Księga Wyjścia 22 — odpowiedzialność za cudze dobro i ochrona najsłabszych

Najpierw najważniejsza rzecz

Wj 22 kontynuuje Księgę Przymierza rozpoczętą w Wj 20,22.

Po prawach o przemocy, niewolnikach i odpowiedzialności za niebezpieczne zwierzęta z Wj 21 tekst przechodzi do kolejnych bardzo konkretnych spraw:

kradzieży,
włamania,
szkód w cudzym polu,
pożaru,
rzeczy powierzonych na przechowanie,
wynajętego zwierzęcia,
odpowiedzialności za cudzą własność,
uwiedzenia niezaręczonej dziewczyny,
magii,
zoofilii,
bałwochwalstwa,
traktowania przybysza,
wdowy,
sieroty,
ubogiego,
pożyczania pieniędzy,
zastawu,
szacunku wobec Boga i władzy,
pierwocin,
pierworodnych,
świętości codziennego życia.

Rozdział zaczyna się od pytania: „Kto zapłaci za szkodę?”

Ale w połowie tekst staje się znacznie bardziej osobisty.

Bóg mówi o ludziach, którzy nie mają wystarczającej siły społecznej, aby sami się obronić:

przybyszu,
wdowie,
sierocie,
ubogim.

I wtedy Bóg mówi mniej więcej: „Jeśli ich skrzywdzicie i oni zawołają do Mnie — Ja ich usłyszę”.

To jeden z fundamentalnych obrazów Boga w Starym Testamencie.

Bóg przedstawia się jako Ten, który: słyszy człowieka bezsilnego.

To dokładnie ten sam Bóg, który na początku Księgi Wyjścia słyszał jęk niewolników w Egipcie.

Izrael nie może więc powiedzieć: „Bóg uwolnił nas z ucisku — teraz my możemy uciskać innych”.

Przeciwnie.

Pamięć o własnym cierpieniu ma stać się podstawą etyki.

Najważniejszy argument brzmi: „Nie będziesz uciskał przybysza, bo sami byliście przybyszami w Egipcie”.

Czyli: twoja rana z przeszłości ma nauczyć cię miłosierdzia, a nie dać ci prawa do zadawania tej samej rany innym.

Wj 22 — na język ludzki

Wyobraź sobie małą społeczność bez:

policji w dzisiejszym znaczeniu,
firm ubezpieczeniowych,
rozbudowanych sądów,
kodeksów cywilnych liczących tysiące artykułów.

Ludzie:

mają pola,
bydło,
owce,
pieniądze,
płaszcze,
przedmioty przekazywane na przechowanie.

Co się dzieje, gdy coś zostanie:

ukradzione,
spalone,
zniszczone,
zgubione?

Wj 22 próbuje uporządkować takie sytuacje.

Prawo mówi: jeżeli spowodowałeś szkodę, masz ją naprawić.

Jeśli ukradłeś — zwróć.

Jeśli twoje zwierzę zniszczyło cudze pole — wynagrodź stratę.

Jeśli wznieciłeś pożar — odpowiadasz za jego skutki.

Jeśli ktoś powierzył ci dobro — nie możesz po prostu powiedzieć: „zniknęło, trudno”.

Trzeba ustalić:

czy doszło do kradzieży,
czy zawinił przechowujący,
czy wydarzył się nieunikniony wypadek,
czy istnieje świadek,
czy należy się rekompensata.

Ale potem Bóg mówi o ludziach.

I tutaj ton się zmienia.

Nie uciskaj przybysza.

Nie krzywdź wdowy.

Nie krzywdź sieroty.

Nie wykorzystuj biedaka poprzez odsetki.

Jeżeli wziąłeś jego płaszcz jako zastaw: oddaj mu go przed nocą.

Dlaczego?

Bo może nie mieć niczego innego, czym się przykryje.

To piękna zasada: prawo wierzyciela nie może być ważniejsze niż podstawowa godność i życie dłużnika.

Możesz mieć formalne prawo do zastawu.

Ale człowiek nadal: musi mieć czym okryć się w nocy.

Mapa rozdziału

Wj 22,1–3 — włamanie i kradzież

Prawo rozróżnia:

włamanie nocą,
zabicie złodzieja po wschodzie słońca.

Złodziej ma dokonać rekompensaty.

Wj 22,4–5 — szkoda w polu i pożar

Kto zniszczy cudze plony:

przez zwierzęta,
przez wzniecony ogień,

ma wynagrodzić szkodę.

Wj 22,6–14 — rzeczy powierzone, zwierzęta i odpowiedzialność

Prawo bada:

winę przechowującego,
kradzież,
rozszarpanie przez drapieżnika,
wynajęcie,
obecność właściciela.

Wj 22,15–16 — uwiedzenie niezaręczonej dziewczyny

Mężczyzna ponosi ekonomiczną i społeczną odpowiedzialność.

Ojciec dziewczyny zachowuje prawo odmowy małżeństwa.

Wj 22,17–19 — ciężkie wykroczenia religijno-moralne

Wymienione zostają:

czary,
współżycie ze zwierzęciem,
składanie ofiar innym bogom.

Wj 22,20–26 — ochrona słabszych

Bóg szczególnie chroni:

przybysza,
wdowę,
sierotę,
ubogiego dłużnika.

Wj 22,27–30 — obowiązki wobec Boga i świętość

Tekst mówi o:

szacunku wobec Boga i przełożonych,
pierwocinach,
pierworodnych,
świętości,
pokarmie.

Włamanie nocą

1. Pierwszy przypadek dotyczy złodzieja schwytanego podczas włamania

BT dodaje w nawiasie: „w nocy”.

2. Jeżeli właściciel zabije włamywacza w ciemności

nie jest uznany za winnego krwi.

3. Dlaczego noc ma znaczenie?

W ciemności właściciel:

nie wie, kto wszedł,
nie widzi zamiaru,
nie wie, czy napastnik jest uzbrojony,
ma mniejszą możliwość kontroli sytuacji.

4. Prawo uwzględnia ograniczoną możliwość rozeznania

To nie jest generalne pozwolenie: „zabij każdego złodzieja”.

Po wschodzie słońca

5. W dzień sytuacja jest oceniana inaczej

Jeżeli złodziej zostaje zabity: właściciel może być winien krwi.

6. To bardzo ważne ograniczenie przemocy

Własność nie ma absolutnej wartości większej niż życie człowieka.

7. Złodziej ma odpowiedzieć za kradzież

Ale kara za kradzież nie jest automatycznie: śmiercią.

8. Rozdział kontynuuje zasadę proporcjonalności z Wj 21

Życie i własność nie są tym samym dobrem.

Złodziej ma zapłacić

9. Prawo skupia się na:

restytucji.

Hebrajskie pole słowne wielokrotnie używa idei: שָׁלַם — szalam

zapłacić, wynagrodzić, przywrócić.

10. To słowo jest spokrewnione z rodziną słów związanych z pełnią i pokojem

Nie należy mechanicznie utożsamiać każdego użycia z szalom.

Ale idea jest interesująca: szkoda ma zostać naprawiona.

11. Sprawiedliwość nie polega tylko na ukaraniu sprawcy

Ma również: przywrócić dobro poszkodowanemu.

Sprzedaż złodzieja

12. Jeżeli złodziej nie ma czym zapłacić

BT mówi o sprzedaży go za sumę odpowiadającą temu, co ukradł.

13. Dla współczesnego czytelnika jest to trudne

To ponownie świat, w którym niewola za dług jest prawnie dopuszczalna.

14. Nie należy przedstawiać tego jako współczesnego ideału karnego

Wj 21–22 działa w starożytnym systemie ekonomicznym.

