabat tygodniowy

Odpoczywają:

ziemia,
człowiek,
zwierzę,
sługa,
cudzoziemiec.

Wj 23,13 — wyłączność kultu

Nie wolno przywoływać imion innych bogów.

Wj 23,14–17 — trzy święta

Święto Przaśników,
Święto Żniw,
Święto Zbiorów.

Wj 23,18–19 — przepisy kultowe

Dotyczą:

krwi,
kwasu,
tłuszczu,
pierwocin,
zakazu gotowania koźlęcia w mleku jego matki.

Wj 23,20–26 — anioł prowadzący

Bóg posyła swojego wysłannika.

Lud ma słuchać.

Wj 23,27–30 — wejście stopniowe

Bóg obiecuje pomoc w zajmowaniu ziemi.

Proces ma być stopniowy.

Wj 23,31–33 — granice i zakaz synkretyzmu

Izrael nie ma zawierać przymierza z bogami Kanaanu ani przejmować ich kultu.

Księga Przymierza dochodzi do końca

1. Wj 20,22–23,19 stanowi Księgę Przymierza

Biblia Tysiąclecia wyróżnia ją jako szczególną sekcję.

2. Zaczęła się po Dekalogu

Dekalog podał wielkie zasady.

Księga Przymierza rozwinęła:

prawo kultowe,
rodzinne,
karne,
rzeczowe,
społeczne.

3. Wj 23,19 kończy główny korpus prawny

Od w. 20 zaczyna się: zachęta do zachowania Prawa i obietnica prowadzenia.

4. Wj 24 pokaże formalne zawarcie przymierza

Mojżesz przeczyta: „Księgę Przymierza”

ludowi.

Lud odpowie: „Wszystko, co powiedział Pan, uczynimy i będziemy posłuszni”.

„Nie będziesz rozgłaszał fałszywych wieści”

5. Rozdział zaczyna się od informacji

To zaskakująco współczesne.

6. Hebrajskie:

שֵׁמַע שָׁוְא — szema szaw

fałszywa / bezwartościowa / kłamliwa wiadomość.

7. Nie chodzi tylko o formalne kłamstwo w sądzie

Pierwsza część może obejmować: rozpowszechnianie fałszywej informacji.

8. Potem tekst przechodzi wyraźnie do świadectwa sądowego

Nie wolno wspierać niesprawiedliwego: fałszywym zeznaniem.

Wj 23 i „fake news”

9. Współczesna analogia jest oczywista

Nie oznacza to, że Wj 23 mówił o:

Facebooku,
X,
TikToku,
portalach informacyjnych.

10. Ale zasada moralna jest mocna

Nie przekazuj dalej czegoś fałszywego tylko dlatego, że pasuje do twojej strony sporu.

11. Szczególnie groźne jest połączenie:

fałszywej informacji,
grupowej presji,
krzywdy niewinnego.

Wj 23 zaczyna właśnie od takiego pakietu.

„Nie łącz się z wielkim tłumem”

12. To jeden z najbardziej aktualnych wersetów rozdziału

Większość nie jest automatycznie: miarą prawdy.

13. Hebrajskie słowo oznacza wielu / większość

Tekst ostrzega: nie idź za wieloma, żeby czynić zło.

14. Demokracja i Wj 23

Nie wolno robić z tego wersetu argumentu: „Biblia jest przeciw demokracji”.

Tekst nie omawia ustroju demokratycznego.

15. Mówi o czymś głębszym

Nawet jeśli wielu ludzi chce zła: zło nie staje się dobrem przez głosowanie.

Sąd nie jest plebiscytem popularności

16. Świadek i sędzia muszą odpowiadać za prawdę

Nie za:

aplauz,
presję,
liczbę zwolenników.

17. To zabezpiecza jednostkę przed:

tłumem.

18. W historii biblijnej tłum wielokrotnie będzie zdolny do błędnych decyzji

Dlatego sumienie i prawo nie mogą zostać rozpuszczone w masie.

Biedny nie ma automatycznie racji

19. Wj 23,3 jest interesujący

Biblia Tysiąclecia V mówi: „w procesie nie miej względów także dla biednych”.

20. Przypis BT odsyła do Kpł 19,15

Tam zasada jest jeszcze jaśniejsza:

nie wolno być stronniczym:

ani wobec biednego,
ani wobec bogatego.

21. To bardzo ważna równowaga

Wj 22 kazał szczególnie chronić ubogiego.

Wj 23 mówi: ochrona ubogiego nie oznacza fałszowania wyroku na jego korzyść.

22. Miłosierdzie nie może niszczyć prawdy

Jeżeli biedny jest pokrzywdzony:

broń go.

Jeżeli biedny nie ma racji w konkretnej sprawie: nie fałszuj sądu z litości.

Sprawiedliwość nie jest sympatią

23. To fundamentalna zasada prawa

Sędzia nie ma pytać: „kogo bardziej lubię?”

Ma pytać: „co jest prawdą i co jest sprawiedliwe?”

Zwierzę twojego wroga

24. Wj 23,4 dokonuje nagłego przejścia od sądu do codzienności

Spotykasz:

wołu wroga,
albo jego osła,

który się zgubił.

25. Naturalna reakcja mogłaby brzmieć:

„świetnie, dobrze mu tak”.

Prawo mówi: odprowadź zwierzę.

26. To niezwykle ważne

Nieprzyjaźń nie znosi obowiązku dobra.

„Wróg” naprawdę oznacza wroga

27. Hebrajskie:

אֹיֵב — ojew

wróg, przeciwnik.

28. Tekst nie mówi:

„człowiek, którego trochę nie lubisz”.

Wybiera mocne słowo.

29. Dobro należy czynić także wobec człowieka, z którym jest realny konflikt.

Osioł człowieka, który cię nienawidzi

30. W. 5 używa kolejnego mocnego określenia

Człowiek: „który cię nienawidzi”.

31. Jego osioł pada pod ciężarem

Możesz przejść obok.

Prawo mówi: pomóż.

32. To nie jest jeszcze pełne Jezusowe:

„miłujcie waszych nieprzyjaciół”.

Ale kierunek jest bardzo wyraźny.

33. Nie wolno cieszyć się z nieszczęścia wroga

Ani pozwolić, aby zwierzę cierpiało dlatego, że jego właściciel jest twoim przeciwnikiem.

Jezus i wróg

34. Mt 5,44 pójdzie jeszcze dalej

Jezus powie: miłujcie waszych nieprzyjaciół.

35. Nie pojawia się to znikąd

Tora już ogranicza:

zemstę,
nienawiść,
odmowę pomocy.

36. Kpł 19,18 mówi:

„będziesz miłował bliźniego jak siebie samego”.

Wj 23 pokazuje konkretną scenę: pomóż nawet temu, kto cię nienawidzi.

Ubogi w sądzie

37. W. 6 wraca do ubogiego

Tym razem ostrzeżenie jest przeciw: krzywdzie biednego.

38. W. 3:

nie faworyzuj biednego.

W. 6:

nie krzywdź biednego.

39. Razem tworzą doskonałą zasadę

Nie daj biednemu automatycznie racji.

Nie odbieraj biednemu prawa dlatego, że jest słaby.

40. To jest bezstronność.

„Oddalisz sprawę kłamliwą”

41. Hebrajskie:

דְּבַר־שֶׁקֶר — dewar szeker

fałszywa sprawa / kłamliwe słowo.

42. Sąd ma aktywnie dystansować się od fałszu

Nie wystarczy: „sam nie skłamię”.

Trzeba nie uczestniczyć w mechanizmie, który może skazać niewinnego.

