Księga Wyjścia 21 — niewolnicy, przemoc, prawo odwetu i odpowiedzialność

Najpierw najważniejsza rzecz

Wj 21 jest jednym z tych rozdziałów Biblii, które trzeba czytać bardzo uważnie.

Po Dekalogu nie dostajemy kolejnego wielkiego hymnu ani cudu.

Dostajemy: prawo.

I to prawo dotyczące bardzo konkretnych, trudnych spraw:

niewolnictwa,
sprzedaży córki,
zabójstwa,
pobicia,
porwania człowieka,
przemocy wobec rodziców,
pobicia niewolnika,
poronienia po uderzeniu kobiety ciężarnej,
zasady „oko za oko”,
odpowiedzialności właściciela niebezpiecznego zwierzęcia,
zaniedbania,
szkody materialnej,
kradzieży.

Dla współczesnego czytelnika część tych przepisów brzmi: bardzo obco, a czasem wręcz moralnie szokująco.

I nie należy tego ukrywać.

Wj 21 nie znosi niewolnictwa.

Nie ustanawia też współczesnej równości prawnej wszystkich osób.

Społeczeństwo, które stoi za tym tekstem, jest:

patriarchalne,
hierarchiczne,
oparte na gospodarstwach domowych,
posiada niewolników,
dopuszcza surowe kary.

Nie wolno więc czytać Wj 21 tak: „skoro jest w Biblii, to taki model społeczny jest idealnym i wiecznym planem Boga”.

Ale nie wolno też czytać go powierzchownie: „Biblia po prostu pozwala silniejszym robić, co chcą”.

W obrębie realiów starożytności tekst wprowadza wiele ograniczeń przemocy i arbitralności.

Przykładowo:

hebrajski niewolnik nie ma być niewolnikiem bez końca — po sześciu latach ma odzyskać wolność;
człowiek porwany i sprzedany zostaje potraktowany tak poważnie, że porywacz podlega karze śmierci;
niewolnik zabity przez pana nie jest po prostu „stratą własności” — śmierć podlega karze;
niewolnik trwale okaleczony ma otrzymać wolność;
nieumyślne zabójstwo zostaje odróżnione od morderstwa z premedytacją;
zemsta zostaje ograniczona zasadą proporcjonalności;
właściciel znanego niebezpiecznego zwierzęcia odpowiada za swoje zaniedbanie;
osoba powodująca szkodę ma ją naprawić.

Wj 21 jest więc ważnym etapem biblijnej drogi: od samowoli do prawa, od prywatnej zemsty do proporcjonalnej odpowiedzialności, od absolutnej siły pana do pewnych praw osoby słabszej.

Nie jest jeszcze ostatnim słowem Biblii o godności człowieka.

Wj 21 — na język ludzki

W Wj 20 Bóg podał Dekalog.

To były wielkie zasady:

nie zabijaj,
nie kradnij,
szanuj rodziców,
nie pożądaj,
nie składaj fałszywego świadectwa.

W Wj 21 zaczyna się pytanie: „Dobrze, ale co to znaczy w konkretnych przypadkach?”

Co zrobić, jeśli:

ktoś ma niewolnika?
ktoś kogoś zabije przez przypadek?
ktoś zaplanuje morderstwo?
dwóch ludzi się pobije?
ktoś pobije niewolnika?
ktoś spowoduje poronienie?
zwierzę zabije człowieka?
właściciel wiedział, że zwierzę jest niebezpieczne i nic z tym nie zrobił?
ktoś zostawi otwartą cysternę i zwierzę sąsiada w nią wpadnie?

Współczesne prawo powiedziałoby: „trzeba określić odpowiedzialność, zamiar, zaniedbanie, wysokość szkody i rekompensatę”.

I właśnie coś podobnego zaczyna robić Wj 21 — oczywiście językiem starożytnego świata.

To nie jest już tylko: „nie zabijaj”.

Prawo pyta:

czy zrobiłeś to umyślnie?
czy był zamiar?
czy mogłeś przewidzieć skutek?
czy wcześniej cię ostrzegano?
czy zaniedbałeś obowiązek bezpieczeństwa?
czy szkoda jest trwała?
czy należy się odszkodowanie?
czy osoba słabsza może odejść wolna?

To ogromny krok w stronę: uporządkowanej odpowiedzialności prawnej.

Mapa rozdziału

Wj 21,1–6 — hebrajski niewolnik

Hebrajczyk ma służyć sześć lat.

W siódmym roku ma odejść: bez wykupu.

Jeżeli dobrowolnie chce pozostać w gospodarstwie, przewidziany jest publiczny rytuał przy drzwiach / bramie.

Wj 21,7–11 — kobieta sprzedana jako niewolnica

Przypadek dotyczy szczególnej sytuacji kobiety przeznaczonej prawdopodobnie do roli drugorzędnej żony.

Prawo wprowadza wobec niej określone zabezpieczenia.

Wj 21,12–17 — przestępstwa zagrożone śmiercią

Tekst rozróżnia:

zabójstwo umyślne,
nieumyślne spowodowanie śmierci,
uderzenie rodziców,
porwanie człowieka,
złorzeczenie rodzicom.

Wj 21,18–27 — pobicie i uszkodzenie ciała

Pojawiają się:

rekompensata za niezdolność do pracy,
obowiązek leczenia,
odpowiedzialność za pobicie niewolnika,
szkoda wyrządzona kobiecie ciężarnej,
lex talionis — „oko za oko”,
uwolnienie niewolnika za trwałe okaleczenie.