15. Jednocześnie celem przepisu jest wymuszenie:

rekompensaty za realną szkodę.

Żywe skradzione zwierzę

16. Jeżeli skradzione zwierzę znajduje się nadal żywe u złodzieja

ma oddać: podwójnie.

17. Dlaczego nie pięciokrotnie jak w przypadku wołu z końca Wj 21?

W Wj 21,37 zwierzę zostało:

zabite,
albo sprzedane.

Czyli złodziej podjął dalsze działania utrudniające odzyskanie mienia.

18. Tutaj własność można odzyskać

Kara pozostaje podwójna.

Zwierzę niszczące cudze pole

19. Wj 22,4 opisuje sytuację bardzo codzienną

Ktoś wypuszcza bydło.

Zwierzęta wchodzą na cudze pole lub winnicę.

20. To nie jest „przypadek bez odpowiedzialności”

Właściciel zwierzęcia odpowiada.

21. Ma wynagrodzić stratę:

tym, co ma najlepszego.

22. To mocna zasada

Nie: „oddam ci najgorsze zboże, którego sam nie chcę”.

Ale: rekompensata ma być realna.

Ogień

23. W suchym środowisku ogień łatwo wymyka się spod kontroli

Wystarczą:

ciernie,
suche rośliny,
wiatr.

24. Jeśli ogień przejdzie na cudze plony

ten, kto go wzniecił: ma wynagrodzić szkody.

25. Widzimy tę samą logikę co przy cysternie w Wj 21

Nie musisz chcieć zniszczyć cudzej własności.

Jeżeli:

stworzyłeś niebezpieczeństwo,
a ono spowodowało szkodę,

ponosisz odpowiedzialność.

Odpowiedzialność za cudze dobro

26. Od Wj 22,6 pojawia się coś przypominającego prawo depozytu

Człowiek daje drugiemu:

pieniądze,
kosztowności

na przechowanie.

27. Jeżeli zostaną skradzione

trzeba ustalić:

kto ukradł,
czy przechowujący nie przywłaszczył rzeczy.

28. To bardzo ważne

Powierzone dobro tworzy: obowiązek zaufania.

„Przed Bogiem”

29. Jeżeli złodziej nie został znaleziony

właściciel domu ma stanąć: „przed Bogiem”.

30. Biblia Tysiąclecia podaje w przypisie

Septuaginta ma: „sędziów”.

31. Podobną dwuznaczność widzieliśmy w Wj 21,6

Hebrajskie: אֱלֹהִים — Elohim

może w takich kontekstach być rozumiane przez część tradycji jako odniesienie do sądu działającego pod autorytetem Boga.

32. BT zachowuje dosłowne:

„Bóg”.

To ważne, bo w projekcie podstawą jest przekład Pallottinum.

Przysięga

33. W społeczeństwie bez współczesnych:

kamer,
logów,
dokumentacji cyfrowej,
laboratoriów kryminalistycznych,

przysięga miała wielką rolę prawną.

34. Przysięga na JHWH oznaczała

człowiek stawia swoje słowa: przed Bogiem.

35. To nie był drobny formalizm

Fałszywa przysięga łączyłaby:

kradzież,
kłamstwo,
nadużycie imienia Boga.

„Nie wyciągnął ręki po dobro drugiego”

36. Bardzo ważne wyrażenie

Dobro powierzone nie staje się: dobrem przechowującego.

37. Współczesna analogia

Jeżeli masz dostęp do:

pieniędzy klienta,
danych,
kluczy,
kont,
mienia pracodawcy,

dostęp nie oznacza własności.

38. To zastosowanie współczesne

Pierwotnie chodzi o materialny depozyt.

Ale zasada zaufania jest bardzo czytelna.

Zwierzę padło, zostało okaleczone lub uprowadzone

39. Prawo próbuje ustalić

czy przechowujący:

zawinił,
przywłaszczył zwierzę,
czy naprawdę wydarzył się przypadek niezależny.

40. Nie każda strata oznacza winę

To bardzo ważna zasada.

41. Prawo nie zakłada:

„skoro coś zginęło pod twoją opieką, na pewno jesteś złodziejem”.

Potrzebne jest rozróżnienie.

Zwierzę rozszarpane

42. Jeśli drapieżnik rozszarpał zwierzę

przechowujący ma przynieść: dowód.

43. Wtedy nie musi płacić odszkodowania

44. To odróżnia

zaniedbanie,
od zdarzenia, którego człowiek nie kontrolował.

Wynajem zwierzęcia

45. Wj 22,13–14 rozróżnia kolejne sytuacje

Jeżeli wynajęte zwierzę:

zostaje uszkodzone,
pada,

odpowiedzialność zależy m.in. od tego, czy właściciel był obecny.

46. BT zaznacza przy Wj 22,14

ostatnie zdania są: różnie tłumaczone.

47. To ważne przypomnienie

Nie wszystkie szczegóły starożytnego prawa są dla nas językowo całkowicie przezroczyste.

48. Główny sens pozostaje jasny

Prawo próbuje przypisać odpowiedzialność: temu, kto rzeczywiście kontrolował ryzyko.

Prawo rodzinne — niezaręczona dziewczyna

49. Wj 22,15–16 przechodzi do relacji seksualnej z niezaręczoną dziewczyną

50. Mężczyzna nie może potraktować jej jako:

chwilowego przedmiotu przyjemności.

Ponosi konsekwencje.

51. BT mówi o:

opłacie rodzinie

i wyjaśnia w przypisie:

jest to rodzaj: wiana.

52. W starożytnym świecie dziewictwo i możliwość zawarcia małżeństwa miały również wymiar ekonomiczny i rodzinny

Dzisiaj taki sposób opisu osoby może brzmieć uprzedmiotawiająco.

53. Nie należy kopiować tego systemu

Ale trzeba rozumieć funkcję przepisu.

Mężczyzna nie może:

wykorzystać kobiety,
odejść bez odpowiedzialności.

Ojciec może odmówić

54. To ważny szczegół

Mężczyzna nie otrzymuje automatycznego prawa: „skoro współżyłem z nią, teraz musi zostać moją żoną”.

55. Ojciec może odmówić małżeństwa

Mężczyzna nadal płaci należną opłatę.

56. W patriarchalnym świecie decyzja należy do ojca, nie została jeszcze opisana jako autonomia samej kobiety

To ograniczenie historycznej struktury tekstu.

57. Nie należy więc mówić:

„Wj 22 jest nowoczesnym prawem chroniącym zgodę kobiety”.

Nie jest.

58. Można jednak zauważyć

sprawca nie może uniknąć odpowiedzialności za konsekwencje swojego działania.

„Czarownica”

59. Wj 22,17 jest jednym z najbardziej niebezpiecznych tekstów w historii recepcji Biblii

BT mówi: „Nie pozwolisz żyć czarownicy”.

60. Hebrajskie:

מְכַשֵּׁפָה — mekaszszefah

kobieta praktykująca czary / magię.

61. Forma jest żeńska

To nie znaczy, że Biblia twierdzi: „magia jest wyłącznie kobiecym problemem”.

Inne teksty zakazują różnych praktyk magicznych szerzej.

Jak nie wolno używać tego wersetu

62. Nie wolno traktować Wj 22,17 jako współczesnego nakazu:

ścigania „czarownic”,
przemocy wobec kobiet,
samosądów,
zabijania ludzi oskarżonych o magię.

63. To przepis karny starożytnego Izraela

Nie obowiązujący kodeks karny Kościoła ani współczesnego państwa.