Niewinny i sprawiedliwy

43. Bóg zabrania wyroku śmierci na:

niewinnym,
sprawiedliwym.

44. To pokazuje wagę błędu sądowego

Jeżeli państwo zabije niewinnego:

szkody nie można cofnąć.

45. Tekst nie tworzy współczesnej procedury karnej

Ale zasada ochrony niewinnego jest fundamentalna.

„Ja nie uniewinnię przewrotnego”

46. Sędzia może zostać skorumpowany.

Bóg nie.

47. To teologiczne zabezpieczenie systemu

Nawet jeśli ktoś:

przekupi sąd,
zmanipuluje świadków,
uniknie odpowiedzialności,

nie oznacza to, że zło stało się niewidzialne dla Boga.

Łapówka

48. Wj 23,8 mówi bardzo konkretnie:

nie przyjmuj podarku.

49. Hebrajskie:

שֹׁחַד — szochad

łapówka, dar wpływający na decyzję.

50. Problemem nie jest każdy prezent w każdej sytuacji

Kontekst jest: sądowy.

51. Łapówka:

„zaślepia dobrze widzących”.

To genialny obraz.

Człowiek może:

znać prawo,
rozumieć sprawę,
być inteligentny,

a korzyść osobista może zniszczyć jego osąd.

Korupcja psuje widzenie

52. Grzech korupcji nie polega tylko na pieniądzu

Polega na tym, że: prawda przestaje być kryterium decyzji.

53. „Podarkiem” we współczesnym zastosowaniu może być także:

stanowisko,
przysługa,
obietnica,
polityczne poparcie,
awans,
układ.

To zastosowanie zasady, nie dosłowny tekst Wj 23.

Przybysz — jeszcze raz

54. Wj 22 już powiedział:

nie uciskaj przybysza.

Wj 23 powtarza ten zakaz.

55. Powtórzenie nie jest przypadkowe

To jeden z centralnych tematów społecznej Tory.

56. Bóg mówi:

„znacie życie przybysza”.

To nawet mocniejsze niż samo: „byliście przybyszami”.

„Znacie życie przybysza”

57. Można powiedzieć:

Izrael zna to: od środka.

58. Hebrajski tekst zawiera słowo:

נֶפֶשׁ — nefesz

w formule mówiącej o doświadczeniu / życiu przybysza.

59. Sens:

wiecie, co czuje i jak wygląda jego sytuacja.

60. Doświadczenie cierpienia ma tworzyć kompetencję moralną.

Rok szabatowy

61. Wj 23,10–11 wprowadza sześć lat uprawy i siódmy rok odłogu

To jedna z najwcześniejszych form idei: roku szabatowego.

62. Hebrajskie pole pojęciowe związane z szabatem oznacza:

zaprzestanie,
zatrzymanie,
odpoczynek.

63. Ziemia nie jest eksploatowana bez końca.

Czy to jest nowoczesne rolnictwo ekologiczne?

64. Nie należy wkładać do tekstu współczesnych teorii agronomicznych.

65. Ale ekologiczny wymiar jest realny:

ziemia dostaje okres: nieeksploatowania.

66. To także wymiar teologiczny

Rolnik uznaje: ziemia nie jest absolutnie moja.

Ziemia dla ubogiego

67. Najważniejsze uzasadnienie Wj 23 nie dotyczy regeneracji gleby

Tekst mówi:

aby to, co wyrośnie: jedli ubodzy.

68. Czyli rok szabatowy ma wymiar:

religijny,
ekonomiczny,
społeczny.

69. Po ubogich resztę zjadają:

dzikie zwierzęta.

70. To niezwykłe

Człowiek rezygnuje w tym roku z pełnej kontroli nad plonem.

Własność ziemi ma granice

71. Rolnik przez sześć lat korzysta z ziemi.

Siódmego: nie zbiera wszystkiego dla siebie.

72. To kolejny przykład Tory, w której własność nie jest absolutna.

Wj 22:

płaszcz ubogiego wraca na noc.

Wj 23:

plon roku odpoczynku służy ubogiemu.

Szabat tygodniowy

73. W. 12 wraca do rytmu:

sześć dni pracy,
siódmy dzień przerwy.

74. Ale uzasadnienie jest inne niż w Wj 20

Wj 20 podkreślało: stworzenie.

Wj 23 podkreśla: odpoczynek zależnych i zwierząt.

75. To piękny rozwój

Szabat nie jest luksusem pana domu.

Jest ochroną całej społeczności.

„Aby odpoczęły twój wół i osioł”

76. Zwierzęta nie są maszynami.

77. Prawo włącza je do rytmu odpoczynku.

To ważna biblijna intuicja troski o stworzenie.

„Aby odetchnęli syn twojej niewolnicy i cudzoziemiec”

78. Hebrajskie:

נָפַשׁ — nafasz

odetchnąć, nabrać sił.

79. Z tego samego pola znaczeniowego pochodzi słowo związane z życiem / osobą:

nefesz.

80. Szabat ma pozwolić słabszemu:

złapać oddech.

81. To bardzo dosłowne.

Bóg interesuje się tym, czy człowiek zależny: może odpocząć.

Czy pracodawca może być „faraonem”?

82. W zastosowaniu duchowym — tak, jeśli system pracy odbiera człowiekowi:

odpoczynek,
życie rodzinne,
godność,
zdrowie.

83. To nie znaczy, że Wj 23 jest współczesnym kodeksem pracy.

Ale duch Exodusu jest jasny: człowiek nie jest wyłącznie narzędziem produkcji.

„Imienia bogów obcych nie wspominajcie”

84. W. 13 powraca do wyłączności kultu.

85. Czy oznacza to zakaz powiedzenia słowa „Baal” podczas lekcji historii?

Nie.

86. Chodzi o religijne przywoływanie / uznawanie obcych bogów.

87. BT odsyła m.in. do Ps 16,4.

Sens jest kultowy:

Izrael nie ma nadawać obcym bogom miejsca w swoim kulcie.

Trzy święta w roku

88. Wj 23,14–17 przedstawia trzy wielkie święta.

1. Święto Przaśników

2. Święto Żniw

3. Święto Zbiorów

89. To kalendarz:

pamięci,
pracy,
plonów,
wdzięczności.

90. Religia Izraela obejmuje:

czas.

Święto Przaśników

91. Hebrajskie:

חַג הַמַּצּוֹת — Chag ha-Maccot

Święto Przaśników.

92. Łączy się z Wyjściem z Egiptu

Tekst przypomina miesiąc: Abib.

93. W późniejszym kalendarzu miesiąc będzie znany jako:

Nisan.

94. Wj 12 pokazał ścisłe powiązanie:

Paschy,
Przaśników,
wyjścia.

„Nie pokazujcie się przede Mną z pustymi rękami”

95. Święto nie jest tylko:

„przyjdź i popatrz”.

96. Człowiek przychodzi z darem.

To symbol:

wdzięczności,
uznania Boga za Dawcę,
współudziału w kulcie.

97. Nie należy odczytywać tego jak opłaty za dostęp do Boga.

Dar jest odpowiedzią na otrzymane dobro.

Święto Żniw

98. Hebrajskie:

חַג הַקָּצִיר — Chag ha-Kacir

Święto Żniw.

99. Tekst mówi o:

pierwocinach pracy.

100. Później święto zostanie powiązane z:

Szawuot — Świętem Tygodni.

101. W greckim świecie:

Pięćdziesiątnica.

102. W chrześcijaństwie słowo Pięćdziesiątnica kojarzy się przede wszystkim z Dz 2.

Trzeba jednak zachować kolejność:

najpierw było to żydowskie święto związane z rytmem plonów i późniejszą tradycją nadania Tory.