Wj 21,28–32 — niebezpieczny wół

Prawo rozróżnia:

wypadek nieprzewidywalny,
oraz zaniedbanie właściciela, który wiedział, że zwierzę jest niebezpieczne.

Wj 21,33–36 — cysterna i szkoda między zwierzętami

Właściciel niebezpiecznej sytuacji odpowiada za szkodę.

Wj 21,37 — kradzież zwierzęcia

Pojawia się wielokrotna rekompensata za skradzionego wołu lub owcę.

Księga Przymierza

1. Wj 21 nie jest oddzielnym przypadkowym zbiorem

Należy do większej sekcji rozpoczętej w Wj 20,22.

Biblia Tysiąclecia nazywa Wj 20,22–23,19: Księgą Przymierza.

2. Dekalog podał zasady ogólne

Teraz prawo pokazuje: jak te zasady funkcjonują w życiu społecznym.

3. Forma prawa zmienia się

Dekalog mówił: „Nie zabijaj”.

Wj 21 mówi: „Jeżeli ktoś zrobi X, wtedy należy zrobić Y”.

4. To prawo kazuistyczne

Od łacińskiego: casus — przypadek.

Czyli: prawo o konkretnych przypadkach.

5. Typowa konstrukcja

„Jeżeli… wtedy…”

Takie prawo było dobrze znane na starożytnym Bliskim Wschodzie.

6. Można porównywać Wj 21 z dawnymi kodeksami

Na przykład:

Kodeksem Hammurabiego,
prawami hetyckimi,
prawami mezopotamskimi.

7. Podobieństwo formy nie oznacza kopiowania wszystkiego

Społeczeństwa starożytnego Bliskiego Wschodu mierzyły się z podobnymi problemami:

własność,
niewolnictwo,
pobicie,
śmierć,
zwierzęta,
odszkodowania.

8. Biblia posługuje się językiem prawnym swojej epoki

Ale wpisuje go w kontekst: przymierza z JHWH.

Najtrudniejszy temat: niewolnictwo

9. Wj 21 zaczyna się od niewolnika

Dla dzisiejszego czytelnika to zaskakujące po Dekalogu.

Lud dopiero został wyprowadzony z niewoli.

A teraz prawo mówi: co robić z niewolnikami.

10. Czy Biblia zakazuje tutaj niewolnictwa?

Nie.

Trzeba powiedzieć to wprost.

11. Czy to znaczy, że każdy system niewolnictwa jest przez Biblię moralnie zatwierdzony?

Również nie.

12. Tekst reguluje istniejącą instytucję

Nie przedstawia jej jako najwyższego ideału antropologicznego.

13. To kluczowe rozróżnienie

Prawo może:

ograniczać istniejącą praktykę,
nie znosząc jej jeszcze całkowicie.

14. Historia objawienia jest dynamiczna

Biblijna wizja godności człowieka będzie się rozwijać.

Dla chrześcijanina ostatecznym punktem interpretacji jest również:

nauczanie Jezusa,
równość ludzi w Chrystusie,
rozwój moralnego nauczania Kościoła.

Hebrajski niewolnik

15. Hebrajskie:

עֶבֶד עִבְרִי — ewed iwri

„niewolnik / sługa hebrajski”.

16. Ewed

Może znaczyć:

niewolnik,
sługa,
poddany,
urzędnik,
sługa króla,
nawet „sługa Boga”.

17. Kontekst decyduje

W Wj 21 mamy rzeczywistą zależność prawną i ekonomiczną.

Nie jest to po prostu nowoczesny „pracownik na umowie”.

18. Jednocześnie niewolnictwo hebrajskie w tym fragmencie różni się od nowożytnego niewolnictwa plantacyjnego

Hebrajczyk mógł znaleźć się w takiej sytuacji np. przez:

zadłużenie,
ubóstwo,
konieczność ekonomiczną.

19. Nie należy jednak używać tego jako wybielania

Człowiek nadal: nie jest w pełni wolny.

Sześć lat i wolność

20. Wj 21,2 ustanawia granicę

Hebrajczyk służy: sześć lat.

W siódmym: odchodzi wolny bez wykupu.

21. To bardzo ważna ochrona

Pan nie może powiedzieć: „kupiłem cię, więc należysz do mnie do końca życia”.

22. Widać echo szabatu

sześć okresów pracy,
siódmy okres wolności.

23. Ta sama biblijna logika rytmu

Siódmy dzień: odpoczynek.

Siódmy rok: wyjście.

Czy każdy niewolnik w Izraelu był uwalniany po sześciu latach?

24. Nie

Ten przepis mówi konkretnie o: hebrajskim niewolniku.

25. Późniejsze teksty Tory regulują także niewolników obcego pochodzenia inaczej

Dlatego nie należy twierdzić: „Biblia wprowadzała sześciolatkę dla wszystkich niewolników”.

26. To właśnie pokazuje moralne ograniczenie systemu

Ochrona nie była jeszcze w pełni uniwersalna.

Żona niewolnika

27. Jeżeli mężczyzna przyszedł do służby już jako żonaty

Żona ma odejść razem z nim.

28. Jeśli jednak pan dał mu żonę w czasie niewoli

Wj 21,4 mówi, że:

żona,
dzieci

pozostają u pana.

29. To jeden z moralnie najtrudniejszych wersetów rozdziału

Rodzina może zostać rozdzielona.