64. Historia pokazuje, jak tragiczne skutki może mieć mechaniczne stosowanie starożytnych sankcji poza ich kontekstem.

65. Trwały sens teologiczny

Izrael ma nie szukać kontroli nad światem przez praktyki magiczne sprzeczne z zaufaniem JHWH.

Magia a modlitwa

66. Różnica jest ważna

Magia

próbuje podporządkować moc duchową człowiekowi: „wykonam technikę i wymuszę efekt”.

Modlitwa

zwraca się do Boga jako osoby: „proszę, ale nie kontroluję Boga”.

67. Ta granica jest ważna również dla współczesnej religijności

Przedmiot, modlitwa lub sakrament nie są: automatem do wymuszania rezultatu.

Współżycie ze zwierzęciem

68. Wj 22,18 przewiduje za zoofilię karę śmierci

69. Dzisiaj chrześcijanin nie stosuje starożytnej sankcji karnej

Ale tekst wyraźnie klasyfikuje zachowanie jako ciężkie przekroczenie granic seksualnych.

70. W starożytnym kontekście mogły istnieć również powiązania z praktykami religijnymi niektórych kultur

Nie należy jednak dopisywać konkretnego rytuału do Wj 22 bez dowodu.

Ofiary dla innych bogów

71. Wj 22,19 wraca do pierwszego przykazania

Składanie ofiar innym bogom jest niezgodne z przymierzem.

72. BT mówi o:

klątwie.

73. Hebrajskie pojęcie:

חֵרֶם — cherem

jest trudne.

Może oznaczać coś:

oddanego całkowicie,
wyłączonego ze zwykłego użycia,
w kontekście wojennym także przeznaczonego na zagładę.

74. W tym miejscu chodzi o najwyższą sankcję wobec kultowej zdrady przymierza

75. Ponownie:

nie jest to współczesne polecenie zabijania ludzi innej religii.

Przybysz

76. W Wj 22,20 następuje ogromna zmiana tonu

„Nie będziesz gnębił ani uciskał przybysza”.

Hebrajskie: גֵּר — ger

przybysz, obcy mieszkający pośród wspólnoty.

77. Ger nie jest po prostu turystą

To człowiek żyjący poza własnym rodowym zabezpieczeniem.

78. W społeczeństwie opartym na:

klanie,
ziemi,
pokrewieństwie

przybysz jest szczególnie podatny na krzywdę.

„Bo sami byliście przybyszami”

79. To jeden z największych argumentów etycznych Tory

Bóg nie mówi tylko: „nie uciskaj, bo tak powiedziałem”.

Mówi: „pamiętaj swoją historię”.

80. Izrael był obcy w Egipcie

Wie, jak wygląda:

brak ochrony,
zależność,
wykorzystanie przez większość,
praca narzucona przez silniejszych.

81. Własna trauma ma stać się:

szkołą empatii.

82. To fundamentalna biblijna zasada

Nie: „mnie skrzywdzono, więc mam prawo krzywdzić”.

Ale: „wiem, jak boli krzywda, więc nie zrobię tego drugiemu”.

Wdowa i sierota

83. Kolejne dwie grupy to:

wdowa,
sierota.

84. Dlaczego są szczególnie narażone?

W patriarchalnym świecie gospodarczym człowiek bez dorosłego męskiego opiekuna mógł utracić:

ochronę,
ziemię,
dostęp do sądu,
środki utrzymania.

85. Biblia nie romantyzuje ich biedy

Nie mówi: „ubóstwo jest piękne”.

Mówi: „nie wolno ich krzywdzić”.

Bóg słyszy ich skargę

86. Wj 22,22 mówi:

jeżeli skrzywdzeni zawołają: Bóg usłyszy.

87. To bardzo mocne echo Wj 2

Izraelici wołali z niewoli.

Bóg: usłyszał ich jęk.

88. Teraz ten sam mechanizm działa przeciw Izraelicie, jeśli sam stanie się ciemiężycielem

To niezwykle ważne.

89. Wybranie nie daje immunitetu moralnego

Jeżeli Izrael zacznie robić to, co robił Egipt: Bóg stanie po stronie jego ofiary.

Bóg nie jest „nasz” przeciw ofiarom

90. To jedna z najważniejszych prawd prorockiej religii Izraela

Nie można powiedzieć: „należę do ludu Boga, więc Bóg zawsze będzie po mojej stronie”.

Jeśli krzywdzisz słabego:

Bóg może być: po stronie skrzywdzonego przeciw tobie.

91. Prorocy rozwiną to bardzo mocno

Zwłaszcza:

Izajasz,
Jeremiasz,
Amos,
Micheasz.

Surowa sankcja za krzywdę wdowy i sieroty

92. Bóg mówi o:

gniewie,
mieczu,
tym, że żony sprawców staną się wdowami,
dzieci sierotami.

93. To język bardzo surowy

Pokazuje zasadę: przemoc może odwrócić się na sprawcę.

94. Nie należy czytać tego jako upoważnienia jednostki do wymierzenia takiej kary

Sankcja jest przedstawiona jako sąd Boga.

Ubogi i pożyczka

95. Wj 22,24 mówi o pożyczaniu ubogiemu

To nie jest kredyt inwestycyjny przedsiębiorcy.

96. Ubogi pożycza, bo:

nie ma z czego żyć.

97. Dlatego Bóg mówi:

nie zachowuj się wobec niego jak: lichwiarz.

98. Hebrajskie pojęcie odsetek

נֶשֶׁךְ — neszek

dosłownie wiąże się z ideą: ugryzienia.

99. Obraz jest świetny

Odsetki nałożone na człowieka już ubogiego mogą: „gryźć” jego życie coraz bardziej.

Czy Biblia zakazuje wszystkich odsetek bankowych?

100. Nie można bezpośrednio przenieść jednego przepisu na cały współczesny system finansowy

Kontekst Wj 22 jest bardzo konkretny: pożyczka ubogiemu członkowi wspólnoty potrzebującemu pomocy.

101. Późniejsze teksty Tory rozwiną temat

Rozróżnią m.in. sytuacje wewnątrz wspólnoty.

102. Trwała zasada moralna

Nie wolno budować zysku na: desperacji człowieka ubogiego.

103. To niezwykle aktualne wobec:

lichwiarskich chwilówek,
drapieżnych pożyczek,
pułapek kredytowych,
wykorzystywania niewiedzy finansowej.

To współczesne zastosowanie, nie bezpośredni opis starożytnego produktu bankowego.

Płaszcz w zastaw

104. Wierzyciel może wziąć płaszcz

Ale musi go oddać: przed zachodem słońca.

105. Dlaczego?

Bo człowiek może mieć tylko tę jedną szatę.

W nocy służy również: jako okrycie.

106. To jeden z najpiękniejszych przykładów prawa ograniczonego przez miłosierdzie

Wierzyciel może powiedzieć: „to mój prawny zastaw”.

Bóg odpowiada: „ale on musi w czymś spać”.

Własność wierzyciela kontra godność dłużnika

107. To bardzo ważne

Prawo ekonomiczne ma granicę: podstawowe potrzeby człowieka.

108. Bóg nie pozwala, by formalne prawo własności stało się narzędziem odczłowieczenia.

„Usłyszę go, bo jestem litościwy”

109. To teologiczne centrum tej części rozdziału

Bóg mówi o sobie: „jestem litościwy”.

Hebrajskie: חַנּוּן — channun

łaskawy, litościwy, miłosierny.

110. To słowo będzie kluczowe w Wj 34,6

Tam Bóg objawi swoje imię poprzez cechy:

miłosierny,
litościwy,
cierpliwy,
bogaty w łaskę.

111. Prawo społeczne wynika więc z tego:

jaki jest Bóg.