Święto Zbiorów

103. Hebrajskie:

חַג הָאָסִף — Chag ha-Asif

Święto Zbiorów / Zgromadzenia plonów.

104. Odbywa się:

„na końcu roku”

w sensie końca cyklu rolnego.

105. Później zostanie utożsamione z:

Świętem Namiotów — Sukkot.

106. To czas radości po zakończeniu zbiorów.

Trzy święta — jedna wielka pedagogia

107. Można je odczytać jako rytm:

pamiętaj

Bóg wyprowadził.

dziękuj

Bóg daje pierwsze plony.

świętuj

Bóg pozwolił zebrać całość.

108. Człowiek nie ma żyć w iluzji:

„wszystko zawdzięczam tylko sobie”.

„Każdy z twoich mężczyzn”

109. W. 17 mówi o obowiązku stawienia się mężczyzn przed Bogiem.

110. To odzwierciedla patriarchalną organizację społeczeństwa i reprezentacyjną rolę dorosłych mężczyzn.

111. Nie oznacza to, że kobiety były religijnie bezwartościowe albo całkowicie wykluczone ze świąt.

Inne teksty biblijne pokazują udział rodzin.

112. Ale sama formuła prawna jest skierowana:

do mężczyzn zobowiązanych do pielgrzymki.

Centralizacja kultu?

113. Wj 23 mówi:

„przed Panem, Bogiem swoim”.

114. Nie rozwija jeszcze szczegółowo późniejszej deuteronomicznej zasady jednego centralnego sanktuarium.

115. Pwt 12 i późniejsza praktyka jerozolimska rozwiną temat.

Krew i kwas

116. W. 18 zabrania łączenia krwi ofiary z chlebem kwaszonym.

117. To nawiązuje szczególnie do tradycji paschalnej.

W Paschę:

przaśniki,
szybkość Wyjścia

mają szczególne znaczenie.

Tłuszcz do rana

118. Tłuszcz ofiary nie ma pozostawać do rana.

119. Podobne przepisy pojawiają się w prawie ofiarniczym.

Chodzi o właściwy sposób obchodzenia się z ofiarą.

Pierwociny

120. Najlepsze pierwsze plony mają trafić:

do domu Pana.

121. Zwrot „dom Pana” jest interesujący w kontekście Synaju

Przybytek dopiero zostanie opisany od Wj 25.

122. Może to odzwierciedlać późniejszy język kultowy włączony do starszej tradycji prawnej.

123. To kolejny przykład tego, że finalny Pięcioksiąg łączy tradycje różnych etapów życia Izraela.

„Nie będziesz gotował koźlęcia w mleku jego matki”

124. Jeden z najbardziej znanych i zagadkowych przepisów Tory.

125. Biblia Tysiąclecia w przypisie mówi:

zakazana czynność miała zastosowanie: w kultach pogańskich owych czasów.

126. To tradycyjne wyjaśnienie.

127. Współczesna egzegeza zachowuje jednak ostrożność

Dokładne pierwotne tło zakazu nie jest całkowicie pewne.

Proponowano m.in.:

odrzucenie praktyki kultowej,
tabu dotyczące mieszania życia i śmierci,
zasadę szacunku dla relacji matka–młode,
granice pokarmowe.

128. Nie należy z jednej hipotezy robić pewnego faktu archeologicznego.

129. Dla projektu podstawą pozostaje przypis BT:

związek z praktykami pogańskimi.

Judaizm i mięso z mlekiem

130. Późniejsza tradycja rabiniczna bardzo szeroko rozwinęła ten przepis.

Stał się podstawą rozdzielania:

mięsa,
produktów mlecznych

w kuchni koszernej.

131. Sam Wj 23 mówi wężej:

o gotowaniu: koźlęcia w mleku jego matki.

132. Rozszerzenie jest częścią późniejszej halachy.

Koniec przepisów — początek obietnicy

133. W. 20 rozpoczyna się nowa część.

„Oto Ja posyłam anioła przed tobą…”

134. To przejście od:

Prawa

do: drogi.

Izrael otrzymał zasady.

Teraz ma ruszyć.

Anioł / wysłannik

135. Hebrajskie:

מַלְאָךְ — mal’ach

wysłannik, posłaniec, anioł.

136. Podstawowe znaczenie to:

posłaniec.

Może chodzić:

o posłańca ludzkiego,
o posłańca niebieskiego,

zależnie od kontekstu.

137. Tutaj jest to wysłannik Boga działający z Jego autorytetem.

„Aby cię strzegł”

138. Anioł ma:

strzec,
prowadzić,
doprowadzić do wyznaczonego miejsca.

139. To kontynuuje motyw:

Bóg idzie przed Izraelem.

Wcześniej:

słup obłoku,
słup ognia.

Teraz:

anioł.

„Imię moje jest w nim”

140. To bardzo mocne i tajemnicze zdanie.

141. Biblia Tysiąclecia wyjaśnia w przypisie:

anioł: działa w imieniu Boga, rozporządzając Jego potęgą.

142. W kulturze biblijnej imię oznacza:

autorytet,
obecność,
reprezentację osoby.

143. Wysłannik działa więc nie jako niezależny konkurent Boga.

Działa: z Jego upoważnienia.

Czy anioł z Wj 23 to Jezus przed Wcieleniem?

144. W historii chrześcijańskiej niektórzy interpretatorzy typologicznie odnosili tajemnicze postacie „Anioła Pana” do Słowa Bożego.

145. Nie należy jednak mówić:

„Wj 23 jednoznacznie stwierdza, że to Jezus”.

Tekst hebrajski mówi o Bożym wysłanniku.

146. Chrześcijańska lektura typologiczna jest drugim poziomem interpretacji, nie podstawowym znaczeniem historycznym.

„Słuchaj jego głosu”

147. Znowu wraca słowo:

שָׁמַע — szama

słuchać i być posłusznym.

148. W Wj 19 słuchanie było podstawą przymierza.

W Wj 23 pojawia się ponownie.

149. Bóg nie obiecuje prowadzenia oderwanego od:

posłuszeństwa.

„Nie przebaczy waszych przewinień”

150. Zdanie może brzmieć dziwnie w odniesieniu do anioła.

151. Sens jest związany z Bożym autorytetem reprezentowanym przez posłańca.

Bunt przeciw niemu oznacza: bunt przeciw Bogu, który go posłał.

152. Nie należy budować z tego teorii:

anioł ma niezależną władzę odpuszczania grzechów równą Bogu.

BT podkreśla działanie: w Bożym imieniu.

Posłuszeństwo i obietnica

153. Bóg mówi:

jeżeli lud będzie słuchał:

On będzie przeciwnikiem jego przeciwników.

154. To język przymierza.

Bóg:

chroni,
prowadzi,
walczy za lud.

155. Ale tekst nie jest uniwersalną obietnicą:

„każdy mój osobisty wróg jest automatycznie wrogiem Boga”.

To bardzo niebezpieczne nadużycie.

156. Kontekst dotyczy:

historycznej drogi Izraela do ziemi.

Narody Kanaanu — trudny fragment

157. Wj 23,23 wymienia:

Amorytów,
Chittytów,
Peryzzytów,
Kananejczyków,
Chiwwitów,
Jebusytów.

158. Bóg mówi o ich usunięciu / wytraceniu.

To należy do moralnie najtrudniejszych tematów Starego Testamentu.

159. Nie wolno go rozwiązywać hasłem:

„oni byli źli, więc wszystko było proste”.

Tekst reprezentuje starożytną teologię zdobycia ziemi.

Jak czytać teksty o zdobyciu Kanaanu?