30. Nie należy tego przedstawiać jako „pięknego prawa rodzinnego”

To odbicie świata, w którym status prawny osób zależał od gospodarstwa pana.

31. Tekst pokazuje realną nierówność

Mężczyzna może odzyskać własną wolność, ale: niekoniecznie wolność całej rodziny.

„Miłuję mojego pana, żonę i dzieci”

32. Niewolnik może zdecydować, że nie chce odejść

Dlaczego?

Tekst podaje:

więź z panem,
żoną,
dziećmi.

33. Ale trzeba zauważyć presję sytuacji

Jeżeli alternatywą jest:

wolność osobista,
albo pozostanie z rodziną,

to „dobrowolność” decyzji jest ograniczona przez system.

34. To ważne przy współczesnym odczytaniu

Nie należy romantyzować tej sceny.

Przed Boga

35. Wj 21,6 mówi, że pan ma zaprowadzić niewolnika:

„przed Boga”.

36. Przypis BT wyjaśnia dwie możliwości

Może chodzić o:

miejsce święte,
albo sędziego działającego jako przedstawiciel Boga.

37. Decyzja nie ma być wyłącznie prywatnym aktem pana

Ma otrzymać: publiczny / prawny charakter.

Przekłucie ucha

38. Niewolnik zostaje przyprowadzony do drzwi lub bramy

Pan przekłuwa mu ucho szydłem.

39. Znak jest trwały

Oznacza trwałą przynależność do gospodarstwa.

40. „Na zawsze”

Hebrajskie: לְעֹלָם — le-olam

może oznaczać:

na zawsze,
trwale,
przez nieokreślony długi okres.

41. W kontekście prawnym chodzi o trwały status niewolnika

Nie o metafizyczną „wieczność po śmierci”.

Kobieta sprzedana jako niewolnica

42. Wj 21,7 jest jeszcze trudniejszy

Ojciec może sprzedać córkę.

43. BT dodaje kluczowy przypis

Chodzi o kobietę: w roli drugorzędnej żony.

44. To nie jest ten sam przypadek co męska służba za dług

Sytuacja łączy:

ekonomię,
zależność,
małżeństwo / konkubinat.

45. Świat jest wyraźnie patriarchalny

Ojciec dysponuje losem córki w sposób, którego współczesna etyka personalistyczna nie zaakceptuje.

46. Nie wolno udawać, że ta asymetria nie istnieje

A jednak pojawiają się zabezpieczenia

47. Pan nie może po prostu zrobić z kobietą wszystkiego

Jeżeli relacja nie zostanie zrealizowana zgodnie z ustaleniem: ma dopuścić wykup.

48. Nie może sprzedać jej cudzoziemcom

BT mówi:

byłoby to: oszustwem wobec niej.

49. To ważne

Prawo dostrzega, że również ona może zostać: skrzywdzona i oszukana.

Jeżeli zostanie przeznaczona dla syna

50. Ma być traktowana:

jak córka.

To oznacza zmianę statusu z czysto ekonomicznego na rodzinny.

51. Prawo próbuje zabezpieczyć jej miejsce w gospodarstwie

Jeżeli mężczyzna bierze inną kobietę

52. Nie wolno pozbawić pierwszej:

pożywienia,
odzieży,
„wspólnego mieszkania” według BT.

53. Hebrajski trzeci termin jest dyskutowany

Często bywa interpretowany jako:

prawa małżeńskie,
współżycie,
obowiązek małżeński.

54. BT wybiera:

„wspólne mieszkanie”.

W opracowaniu trzeba uszanować przekład BT, a jednocześnie zauważyć, że hebrajski termin nie jest całkowicie jednoznaczny.

55. Jeżeli mężczyzna nie wypełnia tych obowiązków

Kobieta: odchodzi wolna bez wykupu.

56. To realna ochrona prawna

W patriarchalnym systemie osoba słabsza otrzymuje możliwość odejścia.

57. Ale nie należy przesadzać

Prawo nie ustanawia jeszcze współczesnej równości małżonków.

Ważna zasada czytania prawa starotestamentalnego

58. Trzeba odróżnić:

regulację

od: moralnego ideału.

59. Przykład

Jeżeli prawo mówi: „jeśli ktoś ma niewolnika, niech…”

nie musi to znaczyć: „Bóg uważa posiadanie człowieka za idealną relację”.

60. Podobnie Jezus w Mt 19 mówi o prawie rozwodowym

Mojżesz dopuścił pewne regulacje: „przez wzgląd na zatwardziałość serc”.

61. To daje chrześcijaninowi ważny klucz

Nie każdy element dawnego prawa jest ostateczną formą moralnej doskonałości.

Prawo karne — zabójstwo

62. Wj 21,12 rozwija:

„Nie zabijaj”.

63. Pierwszy przypadek

Człowiek uderza drugiego i powoduje śmierć.

Kara jest najwyższa.

64. Społeczeństwo chroni życie człowieka

Morderstwo nie jest traktowane jak zwykła szkoda majątkowa.

Umyślność i nieumyślność

65. Wj 21,13 dokonuje bardzo ważnego rozróżnienia

Nie każda śmierć spowodowana przez człowieka jest: morderstwem z premedytacją.

66. Jeżeli nie było zasadzki / zamiaru

Prawo przewiduje: miejsce ucieczki.

67. Później system zostanie rozwinięty w:

Lb 35,
Pwt 19,
Joz 20.

Powstaną: miasta ucieczki.