Jeżeli Bóg jest litościwy:

Jego lud nie może budować ekonomii bez litości.

Bóg słyszy trzy razy

112. W tej sekcji powtarza się motyw wołania słabego

To echo całej Księgi Wyjścia.

113. Bóg nie jest zainteresowany tylko:

liturgią,
ofiarą,
sanktuarium.

Słyszy człowieka: który marznie pod gołym niebem.

Bluźnierstwo wobec Boga

114. Wj 22,27 zakazuje bluźnienia Bogu

Hebrajskie słowo: קָלַל — qalal

może znaczyć:

lekceważyć,
przeklinać,
złorzeczyć.

115. Religia przymierza wymaga szacunku wobec Boga.

„Temu, który rządzi twoim ludem”

116. Druga część mówi o szacunku dla przełożonego.

117. W Nowym Testamencie Dz 23,5 Paweł przywoła ten werset.

118. Czy to oznacza zakaz krytykowania władzy?

Nie.

Biblia jest pełna:

prorockiej krytyki królów,
osądu niesprawiedliwych władców,
demaskowania nadużyć.

119. Zakaz złorzeczenia nie jest zakazem:

mówienia prawdy o złej władzy.

120. Szacunek dla urzędu nie oznacza moralnego immunitetu osoby sprawującej władzę.

Pierwociny

121. Wj 22,28 mówi o:

obfitości zbiorów,
soku z tłoczni.

Izrael ma nie opóźniać ofiary dla Boga.

122. Pierwociny wyrażają zasadę:

to, co mam, nie jest wyłącznie produktem mojego wysiłku.

123. Człowiek oddaje Bogu pierwszą część plonu

To gest:

wdzięczności,
uznania źródła dobra,
zaufania.

Pierworodny syn

124. Tekst mówi:

„oddasz Mi twego pierworodnego syna”.

125. Czy oznacza ofiarę z człowieka?

Nie.

Wcześniejsze teksty Wj 13 wyjaśniły: pierworodny syn ma zostać wykupiony.

126. BT sama przy Wj 22,28–29 odsyła do:

Wj 13,12–16,
Wj 34,19n.

127. Nie wolno więc czytać jednego zdania w izolacji

Pełny system Tory zakazuje ofiar z ludzi i przewiduje: wykup pierworodnych.

Pierworodne zwierzę

128. Pierworodne zwierzę pozostaje przez siedem dni przy matce

Ósmego dnia zostaje oddane Bogu.

129. To bardzo konkretny element rytmu kultowego

Nie należy dopisywać do liczby osiem dowolnej symboliki, jeśli tekst jej tutaj nie wyjaśnia.

„Będziecie dla Mnie ludźmi świętymi”

130. Wj 22 kończy się powrotem do Wj 19

Tam Bóg powiedział: „będziecie ludem świętym”.

Tutaj: „będziecie dla Mnie ludźmi świętymi”.

131. To bardzo ważne

Świętość nie oznacza tylko:

modlitwy,
sanktuarium,
rytuału.

Cały rozdział pokazał, że świętość dotyczy również:

pieniędzy,
cudzej własności,
długu,
przybysza,
biednego,
wdowy,
sieroty.

132. Świętość i sprawiedliwość społeczna należą do siebie.

Mięso zwierzęcia rozszarpanego

133. Izrael nie ma spożywać mięsa zwierzęcia rozszarpanego przez drapieżnika

Ma rzucić je psom.

134. Możliwe znaczenia przepisu obejmują:

czystość,
właściwy sposób uboju,
kontakt z padliną / krwią.

135. Nie jest to jeszcze pełny system praw pokarmowych

Ten zostanie znacznie szerzej rozwinięty w Księdze Kapłańskiej i Powtórzonego Prawa.

Świętość w kuchni i ekonomii

136. To bardzo charakterystyczne dla Tory

Nie ma ostrego podziału: „religia w świątyni, reszta życia neutralna”.

137. Przymierze dotyka:

pola,
długu,
ubrania,
jedzenia,
własności,
seksu,
sądu,
kultu.

138. Całe życie ma być przeżywane:

przed Bogiem.

Przybysz, wdowa i sierota w całej Biblii

139. Te trzy grupy będą wracały wielokrotnie

Stają się niemal testem jakości społeczeństwa.

140. Pwt 10 mówi

Bóg:

wymierza sprawiedliwość sierocie i wdowie,
miłuje przybysza.

141. Pwt 24 nakazuje pozostawiać część plonów dla:

przybysza,
sieroty,
wdowy.

142. Ps 146 mówi

Bóg:

strzeże przybyszów,
wspiera sierotę i wdowę.

143. Iz 1 krytykuje kult ludzi, którzy zaniedbują sprawiedliwość wobec słabych.

144. Jr 7 mówi

nie wystarczy wołać: „Świątynia Pańska!”

jeżeli jednocześnie krzywdzi się:

przybysza,
sierotę,
wdowę.

145. To bezpośrednia kontynuacja Wj 22.

Bóg Exodusu stoi po stronie uciskanego

146. To jedna z największych teologicznych linii rozdziału

Wj 2: Bóg słyszy Izraelitów.

Wj 22: Bóg słyszy wdowę, sierotę i biedaka krzywdzonego przez Izraelitę.

147. Naród wybrany nie monopolizuje Bożego współczucia

Bóg rozpoznaje: krzywdę.

148. To oznacza

pobożność bez sprawiedliwości społecznej może stać się: zaprzeczeniem pamięci o Exodusie.

„Byłeś przybyszem” jako etyka pamięci

149. Pamięć w Biblii jest moralna

Nie chodzi tylko o: „pamiętam, co wydarzyło się moim przodkom”.

150. Pamięć ma zmienić zachowanie

Byłeś:

obcy,
zależny,
uciskany.

Dlatego teraz: nie rób tego innemu.

151. To odwrotność traumy reprodukowanej

Człowiek może powiedzieć: „mnie źle traktowano, więc teraz moja kolej”.

Tora mówi: „mnie źle traktowano, więc wiem, czego nie wolno robić”.

Czy przybysz oznacza dzisiejszego migranta?

152. Nie w identycznym sensie prawnym

Starożytny ger funkcjonował w innym systemie:

rodowym,
terytorialnym,
prawnym.

153. Ale istnieje bardzo mocna analogia moralna

Człowiek obcy, pozbawiony sieci wsparcia i zależny od gościnności społeczeństwa: nie może być łatwym celem wykorzystania.

154. Współczesne zastosowanie wymaga także:

rozsądnego prawa państwowego,
bezpieczeństwa,
polityki migracyjnej.

Wj 22 nie jest gotowym programem administracyjnym.

Jest jednak jasnym zakazem: wykorzystywania słabości obcego.

Czy Bóg preferuje biednych dlatego, że bieda jest dobra?

155. Nie

Biblia nie mówi: „bieda sama w sobie jest świętością”.

156. Bóg szczególnie chroni ubogiego, ponieważ ubogi ma mniej środków do obrony.

157. Preferencyjna troska o słabszego nie oznacza:

nienawiści do bogatego.

Oznacza korektę nierówności siły.

Wj 22 a katolicka nauka społeczna

158. Zasady rozdziału bardzo mocno współbrzmią z późniejszym katolickim nauczaniem społecznym:

godność osoby,
troska o ubogich,
sprawiedliwość,
ochrona słabszych,
moralne granice rynku,
społeczne zobowiązania własności.

159. Trzeba jednak zachować kolejność

Wj 22 nie używa współczesnego języka:

praw człowieka,
państwa socjalnego,
ekonomii społecznej.