160. Trzeba rozróżnić kilka poziomów:

tekst teologiczny

Izrael postrzega ziemię jako dar Boga.

starożytny język wojenny

opowieści używają mocnych formuł zwycięstwa i zniszczenia.

badania historyczne

archeologia i historia powstania Izraela pokazują proces bardziej złożony niż prosty model jednej szybkiej kampanii wojennej.

lektura chrześcijańska

tekstów nie wolno używać jako usprawiedliwienia współczesnej przemocy etnicznej lub religijnej.

161. To szczególnie ważne dziś.

Starożytna obietnica ziemi nie daje współczesnej jednostce prawa do:

czystek etnicznych,
przemocy religijnej,
mordowania ludzi uznanych za „Kananejczyków”.

Niszczenie obcych kultów

162. W. 24 dotyczy:

bogów,
kultu,
stel.

163. Hebrajskie:

מַצֵּבָה — massewah

stela, stojący kamień kultowy.

164. Izrael ma zniszczyć obiekty związane z obcym kultem.

165. Główny teologiczny problem brzmi:

synkretyzm.

Izrael nie ma połączyć kultu JHWH z kultem bóstw ziemi.

Czy to polecenie dla chrześcijan, żeby niszczyć świątynie innych religii?

166. Nie.

To przepis i narracja dotycząca starożytnego Izraela w konkretnym kontekście przymierza i ziemi.

167. Chrześcijańska misja nie działa poprzez:

przemoc,
niszczenie ludzi,
przymus religijny.

168. Nowy Testament kieruje misję przez:

świadectwo,
głoszenie,
nawrócenie serca.

Błogosławieństwo chleba i wody

169. W. 25 łączy kult JHWH z błogosławieństwem codziennych potrzeb:

chleba,
wody,
zdrowia.

170. To język przymierza i starożytnej teologii błogosławieństwa.

171. Nie należy tworzyć z niego prostego równania:

„jeżeli jestem pobożny, nigdy nie zachoruję”.

Cała Biblia temu przeczy:

Hiob,
Psalmy lamentacyjne,
cierpienie proroków,
krzyż Jezusa.

172. Tekst mówi o przymierzowym obrazie dobrobytu ludu w ziemi.

Bezdzietność i przedwczesny poród

173. W starożytnym społeczeństwie:

potomstwo,
przeżycie dzieci,
płodność

były fundamentalnymi znakami bezpieczeństwa wspólnoty.

174. W. 26 opisuje pełnię błogosławieństwa w tych kategoriach.

175. Nie wolno używać tego wobec osoby niepłodnej:

„gdybyś miała więcej wiary, miałabyś dziecko”.

To byłaby duszpasterska i teologiczna krzywda.

176. Tekst nie jest diagnozą winy konkretnej osoby doświadczającej niepłodności.

„Liczbę dni twojego życia uczynię pełną”

177. Długie życie jest typowym starotestamentalnym obrazem błogosławieństwa.

178. Nie jest mechaniczną gwarancją indywidualnej długości życia.

Biblia zna ludzi sprawiedliwych umierających wcześnie.

Lęk przed Izraelem

179. W. 27 opisuje Bożą pomoc językiem:

lęku,
przerażenia,
ucieczki przeciwników.

180. To motyw znany już z opowieści o Wyjściu i przejściu przez morze.

„Szerszenie”

181. W. 28 jest ciekawy tekstowo.

BT mówi: „szerszenie”

ale przypis zaznacza: tłumaczenie niepewne.

182. Inna możliwość:

„przerażenie”.

183. To bardzo ważna uwaga.

Nie trzeba na siłę tworzyć historii o literalnych chmarach owadów, jeśli sam przekład zaznacza niepewność.

184. W podobnym motywie Pwt 7,20 i Joz 24,12 pojawia się ten sam problem.

Czy Bóg wysłał literalne szerszenie?

185. Możliwe interpretacje:

rzeczywiste owady,
metafora paniki,
obraz Bożego działania poprzedzającego Izrael.

186. Nie mamy podstaw, aby jedno rozwiązanie przedstawiać jako absolutnie pewne.

BT uczciwie mówi: tłumaczenie niepewne.

„Nie w jednym roku”

187. To jeden z najbardziej niezwykłych wersetów całego rozdziału.

Bóg mówi: nie zrobię wszystkiego natychmiast.

188. Dlaczego?

Bo ziemia mogłaby:

opustoszeć,
zostać opanowana przez dzikie zwierzęta.

189. To niezwykle realistyczne.

Zbyt szybka zmiana może stworzyć: próżnię.

Bóg działa stopniowo

190. W. 30:

„stopniowo”.

191. Hebrajski sens jest dosłownie związany z:

mało po mału.

192. To bardzo mocne zastosowanie duchowe

Nie każda dobra zmiana musi wydarzyć się:

dzisiaj,
natychmiast,
w całości.

193. Czasem człowiek nie jest jeszcze zdolny unieść całego daru.

Nie rób z tego uniwersalnej obietnicy

194. Trzeba jednak zachować pierwszy sens.

Wj 23,29–30 mówi bezpośrednio o: zajmowaniu ziemi.

195. Zastosowanie:

„Bóg czasem prowadzi stopniowo”

jest wtórne, ale bardzo zgodne z logiką tekstu.

Granice ziemi

196. W. 31 przedstawia szeroką formułę granic:

od Morza Czerwonego,
do Morza Filistyńskiego,
od pustyni,
do Rzeki.

197. „Morze Filistyńskie” oznacza:

Morze Śródziemne.

198. „Rzeka” w takich formułach zwykle odnosi się do:

Eufratu.

199. To idealna / programowa formuła terytorialna pojawiająca się także w innych tekstach biblijnych.

200. Nie należy zakładać, że wszystkie granice były przez Izrael stale i historycznie kontrolowane w każdym okresie.

Ziemia jako dar i zadanie

201. W Biblii ziemia nigdy nie jest tylko nieruchomością.

Jest:

darem,
miejscem przymierza,
miejscem odpowiedzialności.

202. Późniejsi prorocy powiedzą:

jeżeli Izrael sam będzie:

niesprawiedliwy,
bałwochwalczy,
brutalny,

może utracić ziemię.

203. Dar nie jest więc bezwarunkowym immunitetem moralnym.

„Nie zawieraj przymierza z ich bogami”

204. To ważny szczegół.

Tekst mówi nie tylko o mieszkańcach, ale: o ich bogach.

205. Głównym teologicznym lękiem jest:

apostazja.

206. Izrael może wejść do ziemi i stracić tożsamość, jeżeli zacznie czcić:

Baala,
Aszerę,
inne bóstwa.

„Byłoby to dla ciebie zgubą”

207. Końcowe słowo rozdziału jest obrazowe.

Hebrajskie: מוֹקֵשׁ — moqesz

sidło, pułapka.

208. Bałwochwalstwo jest przedstawione jako:

pułapka.

209. To domyka historię zaczętą w Egipcie.

Izrael może wyjść z niewoli faraona, a potem wejść w: inną niewolę.

Wolność trzeba chronić

210. Wj 23 mówi, że wolność może zostać utracona przez:

fałsz,
tłum,
korupcję,
ucisk,
nieograniczoną pracę,
bałwochwalstwo.

211. Exodus nie jest więc jednorazowym wydarzeniem.

Jest także: stylem życia wolnego ludu.

Sprawiedliwość i kult — razem

212. Współczesny człowiek mógłby podzielić Wj 23:

„pierwsza część — prawo”

„druga — religia”.

213. Tora tego nie robi.

Ten sam Bóg mówi:

nie fałszuj sądu,
nie bierz łapówki,
pomóż wrogowi,
pozwól odpocząć ubogiemu,
obchodź święto,
przynieś pierwociny,
nie czcij innych bogów.