68. To bardzo ważny rozwój prawa

Prawo zaczyna analizować: intencję.

„Bóg dopuścił”

69. BT tłumaczy Wj 21,13 w języku:

Bóg dopuścił, że człowiek wpadł w jego ręce.

70. To starożytny sposób interpretowania wydarzeń w silnej teologii opatrzności

71. Nie oznacza

że Bóg moralnie nakazuje każde przypadkowe zabójstwo.

Tekst rozróżnia:

brak zamiaru,
od premedytacji.

Morderstwo z premedytacją

72. Jeżeli ktoś zabił:

podstępnie

nie może znaleźć ochrony nawet przy ołtarzu.

73. To ważna zasada

Sacrum nie może być: schronieniem dla świadomego mordercy.

74. Religia nie ma służyć jako narzędzie bezkarności

To bardzo aktualna intuicja.

Azyl nie chroni wszystkiego

75. W starożytnym świecie sanktuaria mogły pełnić funkcję azylu

Wj 21 ogranicza tę praktykę.

76. Nie możesz użyć ołtarza jako „immunitetu”, jeśli świadomie zamordowałeś człowieka

Uderzenie ojca lub matki

77. Kara jest niezwykle surowa

Współczesny czytelnik może być tym wstrząśnięty.

78. Podobnie werset o złorzeczeniu rodzicom

Także przewiduje karę śmierci.

79. To pokazuje wagę rodziny w starożytnej strukturze społecznej

Rodzice byli nie tylko osobami prywatnymi.

Rodzina była podstawową jednostką:

społeczną,
gospodarczą,
prawną,
religijną.

80. Naruszenie autorytetu rodziców traktowano jako zagrożenie ładu wspólnoty

81. Nie oznacza to

że współczesny chrześcijanin ma stosować karę śmierci za obrażenie rodzica.

To prawo starożytnego Izraela.

Porwanie człowieka

82. Wj 21,16 jest kluczowy w dyskusji o niewolnictwie

Prawo mówi o: porwaniu człowieka i sprzedaży go.

83. Kara jest śmierci.

84. To znaczy

handel ludźmi przez porwanie zostaje potraktowany jako niezwykle ciężkie przestępstwo.

85. To bardzo ważne

Nie można uczciwie cytować Wj 21 jako „biblijnej pochwały handlu ludźmi”, ignorując ten werset.

86. Jednocześnie

nie można też twierdzić, że Wj 21 zniósł wszystkie inne formy niewolnictwa.

Obie rzeczy są prawdziwe:

porwanie i sprzedaż człowieka jest potępione,
system niewolnictwa nadal istnieje.

Pobójka dwóch ludzi

87. Wj 21,18–19 opisuje przypadek, gdy człowiek:

zostaje pobity,
nie umiera,
czasowo nie może pracować.

88. Sprawca musi zrekompensować:

przerwę w pracy.

89. Ma również dołożyć starań:

żeby poszkodowany wyzdrowiał.

90. To bardzo ciekawy pierwowzór odpowiedzialności odszkodowawczej

Szkoda obejmuje:

zdrowie,
utracony czas pracy.

91. Prawo nie kończy się na:

„przeproś”.

Ma nastąpić: naprawienie konkretnej szkody.

Pobity niewolnik

92. Wj 21,20–21 jest jednym z moralnie najtrudniejszych miejsc całej Księgi Wyjścia

Jeżeli pan pobije niewolnika tak, że ten umrze bezpośrednio: pan ma zostać ukarany.

93. To ważne ograniczenie

Pan nie otrzymuje nieograniczonego prawa zabijania niewolnika.

94. Ale następny werset jest bardzo trudny

Jeśli niewolnik przeżyje dzień lub dwa, pan nie podlega tej samej karze, ponieważ niewolnik jest: jego własnością.

95. Trzeba to powiedzieć jasno

Tekst traktuje niewolnika również jako: wartość ekonomiczną właściciela.

96. To nie odpowiada współczesnemu chrześcijańskiemu rozumieniu osoby

Człowiek nie może być rzeczą należącą do drugiego człowieka.

97. Nie wolno tego wersetu moralnie romantyzować

To ograniczone prawo ochronne istniejące: wewnątrz niewolniczego systemu.

98. Można jednocześnie zauważyć

W porównaniu z absolutną arbitralnością pana prawo wprowadza granice.

Ale: nie usuwa podstawowej niesprawiedliwości instytucji.

Czy Wj 21 „pozwala bić niewolnika”?

99. Nie należy formułować tego tak, jakby tekst wydawał pozytywne polecenie:

„bij niewolników”.

100. Tekst reguluje przypadek:

jeśli do pobicia dochodzi.

101. Ale również nie wolno udawać

że werset w pełni chroni niewolnika.

Nie chroni.

Dopuszcza świat, w którym pan może stosować przemoc, a zakres sankcji zależy od skutku.

102. To właśnie przykład różnicy między:

regulacją istniejącej praktyki,
a ostatecznym ideałem moralnym.

Kobieta ciężarna i bójka

103. Wj 21,22–25 jest bardzo ważny i bardzo dyskutowany

BT tłumaczy sytuację jako: spowodowanie poronienia.

104. Jeśli nie ma „innej szkody”

nakładana jest: grzywna.

105. Jeżeli pojawia się dodatkowa poważna szkoda

wchodzi zasada:

życie za życie,
oko za oko,
ząb za ząb itd.