160. Jest starożytnym fundamentem biblijnej intuicji:

własność i ekonomia podlegają moralności.

Czy pożyczka powinna zawsze być bezpłatna?

161. Tekst mówi o:

ubogim z ludu żyjącym obok ciebie.

162. To relacja solidarnościowa

Nie abstrakcyjny zakaz wszystkich współczesnych:

kredytów hipotecznych,
obligacji,
finansowania firm.

163. Ale chrześcijanin powinien z tego wynieść bardzo mocne pytanie:

czy mój zysk powstaje przez pomoc drugiemu, czy przez wykorzystanie jego desperacji?

Własność nie jest absolutem

164. Cała pierwsza część Wj 22 bardzo mocno chroni własność.

A potem tekst mówi wierzycielowi: oddaj zastaw.

165. To niezwykła równowaga

Biblia chroni:

prawo właściciela,
ale również życie i godność człowieka potrzebującego.

166. Własność jest ważna.

Nie jest jednak: bogiem.

Sprawiedliwość naprawcza

167. W Wj 22 wielokrotnie powtarza się idea rekompensaty

Sprawca ma:

zwrócić,
zapłacić,
wynagrodzić.

168. To coś więcej niż represja

Prawo pyta: jak przywrócić poszkodowanemu to, co utracił?

169. Można mówić o ważnym zalążku myślenia naprawczego.

Nie jest to identyczne z dzisiejszą koncepcją restorative justice, ale podobieństwo jest czytelne.

Sankcje śmierci — jak czytać je dzisiaj?

170. W Wj 22 pojawiają się bardzo surowe sankcje za:

magię,
zoofilię,
kult innych bogów.

171. Chrześcijanin nie powinien ich przenosić mechanicznie do współczesnego prawa.

172. Kościół czyta Stary Testament w świetle:

całości objawienia,
Chrystusa,
rozwoju moralnego,
godności osoby.

173. Należy odróżnić:

moralną ocenę czynu

od: konkretnej starożytnej sankcji państwowo-religijnej.

174. To rozróżnienie jest konieczne, aby nie używać Biblii do usprawiedliwiania przemocy.

Słowo o historii „polowań na czarownice”

175. Teksty takie jak Wj 22,17 były w historii używane w sposób, który prowadził do prześladowań.

176. To ostrzeżenie hermeneutyczne

Czytanie Biblii bez:

kontekstu,
rozwoju objawienia,
rozróżnienia Izraela starożytnego i Kościoła

może prowadzić do tragicznych nadużyć.

177. Tekst święty wymaga:

mądrej interpretacji, a nie mechanicznego kopiowania sankcji.

Ważne słowa hebrajskie

Hebrajskie	Transliteracja	Znaczenie	Dlaczego ważne
גָּנַב	ganaw	kraść	pierwsza część rozdziału
שָׁלַם	szalam	zapłacić, wynagrodzić	naprawienie szkody
פִּקָּדוֹן	piqqadon	depozyt, rzecz powierzona	odpowiedzialność za cudze dobro
שָׁבַע	szawa	przysięgać	rozstrzyganie sporu przed Bogiem
מְכַשֵּׁפָה	mekaszszefah	czarownica / praktykująca magię	trudny przepis Wj 22,17
אֱלֹהִים	Elohim	Bóg	Wj 22,7–8.27
גֵּר	ger	przybysz, osiadły obcy	grupa szczególnie chroniona
לָחַץ	lachac	uciskać, naciskać	zakaz ucisku przybysza
יָתוֹם	jatom	sierota	osoba bez rodzinnej ochrony
אַלְמָנָה	almanah	wdowa	osoba szczególnie chroniona
עָנִי	ani	ubogi, uciśniony	odbiorca pożyczki
נֶשֶׁךְ	neszek	odsetki, lichwa	dosłownie wiązane z „ugryzieniem”
חַנּוּן	channun	łaskawy, litościwy	Bóg słyszący biedaka
חֵרֶם	cherem	wyłączenie, klątwa, przeznaczenie	sankcja kultowa
בְּכוֹר	bekhor	pierworodny	obowiązek wobec Boga
קֹדֶשׁ	qodesz	świętość	końcowa tożsamość ludu