214. To jedna rzeczywistość:

przymierze.

Pobożność bez sprawiedliwości

215. Późniejsi prorocy będą rozwijać dokładnie tę linię.

Izajasz i Amos powiedzą:

Bóg nie chce świąt ludzi, którzy: krzywdzą innych.

216. Dlatego Wj 23 jest bardzo ważnym przygotowaniem prorockiej krytyki kultu.

Sprawiedliwość bez kultu

217. Z drugiej strony Tora nie redukuje religii do etyki społecznej.

Izrael ma także:

świętować,
oddawać pierwociny,
pamiętać Wyjście,
zachowywać wierność JHWH.

218. Biblia łączy:

miłość Boga i sprawiedliwość wobec człowieka.

Trzy rytmy wolności

219. Wj 23 ma trzy szczególne rytmy:

co tydzień

szabat.

co siedem lat

odpoczynek ziemi.

trzy razy w roku

święta.

220. Człowiek nie ma żyć tylko rytmem:

produkcja → konsumpcja → produkcja.

Czas zostaje otwarty na:

Boga,
odpoczynek,
ubogiego,
wdzięczność.

Dlaczego ubogi korzysta z roku szabatowego?

221. Bo szabat nie jest tylko prywatnym „wellbeingiem”.

222. Biblijny odpoczynek ma wymiar:

społeczny.

Twoje zatrzymanie może stworzyć przestrzeń: dla drugiego.

Nieprzyjaciel, przybysz i ubogi

223. Zauważ trzy osoby, które łatwo wykluczyć:

nieprzyjaciel

bo go nie lubię.

przybysz

bo nie jest „nasz”.

ubogi

bo nie ma wpływów.

224. Wj 23 stawia prawo właśnie przy nich.

225. To znak dojrzałego społeczeństwa:

jak traktuje człowieka, którego najłatwiej zignorować.

Ważne słowa hebrajskie

Hebrajskie	Transliteracja	Znaczenie	Dlaczego ważne
שֵׁמַע שָׁוְא	szema szaw	fałszywa wieść	początek rozdziału
רַבִּים	rabbim	wielu, większość	presja tłumu
מִשְׁפָּט	miszpat	sąd, prawo, rozstrzygnięcie	sprawiedliwy proces
אֹיֵב	ojew	wróg	pomoc zwierzęciu nieprzyjaciela
שֹׂנֵא	sone	nienawidzący	człowiek, który cię nienawidzi
אֶבְיוֹן	ewjon	ubogi, potrzebujący	ochrona w sądzie i roku szabatowym
שֹׁחַד	szochad	łapówka	korupcja sądu
גֵּר	ger	przybysz, osiadły obcy	pamięć Egiptu
שָׁבַת	szawat	przestać, odpocząć	szabat
נָפַשׁ	nafasz	odetchnąć, nabrać sił	cel szabatu dla słabszych
חַג	chag	święto pielgrzymkowe	trzy święta
מַצּוֹת	maccot	przaśniki	pamięć Wyjścia
קָצִיר	kacir	żniwo	Święto Żniw
אָסִיף	asif	zbiór, zgromadzenie plonów	Święto Zbiorów
רֵאשִׁית	reszit	początek, pierwociny	pierwszy dar dla Boga
מַלְאָךְ	mal’ach	posłaniec, anioł	Boży wysłannik
שָׁמַע	szama	słuchać, być posłusznym	odpowiedź na prowadzenie
שֵׁם	szem	imię	„imię moje jest w nim”
מַצֵּבָה	massewah	stela kultowa	obcy kult
צִרְעָה	cir’ah	szerszeń; interpretacja dyskutowana	Wj 23,28
מְעַט מְעַט	me’at me’at	mało po mału, stopniowo	Wj 23,30
מוֹקֵשׁ	moqesz	sidło, pułapka	bałwochwalstwo jako zagrożenie