106. Hebrajski tekst jest przedmiotem dyskusji

Zwrot opisujący „wyjście dzieci/płodu” bywa przez część tłumaczy rozumiany jako:

poronienie,
przedwczesny poród.

107. Biblia Tysiąclecia wybiera:

poronienie.

W projekcie trzymamy się BT jako przekładu podstawowego.

108. Nie należy jednak ukrywać

że przekładowo istnieje dyskusja.

Czy Wj 21,22 rozstrzyga całą współczesną debatę o statusie prenatalnym?

109. Nie

To byłoby zbyt uproszczone.

110. Tekst dotyczy konkretnego starożytnego przypadku prawnego:

bójki,
przypadkowego uderzenia kobiety ciężarnej,
szkody,
odszkodowania.

111. Współczesna bioetyka katolicka opiera ochronę życia prenatalnego na szerszej antropologii i tradycji

Nie na jednym tylko zdaniu Wj 21.

„Oko za oko”

112. Najbardziej znane zdanie rozdziału

„życie za życie, oko za oko, ząb za ząb…”

113. Łacińska nazwa

lex talionis

prawo odwetu / odpłaty równoważnej.

114. Dziś brzmi brutalnie

Ale w świecie prywatnej zemsty miało także funkcję: ograniczającą.

115. Nie:

„za wybity ząb zabiję całą twoją rodzinę”.

Ale: kara nie może przekraczać wielkości szkody.

116. To ogromna różnica wobec logiki eskalacji przemocy

Rdz 4 zawiera pieśń Lameka, która szczyci się wielokrotną zemstą.

Wj 21 wprowadza: proporcjonalność.

Czy naprawdę wybijano oko za oko?

117. W historii interpretacji prawa żydowskiego zasada była często rozumiana jako podstawa:

odszkodowania odpowiadającego szkodzie.

118. Sam kontekst Wj 21 jest mocno odszkodowawczy

Wokół znajdują się:

grzywny,
rekompensaty,
wykup,
wypłaty.

119. Nie należy jednak twierdzić

że sam tekst Wj 21 jednoznacznie mówi: „zawsze zapłać pieniądze zamiast kary cielesnej”.

To późniejsze rozwinięcie interpretacyjne.

Jezus i „oko za oko”

120. Jezus cytuje tę zasadę w Mt 5.

Potem mówi uczniom, aby nie odpowiadali złem na zło.

121. Czy Jezus twierdzi, że starotestamentalne prawo było złe?

Nie.

122. Prawo odwetu ograniczało zemstę.

Jezus prowadzi ucznia jeszcze dalej: od ograniczonego odwetu do rezygnacji z osobistej zemsty.

123. To rozwój moralny

Nie prosty komunikat: „Stary Testament = zemsta, Jezus = miłość”.

124. Dzieło Biblijne również zwraca uwagę

że lex talionis powstrzymywało nieproporcjonalną zemstę.

Niewolnik traci oko lub ząb

125. Wj 21,26–27 wprowadza niezwykle ważną zasadę

Jeżeli pan trwale okaleczy niewolnika: niewolnik otrzymuje wolność.

126. Wymienione są:

oko,
ząb.

127. Oko oznacza poważne kalectwo

Ząb jest znacznie mniejszym uszkodzeniem.

128. To sugeruje szeroką zasadę

Pan nie może bez konsekwencji uszkadzać ciała człowieka zależnego.

129. Wolność staje się formą rekompensaty

130. To realne ograniczenie władzy pana

Choć nadal istnieje wewnątrz systemu niewolniczego.

Wół zabija człowieka

131. Od Wj 21,28 pojawia się niezwykle ciekawy temat:

odpowiedzialność za ryzyko.

132. Przypadek pierwszy

Wół nagle zabija człowieka.

Właściciel wcześniej nie miał informacji o niebezpieczeństwie.

133. Wół zostaje zabity

Ale właściciel: nie ponosi odpowiedzialności karnej za nieprzewidywalny wypadek.

Wół wcześniej bódł

134. Drugi przypadek jest inny

Właściciel:

wiedział,
był ostrzegany,
nie zabezpieczył zwierzęcia.

135. Teraz pojawia się:

zaniedbanie.

136. Współczesnym językiem

Można powiedzieć: ryzyko było przewidywalne.

137. Odpowiedzialność właściciela wzrasta

To bardzo rozwinięta intuicja prawna.

Nie wszystko, co jest „wypadkiem”, jest przypadkiem

138. Jeżeli ktoś wcześniej wiedział o niebezpieczeństwie i nic nie zrobił

Nie może powiedzieć: „nic nie mogłem przewidzieć”.

139. Wj 21 rozróżnia:

nieprzewidywalny wypadek,
zaniedbanie.

140. To jedna z najbardziej aktualnych zasad rozdziału

Można ją zastosować do:

niebezpiecznych maszyn,
pojazdów,
zabezpieczeń,
obowiązków pracodawcy,
cyberbezpieczeństwa,
infrastruktury.

To oczywiście zastosowanie współczesne, nie pierwotny sens tekstu.

Mężczyzna i kobieta

141. Wj 21,28 mówi:

jeżeli wół zabije:

mężczyznę,
kobietę.

142. W przypadku śmierci od niebezpiecznego wołu płeć nie zmienia podstawowej odpowiedzialności

143. Podobnie w. 31 mówi o:

chłopcu,
dziewczynie.

To interesujące miejsce ochrony życia niezależnie od płci w obrębie tej regulacji.