Klucz do Biblii — Wj 22

Wj 22 kontynuuje Księgę Przymierza.
Rozdział zaczyna się prawem o włamaniu.
BT rozróżnia włamanie nocą i zabicie złodzieja po wschodzie słońca.
Ogranicza to prawo do przemocy w obronie własności.
Życie człowieka nie jest równoważne skradzionej rzeczy.
Złodziej ma przede wszystkim dokonać rekompensaty.
Jeżeli nie może zapłacić, starożytne prawo dopuszcza sprzedaż za dług.
Nie jest to współczesny ideał prawa karnego.
Żywe skradzione zwierzę zwraca się podwójnie.
Szkoda wyrządzona przez wypas cudzej ziemi musi zostać wynagrodzona.
Rekompensata ma pochodzić z najlepszych plonów sprawcy.
Wzniecenie pożaru rodzi odpowiedzialność za szkodę.
Wj 22 kontynuuje zasadę odpowiedzialności za stworzone ryzyko.
Powierzone dobro tworzy zobowiązanie.
Człowiek nie może przywłaszczyć rzeczy tylko dlatego, że ma do niej dostęp.
W braku złodzieja sprawa zostaje przedstawiona „przed Bogiem”.
BT zaznacza, że LXX ma tutaj „sędziów”.
Przysięga na JHWH pełni funkcję prawną.
Nie każda utrata powierzonego zwierzęcia oznacza winę przechowującego.
Rozszarpanie przez drapieżnika może uwolnić go od odszkodowania.
Prawo rozróżnia winę i niezależny przypadek.
W przypadku wynajętego zwierzęcia znaczenie ma obecność właściciela.
BT zaznacza, że końcówka Wj 22,14 jest różnie tłumaczona.
Prawo rodzinne obejmuje uwiedzenie niezaręczonej dziewczyny.
Mężczyzna ponosi konsekwencje finansowe i społeczne.
BT wyjaśnia opłatę jako rodzaj wiana.
Ojciec może odmówić zawarcia małżeństwa.
Tekst pozostaje częścią patriarchalnego świata.
Nie opisuje współczesnej autonomii kobiety.
Jednocześnie mężczyzna nie może wykorzystać dziewczyny bez odpowiedzialności.
Wj 22,17 mówi o czarownicy.
Hebrajski używa formy żeńskiej.
Nie wolno stosować tego wersetu jako współczesnego nakazu przemocy wobec osób podejrzewanych o magię.
Jest to sankcja starożytnego Izraela.
Trwałym sensem religijnym jest odrzucenie magicznej próby kontrolowania rzeczywistości.
Modlitwa nie jest magią.
Wj 22,18 zakazuje współżycia ze zwierzęciem.
Sankcja starożytna jest karą śmierci.
Współczesny chrześcijanin nie kopiuje tej sankcji.
Wj 22,19 zakazuje składania ofiar innym bogom.
To rozwinięcie pierwszego przykazania.
Następnie tekst przechodzi do przybysza.
Hebrajskie ger oznacza osiadłego obcego / przybysza.
Przybysz nie ma pełnego zabezpieczenia rodowego.
Dlatego łatwo go wykorzystać.
Bóg zabrania ucisku przybysza.
Argumentem jest pamięć Egiptu.
„Sami byliście przybyszami”.
Własne cierpienie ma nauczyć empatii.
Trauma nie ma być usprawiedliwieniem zadawania podobnej krzywdy.
Wdowa i sierota otrzymują szczególną ochronę.
Są społecznie szczególnie bezbronni.
Bóg mówi, że usłyszy ich wołanie.
To echo Wj 2.
Tam Bóg usłyszał uciskanych Izraelitów.
Teraz usłyszy uciskanego przez Izraelitę.
Wybranie nie daje moralnego immunitetu.
Bóg może stanąć po stronie ofiary przeciw członkowi własnego ludu.
To fundament późniejszej krytyki prorockiej.
Sankcja za krzywdę wdowy i sieroty jest bardzo surowa.
Nie jest prywatnym poleceniem zemsty.
Wj 22,24 zakazuje lichwy wobec ubogiego.
Kontekstem jest pożyczka człowiekowi w potrzebie.
Nie jest to prosty opis całego współczesnego rynku finansowego.
Trwałą zasadą jest zakaz zarabiania na desperacji ubogiego.
Hebrajskie neszek wiąże się z obrazem „ugryzienia”.
Zastaw z płaszcza trzeba oddać przed nocą.
Formalne prawo wierzyciela nie może pozbawić dłużnika podstawowego okrycia.
Godność człowieka ogranicza absolutyzację własności.
Bóg mówi: „usłyszę go”.
Bóg mówi: „jestem litościwy”.
Hebrajskie channun będzie kluczowe także w Wj 34,6.
Etyka społeczna wynika z charakteru Boga.
Bóg jest litościwy, więc lud nie może budować bezlitosnego systemu.
Wj 22,27 nakazuje szacunek wobec Boga.
Nakazuje też nie złorzeczyć przywódcy.
Nie oznacza to zakazu moralnej krytyki władzy.
Prorocy wielokrotnie krytykują królów.
Dz 23,5 przywoła ten werset.
Pierwociny mają być oddawane bez zwlekania.
Są znakiem wdzięczności i uznania Boga jako źródła daru.
Pierworodny syn należy do Boga.
Nie oznacza to ofiary z człowieka.
Wj 13 ustanowił wykup pierworodnych synów.
BT sama odsyła do Wj 13 i Wj 34.
Pierworodne zwierzę pozostaje siedem dni przy matce.
Ósmego dnia jest oddawane Bogu.
Rozdział kończy wezwanie do świętości.
Świętość nie jest ograniczona do sanktuarium.
Dotyczy ekonomii.
Dotyczy własności.
Dotyczy pożyczek.
Dotyczy relacji seksualnych.
Dotyczy kultu.
Dotyczy jedzenia.
Dotyczy traktowania obcych.
Dotyczy traktowania ubogich.
Przybysz, wdowa i sierota staną się stałymi grupami chronionymi przez proroków.
Pwt 10 pokaże Boga miłującego przybysza.
Pwt 24 rozwinie materialną pomoc dla wdowy, sieroty i przybysza.
Ps 146 pokaże Boga jako ich obrońcę.
Jr 7 połączy prawdziwy kult z nieuciskaniem tych grup.
Własność jest chroniona, ale nie absolutna.
Prawo wierzyciela ma granicę w podstawowych potrzebach człowieka.
Sprawiedliwość obejmuje restytucję.
Odpowiedzialność obejmuje skutki nieostrożności.
Prawo rozróżnia przypadek niezawiniony i zaniedbanie.
Wj 22 nie jest współczesnym kodeksem karnym.
Jego starożytnych sankcji nie stosuje się mechanicznie.
Chrześcijańska lektura wymaga rozwoju objawienia i światła Chrystusa.
Prawo gospodarcze podlega moralności.
Pobożność nie usprawiedliwia ekonomicznego wyzysku.
Wspomnienie własnej niewoli ma rodzić solidarność.
Bóg słyszy tych, których system nie słyszy.
Wybrany lud może sam stać się „Egiptem”, jeśli zacznie uciskać innych.
Dlatego pamięć Exodusu jest kontrolą władzy Izraela.
Świętość bez sprawiedliwości społecznej jest niepełna.
Miłosierdzie nie usuwa odpowiedzialności za własność.
Ochrona własności nie usuwa miłosierdzia wobec człowieka.
Najgłębsze przesłanie rozdziału brzmi: nie wykorzystuj przewagi nad człowiekiem, który nie ma jak się obronić.

Niezbędnik Biblijny — Wj 22

Księga: Wyjścia
Rozdział: 22
Sekcja: Księga Przymierza
Poprzedni rozdział: Wj 21 — niewolnicy, przemoc, prawo odwetu i odpowiedzialność
Następny rozdział: Wj 23 — sprawiedliwy sąd, szabat, święta i obietnica wejścia do ziemi

Główne tematy:

restytucja,
kradzież,
ochrona własności,
depozyt,
odpowiedzialność,
prawo rodzinne,
magia,
bałwochwalstwo,
przybysz,
wdowa,
sierota,
ubogi,
lichwa,
zastaw,
pierwociny,
świętość.

Najważniejsze grupy chronione:

przybysz,
wdowa,
sierota,
ubogi.

Najważniejszy argument moralny:

„Bo wy sami byliście przybyszami w ziemi egipskiej”.

Najważniejsze objawienie o Bogu:

Bóg słyszy skargę słabego, ponieważ jest litościwy.

Najważniejsza zasada ekonomiczna:

prawo do pieniędzy i własności nie może niszczyć podstawowej godności człowieka.

Komentarze polskich biblistów

Marcin Majewski

Marcin Majewski w książce „W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia” omawia Wj 22 jako część Księgi Przymierza — najstarszego rdzenia prawnych tradycji związanych z Synajem.

Jego komentarz pomaga zobaczyć bardzo ważne połączenie: Dekalog

daje zasady.

Księga Przymierza

próbuje zastosować je do:

ekonomii,
własności,
szkód,
sądownictwa,
relacji społecznych.

Ważnym motywem jest to, że prawo nie może funkcjonować wyłącznie jako ochrona silniejszego właściciela.

W tej samej części, która bardzo dokładnie zabezpiecza: cudzą własność,

pojawia się również bardzo mocna ochrona: człowieka ubogiego i społecznie bezbronnego.

To pokazuje, że własność w Torze ma znaczenie, ale nie jest absolutem.

Janusz Lemański

Ks. Janusz Lemański analizuje Księgę Przymierza na tle prawa starożytnego Bliskiego Wschodu.

Podobieństwa z innymi zbiorami praw są realne:

formuły kazuistyczne,
odpowiedzialność za depozyt,
szkody wyrządzone przez zwierzęta,
rekompensaty,
regulacje rodzinne.

Jednocześnie finalna kompozycja Tory nadaje prawom specyficzny kontekst: JHWH jest Bogiem, który sam wyzwolił niewolników.

Dlatego nakaz ochrony przybysza w Wj 22,20 nie jest abstrakcyjną dobroczynnością.

Wynika z pamięci: „sami byliście przybyszami”.

Prawo przymierza ma zatem tworzyć społeczność, która nie odtwarza mechanizmów Egiptu.

Stanisław Łach

W klasycznym komentarzu Pallottinum ks. Stanisław Łach zwraca uwagę na społeczne i religijne zróżnicowanie przepisów Księgi Przymierza.

W Wj 22 szczególnie czytelne jest przejście:

od odpowiedzialności materialnej,
ku obowiązkom moralnym i religijnym.

Prawo nie tworzy osobnych światów: „cywilnego” i „religijnego”.

Dla Izraela prawda o Bogu ma konsekwencje dla sposobu:

pożyczania,
przechowywania cudzej rzeczy,
traktowania wdowy,
odnoszenia się do obcego.

Polscy bibliści o wdowie i sierocie

W opracowaniach Dzieła Biblijnego zwraca się uwagę, że wdowa i sierota należą do najbardziej klasycznych biblijnych symboli człowieka pozbawionego społecznego zabezpieczenia.