Klucz do Biblii — Wj 23

Wj 23 kończy zasadniczy korpus Księgi Przymierza.
Księga Przymierza zaczyna się w Wj 20,22.
Wj 24 pokaże formalne zawarcie przymierza.
Rozdział zaczyna się od zakazu fałszywych wiadomości.
Prawda ma znaczenie zanim sprawa trafi do sądu.
Fałszywe świadectwo może zniszczyć niewinnego.
Nie wolno iść za większością w czynieniu zła.
Liczba zwolenników nie zmienia zła w dobro.
Sąd nie może być plebiscytem popularności.
Wj 23,3 zakazuje stronniczości na rzecz biednego.
BT odsyła do Kpł 19,15.
Kpł 19 zakazuje faworyzowania zarówno biednego, jak i bogatego.
Wj 23,6 zabrania natomiast krzywdzić ubogiego w sądzie.
Te dwa wersety się uzupełniają.
Biedny nie ma automatycznie racji.
Biedny nie może być automatycznie przegrany.
Sprawiedliwość oznacza bezstronność.
Wj 23 nakazuje pomóc zwierzęciu wroga.
Nie wolno korzystać z cudzego nieszczęścia dla zemsty.
Tekst mówi również o człowieku, który cię nienawidzi.
Pomoc wrogowi jest ważnym przygotowaniem późniejszej etyki miłości nieprzyjaciół.
Jezus w Mt 5 poprowadzi tę zasadę dalej.
Sąd ma oddalić fałszywą sprawę.
Nie wolno skazać niewinnego.
Błąd sądowy przy karze śmierci jest nieodwracalny.
Łapówka zaślepia człowieka, który normalnie widzi dobrze.
Korupcja zmienia kryterium decyzji z prawdy na korzyść.
Wj 23 ponownie chroni przybysza.
Izrael zna życie przybysza z Egiptu.
Doświadczenie krzywdy ma tworzyć empatię.
Rok szabatowy obejmuje ziemię.
Sześć lat ziemia jest uprawiana.
Siódmego roku pozostaje odłogiem.
To, co wyrośnie, służy ubogim.
Resztę mogą zjeść dzikie zwierzęta.
Własność ziemi nie jest absolutna.
Szabat tygodniowy obejmuje zwierzęta.
Obejmuje syna niewolnicy.
Obejmuje cudzoziemca.
Celem jest, aby mogli odetchnąć.
Hebrajskie nafasz oznacza odetchnąć, odzyskać siły.
Szabat jest ochroną słabszych.
Nie jest tylko prywatnym odpoczynkiem właściciela.
Tora nie oddziela kultu od sprawiedliwości społecznej.
Wj 23,13 zakazuje kultowego przywoływania obcych bogów.
Wj 23 wymienia trzy wielkie święta.
Pierwsze to Święto Przaśników.
Łączy się z pamięcią Wyjścia.
Odbywa się w miesiącu Abib.
Drugie to Święto Żniw.
Dotyczy pierwocin pracy na roli.
Później będzie łączone z Szawuot.
Grecka nazwa tradycji święta daje pojęcie Pięćdziesiątnicy.
Trzecie to Święto Zbiorów.
Odbywa się przy końcu cyklu rolniczego.
Później będzie znane jako Sukkot / Święto Namiotów.
Trzy święta organizują czas Izraela.
Religia biblijna obejmuje kalendarz.
Człowiek ma nie przychodzić przed Boga z pustymi rękami.
Dar jest odpowiedzią wdzięczności, nie opłatą za Bożą obecność.
W. 17 nakłada pielgrzymkowy obowiązek na mężczyzn.
Formuła odzwierciedla patriarchalną strukturę społeczną.
Nie oznacza, że kobiety nie uczestniczyły w życiu świątecznym.
W. 18 zawiera przepisy o krwi, kwasie i tłuszczu ofiary.
W. 19 nakazuje przynieść pierwociny do domu Pana.
„Dom Pana” może odzwierciedlać późniejszy język kultowy włączony do tradycji.
Zakaz gotowania koźlęcia w mleku matki jest powtórzony także w Wj 34 i Pwt 14.
BT łączy ten zakaz z praktykami pogańskimi.
Dokładne historyczne tło przepisu pozostaje dyskutowane.
Późniejszy judaizm rozwinął z niego rozdzielenie mięsa i mleka.
Sam Wj 23 ma węższą formułę.
W. 20 rozpoczyna zachętę do zachowywania prawa.
Bóg posyła przed ludem anioła.
Hebrajskie mal’ach oznacza posłańca.
Ma strzec ludu w drodze.
Ma doprowadzić do miejsca przygotowanego przez Boga.
Izrael ma słuchać jego głosu.
„Imię moje jest w nim” oznacza działanie z autorytetu Boga.
Tak wyjaśnia przypis BT.
Nie trzeba utożsamiać anioła jednoznacznie z preegzystującym Chrystusem.
Chrześcijańska typologia może widzieć szersze znaczenia, ale pierwszy sens to Boży wysłannik.
Bunt przeciw wysłannikowi jest buntem przeciw Bogu, którego reprezentuje.
Posłuszeństwo pozostaje centralną kategorią przymierza.
Bóg obiecuje prowadzenie do ziemi.
Tekst wymienia sześć ludów Kanaanu.
Fragment o ich usunięciu należy do moralnie trudnych tekstów zdobycia ziemi.
Nie należy usprawiedliwiać nim współczesnej przemocy etnicznej.
Starożytne formuły wojenne trzeba czytać w ich kontekście literackim i historycznym.
Badania historyczne pokazują bardziej złożony proces powstawania Izraela w Kanaanie niż jeden prosty model kampanii.
Głównym teologicznym problemem w. 24 jest bałwochwalstwo.
Izrael ma zniszczyć stele obcego kultu.
Nie jest to współczesne polecenie niszczenia świątyń innych religii.
Bóg obiecuje błogosławieństwo chleba i wody.
Nie jest to uniwersalna gwarancja braku chorób dla każdego wierzącego.
Biblia zna cierpiących ludzi sprawiedliwych.
Niepłodność nie może być traktowana jako dowód braku wiary.
W. 26 opisuje przymierzowy obraz pełni życia wspólnoty.
W. 28 mówi o „szerszeniach”.
BT zaznacza, że tłumaczenie jest niepewne.
Możliwą alternatywą jest „przerażenie”.
Nie należy budować pewnej teorii o literalnych chmarach owadów.
Bóg mówi, że nie wypędzi mieszkańców w jednym roku.
Zbyt szybkie opróżnienie ziemi byłoby szkodliwe.
Dzikie zwierzęta mogłyby się nadmiernie rozmnożyć.
Zmiana ma następować stopniowo.
Hebrajski mówi „mało po mału”.
To realistyczny obraz procesu.
Duchowo można widzieć tu zasadę stopniowego prowadzenia.
Pierwszy sens dotyczy jednak zajmowania ziemi.
Granice ziemi są opisane szeroką formułą.
Morze Filistyńskie oznacza Morze Śródziemne.
„Rzeka” najczęściej rozumiana jest jako Eufrat.
Nie znaczy to, że Izrael historycznie stale kontrolował cały tak opisany obszar.
Ziemia jest w Biblii darem i zobowiązaniem.
Wybranie nie usuwa moralnej odpowiedzialności.
Izrael nie ma zawierać kultowego przymierza z obcymi bogami.
Bałwochwalstwo jest nazwane pułapką.
Wolność z Egiptu może zostać utracona przez nową duchową niewolę.
Wj 23 łączy sprawiedliwość, odpoczynek, kult i drogę.
Najważniejsze pytanie rozdziału brzmi: czy lud wyzwolony będzie potrafił żyć jak lud wolny i sprawiedliwy?

Niezbędnik Biblijny — Wj 23

Księga: Wyjścia
Rozdział: 23
Sekcja: zakończenie Księgi Przymierza i obietnica wejścia do ziemi
Poprzedni rozdział: Wj 22 — odpowiedzialność za cudze dobro i ochrona najsłabszych
Następny rozdział: Wj 24 — zawarcie przymierza i „krew przymierza”

Główne tematy:

prawda,
sąd,
większość,
łapówka,
nieprzyjaciel,
przybysz,
rok szabatowy,
szabat,
trzy święta,
pierwociny,
anioł,
ziemia,
bałwochwalstwo.

Najważniejsza zasada sądowa:

nie naginaj prawdy ani pod naciskiem większości, ani ze względu na status człowieka.

Najbardziej zaskakujące polecenie:

pomóż nawet człowiekowi, który cię nienawidzi.

Najważniejszy wymiar szabatu:

odpoczynek ma objąć także słabszych i zwierzęta.

Najważniejsza obietnica drogi:

Bóg posyła przed Izraelem swojego wysłannika.

Najważniejsza zasada tempa:

„stopniowo”.

Komentarze polskich biblistów

Marcin Majewski

Marcin Majewski w „W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia” omawia Wj 23 w ramach Księgi Przymierza i całej sekcji synajskiej.

Prawo nie jest oddzielone od przymierza

Prawa o:

sądzie,
ziemi,
szabacie,
świętach

nie są przypadkowym kodeksem świeckim.

Znajdują się między:

objawieniem Boga na Synaju,
zawarciem przymierza w Wj 24.

To znaczy: sprawiedliwość społeczna jest częścią odpowiedzi na Boże wyzwolenie.

Księga Przymierza

Majewski zwraca uwagę na starożytny charakter zbioru.

Można w nim widzieć bardzo stare tradycje prawne Izraela, które zostały zachowane i włączone do większej opowieści o Synaju.

Rok szabatowy i szabat

Rytm sześciu i siedmiu nie dotyczy tylko jednostki.

Obejmuje:

ziemię,
ubogiego,
zwierzę,
sługę,
obcego.

To poszerza teologię szabatu znaną z Wj 20.

Święta

Trzy święta wyznaczają rytm roku rolniczego i religijnego.

Izrael ma widzieć w plonach nie tylko efekt pracy, ale również: dar.

Zakończenie Księgi Przymierza

Wj 23,20–33 przygotowuje przejście do Wj 24.

Po słowach prawa pojawia się wezwanie: słuchaj Boga i idź drogą, którą On wskazuje.

Janusz Lemański

Ks. Janusz Lemański w Nowym Komentarzu Biblijnym do Księgi Wyjścia analizuje Wj 23 zarówno jako zbiór dawnych praw, jak i element finalnej kompozycji Pięcioksięgu.

Sprawiedliwość sądu

Pierwsze wersety pokazują, że wspólnota przymierza musi posiadać mechanizmy chroniące sąd przed:

presją społeczną,
fałszywym świadectwem,
korupcją,
stronniczością.

Przybysz

Powtórzenie argumentu egipskiego jest niezwykle ważne.

Pamięć Wyjścia zostaje przełożona na: prawo społeczne.

Izrael ma rozumieć sytuację obcego, ponieważ sam ją przeżył.

Kalendarz

Lemański zwraca uwagę na różne tradycje kalendarza świątecznego w Pięcioksięgu.

Wj 23 przedstawia zwięzłą, starą formę trzech świąt rolniczo-pielgrzymkowych.

Późniejsze teksty:

Kpł 23,
Lb 28–29,
Pwt 16

rozwiną ich znaczenie i praktykę.