Niewolnik zabity przez wołu

144. Wj 21,32 ponownie ujawnia nierówność statusu

Za niewolnika płaci się: trzydzieści syklów srebra

jego panu.

145. To z dzisiejszej perspektywy bardzo trudne

Życie niewolnika zostaje w prawie przeliczone na rekompensatę ekonomiczną.

146. Trzeba to widzieć jako część starożytnego systemu statusowego

Nie jako chrześcijański ideał wartości człowieka.

Trzydzieści srebrników a Jezus

147. W Nowym Testamencie motyw trzydziestu srebrników stanie się znany w historii Judasza.

148. Jednak bezpośrednie tło Mt 26–27 jest bardziej złożone

Ewangelia Mateusza odwołuje się przede wszystkim do tradycji prorockiej, zwłaszcza Za 11.

149. Można zauważyć biblijne echo ceny niewolnika

Ale nie należy twierdzić: „Mt 26 po prostu cytuje Wj 21,32”.

Otwarta cysterna

150. Wj 21,33–34 wygląda bardzo zwyczajnie

Ktoś:

odkrył cysternę,
albo wykopał i nie zabezpieczył.

Zwierzę wpada i ginie.

151. Prawo mówi

właściciel niebezpiecznej sytuacji ma zapłacić.

152. To zasada odpowiedzialności za stworzone ryzyko

Nie musisz osobiście zepchnąć zwierzęcia do dołu.

Wystarczy, że:

stworzyłeś zagrożenie,
nie zabezpieczyłeś go,
powstała przewidywalna szkoda.

153. To bardzo nowoczesna intuicja

zaniedbanie również może rodzić winę i obowiązek naprawienia szkody.

Szkoda między zwierzętami

154. Jeśli jeden wół zabije drugiego

a wcześniej nie było wiadomo, że jest niebezpieczny:

strata jest dzielona.

155. Jeżeli jednak właściciel wiedział o agresji zwierzęcia

musi dokonać pełniejszej rekompensaty.

156. Znowu klucz brzmi:

wiedziałeś czy nie wiedziałeś?

Wiedza zwiększa odpowiedzialność

157. To jedna z wielkich zasad Wj 21

Jeżeli nie wiedziałeś o ryzyku:

odpowiedzialność wygląda inaczej.

Jeżeli wiedziałeś i zaniedbałeś: odpowiedzialność rośnie.

158. To jest prawny odpowiednik moralnej zasady

większa świadomość oznacza: większą odpowiedzialność.

Kradzież wołu lub owcy

159. Wj 21 kończy się przepisem o kradzieży

Jeżeli złodziej:

ukradł,
zabił,
albo sprzedał zwierzę,

musi oddać wielokrotność.

160. Dlaczego więcej niż jeden za jeden?

Nie chodzi tylko o wyrównanie szkody.

Jest też: element sankcji.

161. Wół ma większą rekompensatę niż owca

Prawdopodobnie ze względu na większą wartość gospodarczą i pracę wołu.

162. Wół był nie tylko mięsem

Był narzędziem:

orki,
pracy,
produkcji.

Kradzież wołu mogła poważnie zniszczyć gospodarstwo.

Numeracja wersetu 37

163. W BT ostatni przepis jest Wj 21,37

W niektórych innych tradycjach numeracji może pojawiać się już jako początek rozdziału 22.

164. To różnica techniczna

Nie różnica tekstu biblijnego.

Wj 21 i Kodeks Hammurabiego

165. Wj 21 bywa porównywany z prawem mezopotamskim

Słusznie — forma jest podobna.

166. W obu środowiskach znajdziemy:

„jeżeli… wtedy…”,
kary za uszkodzenia ciała,
odpowiedzialność za zwierzęta,
różnice statusu społecznego,
rekompensaty.

167. To pokazuje, że Izrael nie żył w kulturowej próżni

168. Ale Biblia nie jest po prostu kopią Hammurabiego

Prawo jest wpisane w narrację: Bóg wyprowadził niewolników i zawiera z nimi przymierze.

169. Ten kontekst nadaje prawu teologiczny wymiar

Czy prawo „oko za oko” było bardziej humanitarne?

170. W stosunku do nieograniczonej zemsty:

tak — ograniczało odwet.

171. W stosunku do współczesnego systemu praw człowieka

nie możemy po prostu powiedzieć: „jest identyczne”.

172. Rozwój prawa trwał tysiące lat

Wj 21 jest etapem historii prawnej i moralnej.

Czy Bóg zmienia zdanie moralnie?

173. To trudne pytanie teologiczne

Katolicka lektura Biblii zakłada: rozwój objawienia.

174. Bóg objawia człowiekowi prawdę w historii

Ludzie nie otrzymują od razu wszystkich konsekwencji moralnych w formie współczesnego kodeksu praw człowieka.

175. Jezus sam pokazuje tę dynamikę

W Mt 19 mówi o rozwodzie:

Mojżesz dopuścił pewną regulację z powodu: zatwardziałości serca.

176. Dlatego chrześcijanin czyta Wj 21:

poważnie,
jako Pismo Święte,
ale w całym kanonie,
w świetle Chrystusa.

Czy chrześcijanin ma stosować kary z Wj 21?

177. Nie

Kościół nie jest państwem starożytnego Izraela.

178. Księga Przymierza była prawem konkretnej wspólnoty przymierza w starożytności

179. Chrześcijanin szuka w niej:

objawionej troski o sprawiedliwość,
zasad odpowiedzialności,
ochrony życia,
proporcjonalności,
troski o słabszych,
obowiązku naprawienia szkody.