Motyw Wj 22 zostanie później przejęty przez:

Psalmy,
proroków,
nauczanie Jezusa.

Bóg objawia się jako obrońca tych, którzy nie mają wystarczającej siły, pieniędzy lub znaczenia, aby wymusić sprawiedliwość.

To bardzo ważne: ich słabość społeczna nie oznacza, że ich głos jest słaby dla Boga.

Powiązania z innymi tekstami Biblii

Wj 2,23–25

Bóg słyszy jęk niewolników.

Wj 22 rozwija ten motyw:

Bóg usłyszy również słabego krzywdzonego przez Izraelitę.

Wj 12,49

Prawo ma obejmować także przybysza żyjącego pośród Izraela.

Wj 13

Wyjaśnia wykup pierworodnego syna.

To konieczny kontekst dla Wj 22,28.

Wj 20

Dekalog jest fundamentem Księgi Przymierza.

Wj 21

Rozpoczyna szczegółowe prawo kazuistyczne.

Wj 23

Będzie dalej rozwijał sprawiedliwość społeczną, sądownictwo, szabat i święta.

Wj 34,6

Bóg objawi się jako:

miłosierny,
litościwy.

Wj 22,26 już używa języka Jego litości.

Kpł 19,33–34

Przybysz ma być traktowany jak miejscowy.

Izrael ma go: miłować jak siebie samego.

To niezwykle mocne rozwinięcie Wj 22.

Kpł 25

Rozwija moralne granice ekonomicznego wykorzystywania ubogiego.

Pwt 10,17–19

Bóg:

broni sieroty i wdowy,
miłuje przybysza.

Izrael ma więc: miłować przybysza.

Pwt 15

Rozwija troskę o ubogich i pożyczki.

Pwt 23

Rozwija problem odsetek.

Pwt 24,10–22

Bardzo mocno rozwija:

zastaw,
zapłatę,
pozostawianie plonów dla przybysza, sieroty i wdowy.

Hi 22,6

Zabieranie szaty ubogiemu jako zastawu pojawia się jako przykład ciężkiej niesprawiedliwości.

Ps 68

Bóg zostaje nazwany ojcem sierot i obrońcą wdów.

Ps 146

Bóg:

strzeże przybyszów,
wspiera sierotę i wdowę.

Iz 1,17

Prorok wzywa:

troszczcie się o sprawiedliwość,
wspomagajcie uciśnionego,
oddajcie słuszność sierocie,
brońcie wdowy.

Jr 7,5–7

Jeremiasz łączy prawdziwy kult świątynny z zakazem uciskania:

przybysza,
sieroty,
wdowy.

Jr 22,3

Król ma szczególnie chronić:

przybysza,
sierotę,
wdowę.

Za 7,10

Prorok ponownie łączy w jednym zdaniu:

wdowę,
sierotę,
przybysza,
ubogiego.

Mt 5

Jezus rozwija moralność Tory poza minimalne wymogi sankcji.

Mt 25,31–46

Chrystus utożsamia się z człowiekiem potrzebującym.

Łk 18,1–8

Wdowa staje się przykładem człowieka pozbawionego społecznej siły, który domaga się sprawiedliwości.

Dz 23,5

Paweł cytuje zasadę Wj 22,27 dotyczącą przełożonego ludu.

Jk 1,27

Jakub wymienia troskę o:

sieroty,
wdowy

jako element czystej pobożności.

Jk 5

Bardzo surowo krytykuje bogatych zatrzymujących należną zapłatę.

To nowotestamentalny rozwój biblijnej etyki ekonomicznej.

Częste błędne odczytania

Błąd 1: „Wj 22 pozwala zabić każdego złodzieja”

Nie.

Tekst rozróżnia włamanie nocą i sytuację po wschodzie słońca.

Błąd 2: „Własność jest w Biblii ważniejsza od życia”

Nie.

Właśnie rozróżnienie dnia i nocy ogranicza przemoc wobec złodzieja.

Błąd 3: „Sprawiedliwość oznacza tylko ukaranie”

Nie.

Wj 22 bardzo mocno podkreśla restytucję.

Błąd 4: „Jeżeli szkoda była nieumyślna, nigdy nie trzeba za nią odpowiadać”

Nie.

Pożar lub wypas mogą prowadzić do rekompensaty także bez zamiaru zniszczenia.

Błąd 5: „Każda strata rzeczy powierzonej oznacza kradzież opiekuna”

Nie.

Prawo bada różne możliwości.

Błąd 6: „Przysięga zastępuje prawdę”

Nie.

Przysięga ma ustanowić odpowiedzialność przed Bogiem.

Błąd 7: „Uwiedzenie oznacza, że sprawca automatycznie otrzymuje kobietę za żonę”

Nie.

Ojciec może odmówić.

Błąd 8: „Wj 22 jest nowoczesnym prawem o zgodzie seksualnej”

Nie.

Tekst pozostaje patriarchalny.

Błąd 9: „Nie pozwolisz żyć czarownicy” jest dzisiejszym poleceniem dla chrześcijan

Nie.

To starożytna sankcja państwowo-religijna Izraela.

Błąd 10: „Chrześcijanin ma ścigać ludzi zajmujących się magią i wymierzać im karę”

Nie.

Chrześcijańska odpowiedź nie może być samosądem ani przemocą.

Błąd 11: „Modlitwa i magia to to samo”

Nie.

Magia próbuje kontrolować moc; modlitwa zwraca się do wolnego Boga.

Błąd 12: „Przepis o zoofilii pozwala dziś stosować karę śmierci”

Nie.

Ocena moralna czynu i starożytna sankcja prawna to dwie różne kwestie.

Błąd 13: „Wj 22 nakazuje zabijać wyznawców innych religii”

Nie.

Wj 22,19 jest prawem przymierza starożytnego Izraela, nie współczesnym nakazem przemocy religijnej.

Błąd 14: „Przybysz to dokładnie to samo co współczesny migrant w każdym sensie prawnym”

Nie.

Istnieje analogia moralna, ale konteksty prawne są inne.

Błąd 15: „Skoro Biblia chroni przybysza, państwo nie może mieć żadnych reguł migracyjnych”

Wj 22 nie tworzy współczesnego prawa migracyjnego.

Zakazuje natomiast ucisku osoby słabszej.

Błąd 16: „Wdowa i sierota są święte dlatego, że bieda jest dobra”

Nie.

Są szczególnie chronione, ponieważ mają mniej środków obrony.

Błąd 17: „Bóg zawsze jest po stronie Izraelity przeciw obcemu”

Wj 22 mówi odwrotnie.

Jeżeli Izraelita uciska przybysza, Bóg staje po stronie krzywdzonego.

Błąd 18: „Wybranie daje immunitet moralny”

Nie.

Wybranie zwiększa odpowiedzialność.

Błąd 19: „Zakaz odsetek oznacza prosty biblijny zakaz każdego współczesnego kredytu”

Nie.

Kontekstem jest pożyczka ubogiemu w potrzebie.

Błąd 20: „Wj 22 nie ma nic do powiedzenia współczesnej ekonomii”

Ma bardzo ważną zasadę:

nie wolno wykorzystywać desperacji słabszego dla zysku.

Błąd 21: „Wierzyciel ma absolutne prawo do zastawu”

Nie.

Płaszcz trzeba oddać przed nocą.

Błąd 22: „Prawo własności jest w Biblii absolutne”

Nie.

Godność i podstawowe potrzeby człowieka wyznaczają mu granice.

Błąd 23: „Zakaz złorzeczenia władzy oznacza zakaz krytyki politycznej”

Nie.