Anioł i ziemia

Końcowa sekcja łączy:

posłuszeństwo,
Boże prowadzenie,
wejście do ziemi.

Ziemia jest darem, ale tekst wiąże jej posiadanie z: wiernością przymierzu.

Stanisław Łach

W klasycznym komentarzu Pallottinum ks. Stanisław Łach omawia Wj 23 na tle prawodawstwa Izraela i starożytnego Wschodu.

Szczególne znaczenie mają:

bezstronność sądu,
zakaz łapówek,
prawo szabatu,
kalendarz świąt,
wierność kultowa.

Łach pokazuje, że przepisy religijne i społeczne nie są dla Izraela oddzielnymi światami.

Relacja z Bogiem musi być widoczna w: relacji do człowieka.

Powiązania z innymi tekstami Biblii

Wj 20

Dekalog jest fundamentem.

Wj 21–22

Rozwijają prawo karne, majątkowe i ochronę słabszych.

Wj 24

Bezpośrednia kontynuacja.

Mojżesz odczyta Księgę Przymierza i dokona obrzędu krwi.

Wj 34,18–26

Powtórzy wiele praw dotyczących:

świąt,
pierwocin,
koźlęcia w mleku matki.

Kpł 19,15

Zakazuje stronniczości zarówno wobec:

biednego,
możnego.

To ważny komentarz do Wj 23,3.

Kpł 23

Rozwija kalendarz świąt.

Kpł 25

Rozwija rok szabatowy i jubileusz.

Pwt 5

Rozwija społeczny wymiar szabatu.

Pwt 7

Powraca motyw „szerszeni” / Bożej pomocy przed wejściem do ziemi.

Pwt 15

Rozwija ekonomię roku szabatowego.

Pwt 16

Przedstawia trzy święta pielgrzymkowe w późniejszej formie.

Pwt 19

Rozwija zasady sprawiedliwego sądu.

Pwt 24

Rozwija ochronę słabszych.

Joz 24,12

Powraca motyw „szerszeni”.

Ps 15

Prawdomówność i uczciwość są warunkiem życia przed Bogiem.

Ps 16

Psalmista odcina się od kultu obcych bogów.

Prz 17,23

Łapówka zostaje przedstawiona jako narzędzie wypaczania sprawiedliwości.

Iz 1

Bóg odrzuca kult oderwany od sprawiedliwości.

Iz 5

Prorok krytykuje tych, którzy uniewinniają winnego za łapówkę.

Am 5

Bóg odrzuca święta wspólnoty, która nie praktykuje sprawiedliwości.

Mi 6,8

Bóg wymaga:

sprawiedliwości,
miłosierdzia,
pokornego chodzenia z Nim.

Mt 5,43–48

Jezus mówi o miłości nieprzyjaciół.

Wj 23,4–5 jest ważnym starotestamentalnym przygotowaniem tej nauki.

Mt 7,12

Złota reguła streszcza etyczny kierunek Prawa i Proroków.

Dz 2

Pięćdziesiątnica odbywa się w kontekście żydowskiego święta związanego później z Szawuot.

Ga 6,10

Paweł zachęca do czynienia dobra wszystkim.

Częste błędne odczytania

Błąd 1: „Jeśli większość coś uważa, Biblia każe zawsze robić odwrotnie”

Nie.

Wj 23 mówi tylko: nie idź za większością w czynieniu zła.

Błąd 2: „Biblia jest przeciw demokracji”

Wj 23 nie omawia systemu demokratycznego.

Błąd 3: „Biedny zawsze ma rację”

Nie.

Wj 23,3 zabrania stronniczości na rzecz biednego.

Błąd 4: „Biblia jest przeciw biednym”

Nie.

W. 6 natychmiast zakazuje krzywdzenia ubogiego w sądzie.

Błąd 5: „Bezstronność oznacza brak szczególnej ochrony słabszego”

Nie.

Można jednocześnie:

chronić słabego,
nie fałszować prawdy na jego korzyść.

Błąd 6: „Wrogowi nie trzeba pomagać”

Wj 23 mówi odwrotnie.

Błąd 7: „Pomoc dotyczy tylko zwierzęcia, więc nie ma znaczenia dla relacji z wrogiem”

Sam fakt, że prawo nakazuje współpracę z wrogiem przy jego dobru, jest etycznie bardzo znaczący.

Błąd 8: „Łapówka szkodzi tylko głupiemu sędziemu”

Tekst mówi, że zaślepia nawet: dobrze widzących.

Błąd 9: „Przybysz nie podlega ochronie, bo nie jest Izraelitą”

Wj 23 ponownie wyraźnie go chroni.

Błąd 10: „Rok szabatowy ma wyłącznie znaczenie ekologiczne”

Nie.

Tekst szczególnie mówi o: ubogich.

Błąd 11: „Szabat jest tylko przywilejem religijnych elit”

Nie.

Odpoczywa również:

sługa,
cudzoziemiec,
zwierzę.

Błąd 12: „Święto Przaśników, Żniw i Zbiorów od początku miało dokładnie wszystkie późniejsze znaczenia judaizmu”

Nie.

Trzeba rozróżnić wczesną formę rolniczo-pielgrzymkową od późniejszego rozwoju.

Błąd 13: „Szawuot w Wj 23 jest już opisane wprost jako święto nadania Tory”

Nie.

To późniejsza tradycja żydowska.

Błąd 14: „Trzy razy w roku tylko mężczyźni mogli mieć relację z Bogiem”

Nie.

Przepis określa reprezentacyjny obowiązek pielgrzymkowy dorosłych mężczyzn.

Błąd 15: „Zakaz koźlęcia w mleku matki na pewno odnosi się do jednego konkretnego obrzędu pogańskiego, który znamy archeologicznie”

BT podaje związek z kultem pogańskim, ale szczegółowe historyczne tło pozostaje dyskutowane.

Błąd 16: „Wj 23 wprost zakazuje każdego połączenia mięsa z nabiałem”

Sam tekst ma węższą formułę.

Szerokie zasady kuchni koszernej są późniejszym rozwinięciem halachicznym.

Błąd 17: „Anioł z Wj 23 na pewno jest Jezusem”

Tekst tego wprost nie stwierdza.

Błąd 18: „Anioł działa niezależnie od Boga”

Nie.

BT wyjaśnia, że działa w Bożym imieniu i Jego mocą.

Błąd 19: „Każdy mój wróg jest automatycznie wrogiem Boga”

Nie.

Obietnica dotyczy konkretnej historii Izraela.

Błąd 20: „Tekst o Kanaanie pozwala dziś zabijać ludzi innej narodowości lub religii”

Nie.

Takie zastosowanie byłoby ciężkim nadużyciem tekstu.

Błąd 21: „Historia zdobycia Kanaanu jest historycznie banalnie prosta”

Badania nad powstaniem Izraela pokazują proces bardziej złożony.

Błąd 22: „Nakaz niszczenia stel pozwala chrześcijanom niszczyć współczesne miejsca kultu innych religii”

Nie.

Błąd 23: „Jeżeli ktoś wierzy, Bóg gwarantuje mu brak choroby”

Nie.

Cały kanon biblijny pokazuje cierpienie ludzi sprawiedliwych.

Błąd 24: „Niepłodność dowodzi niewierności Bogu”

Nie.

Wj 23,26 nie jest narzędziem do osądzania konkretnej osoby.

Błąd 25: „Szerszenie z Wj 23,28 to absolutnie pewne literalne owady”

BT zaznacza niepewność tłumaczenia.

Błąd 26: „Bóg zawsze wszystko robi natychmiast”

Wj 23,29–30 mówi: stopniowo.