Nie kopiuje mechanicznie:

sankcji karnych,
systemu niewolniczego,
struktur patriarchalnych.

Jezus i rozwój prawa

180. Jezus w Kazaniu na Górze kilkakrotnie mówi:

„Słyszeliście, że powiedziano… A Ja wam powiadam…”

181. Nie polega to na odrzuceniu Boga Starego Testamentu

Jezus prowadzi Prawo: do jego pełnego celu.

182. Przy „oko za oko”

zamiast prywatnego odwetu uczy:

rezygnacji z zemsty,
gotowości do przebaczenia,
przerwania spirali zła.

183. To bardzo ważne

Prawo ograniczyło zemstę.

Jezus uczy: wyjść poza logikę zemsty.

Prawo i miłosierdzie

184. Wj 21 koncentruje się na sprawiedliwości

To nie jest jeszcze pełny obraz relacji międzyludzkiej.

185. Późniejsza Biblia doda bardzo mocno:

miłosierdzie,
przebaczenie,
troskę o ubogich,
miłość nieprzyjaciół.

186. Nie można przeciwstawiać sprawiedliwości i miłosierdzia

Miłosierdzie bez sprawiedliwości może ignorować ofiarę.

Sprawiedliwość bez miłosierdzia może stać się czystą represją.

Odpowiedzialność za skutki

187. Wj 21 jest bardzo konkretny

Twoja decyzja może spowodować:

utratę zdrowia,
utratę pracy,
śmierć,
szkodę materialną.

188. Nie wystarczy powiedzieć:

„nie chciałem”.

Prawo pyta również:

czy wiedziałeś?
czy zaniedbałeś?
czy zabezpieczyłeś?
czy naprawiłeś szkodę?

189. To ważna biblijna korekta moralności opartej wyłącznie na intencji

Dobra intencja nie usuwa wszystkich skutków zaniedbania.

Intencja też ma znaczenie

190. Z drugiej strony

Prawo rozróżnia:

wypadek,
morderstwo z premedytacją.

191. Moralność nie polega więc tylko na:

„jaki był skutek?”

Pyta również: „co zamierzałeś?”

192. Wj 21 łączy:

intencję,
skutek,
przewidywalność,
zaniedbanie.

To bardzo dojrzałe elementy odpowiedzialności.

Ochrona słabszych — ale nie pełna równość

193. W rozdziale widzimy ochronę:

niewolnika,
niewolnicy,
kobiety ciężarnej,
ofiary pobicia,
właściciela poszkodowanego zwierzęcia.

194. Ale ochrona nie jest jednakowa

Status:

wolnego,
niewolnika,
mężczyzny,
kobiety

wpływa na sytuację prawną.

195. Dlatego uczciwe podsumowanie brzmi:

Wj 21: ogranicza przemoc i samowolę, ale nie znosi hierarchicznego świata, w którym powstał.

Wj 21 a godność człowieka

196. Najgłębszy biblijny fundament godności nie znajduje się tylko w tym kodeksie

Trzeba wrócić do: Rdz 1 — człowiek stworzony na obraz Boga.

197. Potem czytać rozwój:

Exodus,
Prawo,
proroków,
Jezusa,
Nowy Testament.

198. W Chrystusie Paweł powie:

nie ma fundamentalnej różnicy godności między:

niewolnikiem,
wolnym.

199. To nie oznacza

że pierwsi chrześcijanie od razu zlikwidowali cały system społeczny niewolnictwa.

Historia Kościoła w tej kwestii również zawiera trudne i grzeszne epizody.

200. Ale kierunek personalistyczny chrześcijaństwa prowadzi ku uznaniu:

człowiek nie może być towarem.

Ważne słowa hebrajskie

Hebrajskie	Transliteracja	Znaczenie	Dlaczego ważne
מִשְׁפָּטִים	miszpatim	prawa, rozstrzygnięcia	otwiera Księgę Przymierza
עֶבֶד	ewed	niewolnik, sługa	klucz do Wj 21,2–6
עִבְרִי	iwri	Hebrajczyk	określa chronioną grupę niewolników
חָפְשִׁי	chofszî	wolny	wyjście niewolnika w siódmym roku
אֲדֹנִים	adonim	pan, właściciel	relacja w gospodarstwie
אֱלֹהִים	Elohim	Bóg / w kontekście także sądowa reprezentacja Boga	Wj 21,6
רָצַח	racach	zamordować	tło zakazu zabijania
נָכָה	nakah	uderzyć, pobić	liczne przypadki przemocy
גָּנַב	ganaw	kraść	kradzież i porwanie
כֹּפֶר	kofer	okup, rekompensata	możliwa cena za życie
עַיִן	ajin	oko	„oko za oko”
שֵׁן	szen	ząb	talion i uwolnienie niewolnika
נֶפֶשׁ	nefesz	życie, osoba	„życie za życie”
שׁוֹר	szor	wół	odpowiedzialność za zwierzę
בּוֹר	bor	dół, cysterna	odpowiedzialność za zagrożenie
כֶּסֶף	kesef	srebro, pieniądz	odszkodowania, cena
תַּחַת	tachat	zamiast, w miejsce	struktura „X za X”