Prorocy krytykują władzę bardzo ostro.

Błąd 24: „Oddanie pierworodnego syna oznacza ofiarę z dziecka”

Nie.

Wj 13 wyjaśnia zasadę wykupu.

Błąd 25: „Świętość dotyczy tylko modlitwy”

Wj 22 pokazuje, że dotyczy również:

długu,
pieniędzy,
własności,
sprawiedliwości,
jedzenia,
traktowania obcego.

Co Wj 22 mówi o Bogu?

1. Bóg interesuje się własnością i uczciwością

Kradzież i szkoda nie są Mu obojętne.

2. Bóg interesuje się zaufaniem

Powierzone dobro tworzy moralną odpowiedzialność.

3. Bóg chroni słabszego

Przybysz, wdowa, sierota i ubogi są szczególnie ważni.

4. Bóg słyszy wołanie skrzywdzonego

To kontynuacja objawienia Boga Exodusu.

5. Bóg jest litościwy

Sam podaje to jako powód ochrony biednego.

6. Bóg nie pozwala absolutyzować własności

Płaszcz ubogiego musi wrócić do niego na noc.

7. Bóg wymaga wierności kultowej

Izrael nie może wracać do innych bogów i magicznych praktyk.

8. Bóg chce świętości obejmującej całe życie

Nie tylko sanktuarium.

Co Wj 22 mówi o człowieku?

Człowiek odpowiada za szkodę, którą powoduje.
Dostęp do cudzego dobra nie oznacza prawa do jego przywłaszczenia.
Nie każda strata oznacza winę.
Prawo powinno rozróżniać okoliczności.
Własność jest dobrem godnym ochrony.
Życie człowieka jest ważniejsze niż sama własność.
Silniejszy ekonomicznie ma szczególną pokusę wykorzystania słabszego.
Pamięć własnego cierpienia może stać się szkołą współczucia.
Religijność bez sprawiedliwości wobec słabych jest fałszywa.
Dług nie odbiera człowiekowi godności.
Zysk ma moralne granice.
Władza nie daje prawa do bezkarności.
Świętość dotyczy codziennych decyzji.
Odpowiedzialność obejmuje zarówno czyny, jak i zaniedbania.
Człowiek potrzebuje prawa, które chroni również tego, kto nie potrafi sam wymusić sprawiedliwości.

Dla początkującego czytelnika — jedna rzecz, której nie przegap

Wj 22 można streścić jednym zdaniem: Nie stań się Egiptem dla drugiego człowieka.

Bóg wyprowadził Izrael z miejsca, w którym silniejszy:

wykorzystywał obcego,
przymuszał słabszego,
kontrolował jego pracę,
nie słuchał jego wołania.

Teraz Izrael ma własne:

pola,
pieniądze,
długi,
władzę,
sądy.

I właśnie wtedy pojawia się największe niebezpieczeństwo: ofiara może kiedyś stać się sprawcą.

Dlatego Bóg mówi: „Pamiętaj, że sam byłeś przybyszem”.

Pamięć zbawienia ma zmienić sposób, w jaki traktujesz człowieka słabszego od siebie.

Pytanie do refleksji

Czy moje własne trudne doświadczenia uczą mnie większej wrażliwości na człowieka w podobnej sytuacji, czy raczej myślę: „ja musiałem sobie poradzić, więc niech on też sobie radzi”?

Modlitwa inspirowana Wj 22

Boże,

Ty usłyszałeś wołanie Izraela w Egipcie i słyszysz wołanie każdego człowieka, którego inni nie chcą słyszeć.

Nie pozwól mi wykorzystać swojej przewagi:

pieniędzy, wiedzy, stanowiska, siły ani bezpieczeństwa.

Naucz mnie pamiętać moje własne chwile słabości, abym dzięki nim lepiej rozumiał innych.

Daj mi uczciwość wobec cudzej własności i miłosierdzie wobec człowieka w potrzebie.

Chroń mnie przed zyskiem, który powstaje z cudzej desperacji.

Spraw, abym nie był dla nikogo nowym Egiptem.

Ucz mnie świętości, która jest widoczna nie tylko w modlitwie, ale również w tym, jak traktuję słabszego.

Amen.

Źródła i literatura

Tekst biblijny

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Wj 22, tekst na Biblia.pl: https://biblia.pl/czytaj/Wj/22/

Szczególnie uwzględnione przypisy redakcyjne BT:

Wj 22,7 — Septuaginta ma „sędziów” zamiast „Boga”; porównanie z Wj 21,6;
Wj 22,14 — końcowa część regulacji o wynajętym zwierzęciu jest różnie tłumaczona;
Wj 22,15 — opłata za dziewczynę jako rodzaj wiana;
Wj 22,28–29 — odesłanie do wcześniejszych zasad o pierworodnych z Wj 13 i Wj 34.

Komentarze polskich biblistów

Marcin Majewski, W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia, Kraków: Wydawnictwo eSPe, 2011. Rekord i otwarta publikacja: Repozytorium OPEN / ICM.
Janusz Lemański, Księga Wyjścia. Wstęp. Przekład z oryginału. Komentarz, Nowy Komentarz Biblijny. Stary Testament II, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2009.
Stanisław Łach, Księga Wyjścia. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Poznań: Pallottinum, 1964.
Materiały Dzieła Biblijnego im. św. Jana Pawła II dotyczące biblijnej ochrony wdów i sierot oraz późniejszych nowotestamentalnych rozwinięć tej tradycji.

Ważne teksty do dalszej lektury

Wj 2,23–25 — Bóg słyszący uciskanych;
Wj 13 — wykup pierworodnych;
Wj 23 — dalsza część Księgi Przymierza;
Wj 34,6 — Bóg miłosierny i litościwy;
Kpł 19,33–34 — miłość do przybysza;
Pwt 10,17–19 — Bóg broni sieroty i wdowy, miłuje przybysza;
Pwt 15 — ubodzy i pożyczki;
Pwt 24,10–22 — zastaw oraz ochrona przybysza, sieroty i wdowy;
Ps 146 — Bóg obrońcą słabych;
Iz 1,17 — obrona sieroty i wdowy;
Jr 7,5–7 — sprawiedliwość jako warunek autentycznego kultu;
Jr 22,3 — przybysz, sierota i wdowa;
Łk 18 — bezbronna wdowa domagająca się sprawiedliwości;
Jk 1,27 — wdowy i sieroty jako test czystej pobożności.

Zasada interpretacyjna

Opracowanie rozróżnia:

dokładny tekst Biblii Tysiąclecia,
przypisy Pallottinum,
hebrajskie terminy,
realia starożytnego prawa,
historyczne sankcje karne,
trwałe zasady moralne,
późniejszy rozwój objawienia.

Nie przedstawiono Wj 22,17 jako współczesnego nakazu karania śmiercią osób zajmujących się magią.

Nie przedstawiono sankcji wobec bałwochwalstwa jako upoważnienia do przemocy wobec osób innych religii.

Nie przedstawiono zakazu odsetek wobec ubogiego jako prostego zakazu każdego rodzaju współczesnego oprocentowania.

Nie utożsamiono starożytnego ger jeden do jednego ze wszystkimi kategoriami współczesnego prawa migracyjnego, ale zachowano jasną biblijną zasadę zakazu wykorzystywania obcego pozbawionego społecznej ochrony.

Nie potraktowano prawa własności jako absolutnego: sam tekst ogranicza prawa wierzyciela ze względu na podstawowe potrzeby ubogiego.

Pełny tekst Wj 22 należy czytać w Biblii Tysiąclecia na Biblia.pl.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum, wydanie V. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.