Błąd 27: „Granice z Wj 23 są prostą mapą obowiązującą automatycznie w każdej epoce”

To tekst starożytnej obietnicy terytorialnej, nie współczesny akt geodezyjny.

Błąd 28: „Ziemia jest darem niezależnym od moralności”

Prorocy pokażą, że niewierność przymierzu prowadzi do utraty ziemi.

Co Wj 23 mówi o Bogu?

1. Bóg jest Bogiem prawdy

Nie akceptuje fałszywego świadectwa.

2. Bóg jest Bogiem sprawiedliwości

Nie można Go kupić ani przekupić.

3. Bóg chroni niewinnego

Sąd nie może być narzędziem tłumu.

4. Bóg chroni ubogiego

Ale nie poprzez fałszowanie prawdy.

5. Bóg pamięta przybysza

Wymaga, by Izrael pamiętał własną historię.

6. Bóg daje odpoczynek

Nie tylko właścicielowi, ale także słabszym i zwierzętom.

7. Bóg jest Panem czasu

Rok, tydzień i święta otrzymują święty rytm.

8. Bóg prowadzi

Posyła swojego wysłannika przed ludem.

9. Bóg nie zawsze działa natychmiast

Sam mówi o działaniu stopniowym.

10. Bóg wymaga wierności

Dar ziemi nie może zostać oddzielony od przymierza.

Co Wj 23 mówi o człowieku?

Człowiek łatwo wierzy tłumowi.
Człowiek może użyć plotki jako broni.
Sędzia może ulec pieniądzom.
Litość może stać się stronniczością, jeśli odrywa się od prawdy.
Nienawiść może próbować usprawiedliwić odmowę pomocy.
Sprawiedliwość wymaga dobra także wobec przeciwnika.
Człowiek potrzebuje odpoczynku.
Zwierzę również nie powinno być eksploatowane bez końca.
Ziemia nie jest tylko przedmiotem maksymalizacji zysku.
Ubogi ma prawo korzystać z dobra wspólnoty.
Pamięć własnego cierpienia powinna tworzyć empatię.
Świętowanie chroni człowieka przed życiem wyłącznie produkcją.
Wdzięczność wymaga pamięci o źródle daru.
Bałwochwalstwo może stać się nową niewolą.
Człowiek często potrzebuje procesu „mało po mału”.

Dla początkującego czytelnika — jedna rzecz, której nie przegap

Wj 23 bardzo dobrze pokazuje, jak Biblia rozumie: sprawiedliwego człowieka.

To nie jest tylko ktoś, kto:

modli się,
zna przykazania,
chodzi na święta.

To człowiek, który:

nie powtarza fałszu,
nie idzie za tłumem do zła,
nie bierze łapówki,
nie krzywdzi biednego,
nie faworyzuje biednego kosztem prawdy,
pomaga nawet wrogowi,
pozwala odpocząć słabszemu,
pamięta własną historię,
oddaje Bogu wdzięczność.

To jest jedna całość.

Prawdziwa religia nie kończy się przed drzwiami sądu, pracy, gospodarstwa ani relacji z człowiekiem, którego nie lubisz.

Pytanie do refleksji

Czy potrafię zrobić coś dobrego dla człowieka, którego nie lubię, gdy widzę jego realną potrzebę — czy moja niechęć automatycznie zwalnia mnie z odpowiedzialności?

Modlitwa inspirowana Wj 23

Boże prawdy i sprawiedliwości,

chroń mnie przed fałszem, który jest wygodny, bo powtarza go wielu.

Daj mi odwagę, abym nie szedł za tłumem, kiedy tłum idzie w stronę zła.

Naucz mnie być sprawiedliwym zarówno wobec bogatego, jak i biednego.

Oczyść mnie z radości z nieszczęścia mojego przeciwnika.

Daj mi serce, które potrafi pomóc nawet człowiekowi, który mnie nie lubi.

Naucz mnie odpoczynku, który nie odbywa się kosztem innych.

Naucz mnie wdzięczności za plon mojej pracy.

I kiedy chciałbym, żeby wszystko zmieniło się natychmiast, przypomnij mi Twoje: „stopniowo”.

Prowadź mnie drogą, którą przygotowałeś.

Amen.

Źródła i literatura

Tekst biblijny

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Wj 23, tekst na Biblia.pl: https://biblia.pl/czytaj/Wj/23/

Szczególnie uwzględnione przypisy redakcyjne BT:

Wj 23,3 — odesłanie do Kpł 19,15 i zasady bezstronności wobec biednych i bogatych;
Wj 23,13 — odesłanie dotyczące imion obcych bogów;
Wj 23,19 — tradycyjne wyjaśnienie zakazu gotowania koźlęcia w mleku matki jako reakcji na praktyki kultów pogańskich;
Wj 23,21 — „imię moje jest w nim”: anioł działa w imieniu Boga i rozporządza Jego potęgą;
Wj 23,28 — „szerszenie”: tłumaczenie niepewne; możliwe „przerażenie”.

Komentarze polskich biblistów

Marcin Majewski, W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia, Kraków: Wydawnictwo eSPe, 2011. Pełny komentarz do Księgi Wyjścia, dostępny również w Repozytorium OPEN/ICM.
Janusz Lemański, Księga Wyjścia. Wstęp. Przekład z oryginału. Komentarz, Nowy Komentarz Biblijny. Stary Testament II, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2009.
Stanisław Łach, Księga Wyjścia. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Poznań: Pallottinum, 1964.

Ważne teksty do dalszej lektury

Wj 20–22 — wcześniejsza część Księgi Przymierza;
Wj 24 — formalne zawarcie przymierza;
Wj 34,18–26 — paralelne przepisy kultowe;
Kpł 19,15 — bezstronność sądu;
Kpł 23 — pełniejszy kalendarz świąt;
Kpł 25 — rok szabatowy i jubileusz;
Pwt 15 — rok szabatowy i ubodzy;
Pwt 16 — trzy święta pielgrzymkowe;
Pwt 7,20; Joz 24,12 — motyw „szerszeni”;
Iz 1; Am 5 — kult i sprawiedliwość;
Mt 5,43–48 — miłość nieprzyjaciół.

Zasada interpretacyjna

Opracowanie rozróżnia:

dokładny tekst Biblii Tysiąclecia V,
przypisy Pallottinum,
hebrajskie słownictwo,
starożytne prawo Izraela,
późniejszy rozwój kalendarza żydowskiego,
chrześcijańską lekturę kanoniczną,
trudne teksty dotyczące zdobycia Kanaanu.

Nie przedstawiono Wj 23,2 jako argumentu przeciw demokracji.

Nie utożsamiono szczególnej ochrony ubogiego ze stronniczością na jego korzyść w sądzie.

Nie przedstawiono zakazu gotowania koźlęcia w mleku matki jako całkowicie wyjaśnionego historycznie; zaznaczono tradycyjne wyjaśnienie BT i istniejącą dyskusję.

Nie utożsamiono anioła z Wj 23 jednoznacznie z Chrystusem preegzystującym.

Nie przedstawiono obietnic zdrowia i płodności jako mechanicznej gwarancji dla każdego wierzącego.

Nie przedstawiono tekstów o usunięciu ludów Kanaanu jako upoważnienia do współczesnej przemocy etnicznej lub religijnej.

Nie potraktowano „szerszeni” jako pewnego opisu literalnych owadów, ponieważ sama Biblia Tysiąclecia zaznacza niepewność tłumaczenia.

Pełny tekst Wj 23 należy czytać w Biblii Tysiąclecia na Biblia.pl.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum, wydanie V. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.