Klucz do Biblii — Wj 21

Wj 21 należy do Księgi Przymierza.
Księga Przymierza zaczyna się już w Wj 20,22.
Wj 21 rozwija ogólne zasady Dekalogu w konkretnych przypadkach.
Prawo ma często formę „jeżeli… wtedy…”.
Nazywamy to prawem kazuistycznym.
Taka forma była znana na całym starożytnym Bliskim Wschodzie.
Izrael nie żył w kulturowej próżni.
Wj 21 zaczyna się od niewolnictwa.
Tekst nie znosi niewolnictwa.
Nie należy tego faktu ukrywać.
Nie oznacza to jednak absolutnej samowoli właściciela.
Hebrajski niewolnik ma odzyskać wolność po sześciu latach.
Siódmy rok przypomina logikę szabatu.
Prawo dotyczy tutaj niewolnika hebrajskiego.
Nie można automatycznie rozszerzać tej ochrony na wszystkich niewolników.
Ewed może oznaczać niewolnika lub sługę, ale tu kontekst jest realną zależnością.
Hebrajskie niewolnictwo nie jest identyczne z nowożytnym systemem plantacyjnym.
Nie znaczy to jednak, że było po prostu wolnym zatrudnieniem.
Niewolnik może odzyskać własną wolność, ale jego rodzina nie zawsze odchodzi z nim.
Wj 21,4 jest moralnie trudny, bo może prowadzić do rozdzielenia rodziny.
Niewolnik może zdecydować się pozostać z panem.
Motywacją może być także pozostanie z żoną i dziećmi.
Dlatego jego „dobrowolność” należy oceniać w realiach systemowej zależności.
Rytuał przekłucia ucha ma publiczny charakter.
BT wyjaśnia „przed Boga” jako miejsce święte lub sędziego reprezentującego Boga.
Wj 21,7–11 opisuje sytuację kobiety sprzedanej w zależność.
BT wyjaśnia jej rolę jako drugorzędnej żony.
To prawo wyrasta z patriarchalnego świata.
Ojciec dysponuje losem córki w sposób obcy współczesnej etyce równej godności.
Prawo wprowadza jednak zabezpieczenia.
Kobiety nie wolno sprzedać obcemu narodowi.
Jeżeli zostanie przeznaczona dla syna, ma być traktowana jak córka.
Jeżeli mężczyzna bierze inną, nie może pozbawić pierwszej podstawowych praw.
BT wymienia pożywienie, odzież i wspólne mieszkanie.
Hebrajski trzeci termin bywa interpretowany także jako prawo małżeńskie.
Jeżeli mężczyzna nie wypełnia obowiązków, kobieta odchodzi wolna.
To ochrona wewnątrz patriarchalnego systemu, nie pełna współczesna równość.
Wj 21,12 rozwija zakaz zabijania.
Prawo odróżnia śmierć nieumyślną od morderstwa.
Intencja ma znaczenie.
Dla nieumyślnego zabójcy przewidziane jest miejsce ucieczki.
Później rozwiną się miasta ucieczki.
Morderca z premedytacją nie może chronić się przy ołtarzu.
Religia nie ma służyć jako immunitet dla świadomej zbrodni.
Uderzenie rodziców jest karane niezwykle surowo.
Złorzeczenie rodzicom również.
Surowość odzwierciedla ogromną rolę rodziny w starożytnej wspólnocie.
Nie jest to współczesne chrześcijańskie prawo karne.
Porwanie człowieka i sprzedaż są zagrożone śmiercią.
To bardzo ważny tekst przeciw handlowi ludźmi przez porwanie.
Jednocześnie nie znosi całej instytucji niewolnictwa.
Za pobicie powodujące czasową niezdolność do pracy należy się rekompensata.
Sprawca ma także zadbać o leczenie.
Wj 21 zna ideę naprawienia szkody.
Wj 21,20–21 jest moralnie bardzo trudny.
Zabicie niewolnika przez pobicie nie pozostaje całkowicie bezkarne.
Ale niewolnik nadal jest określony jako własność pana.
Tego elementu nie można wybielać.
Tekst ogranicza samowolę w systemie, ale systemu nie znosi.
Wj 21,22–25 opisuje szkodę wyrządzoną kobiecie ciężarnej.
BT tłumaczy rezultat jako poronienie.
Istnieje dyskusja przekładowa dotycząca hebrajskiego sformułowania.
Nie należy używać jednego wersetu jako kompletnego traktatu współczesnej bioetyki.
Wj 21,23–25 podaje lex talionis.
„Oko za oko” ogranicza nieproporcjonalną zemstę.
Nie jest zachętą do eskalacji.
Prawo zemsty Lameka z Rdz 4 było wielokrotnie większe.
Talion narzuca proporcjonalność.
Późniejsza tradycja żydowska rozwinęła zasadę w kierunku rekompensat.
Jezus w Mt 5 prowadzi ucznia jeszcze dalej.
Uczy rezygnacji z osobistej zemsty.
Nie oznacza to, że pierwotne ograniczenie zemsty było bezsensowne.
Utrata oka niewolnika prowadzi do jego uwolnienia.
Tak samo wybicie zęba.
To istotne ograniczenie przemocy pana.
Wj 21,28–32 reguluje odpowiedzialność za niebezpieczne zwierzę.
Prawo odróżnia przypadek nieprzewidywalny od zaniedbania.
Jeżeli właściciel wcześniej wiedział o agresji wołu, odpowiada znacznie poważniej.
Wiedza o ryzyku zwiększa odpowiedzialność.
Ta zasada jest bardzo aktualna także poza starożytnym rolnictwem.
W przypadku wołu zabijającego mężczyznę lub kobietę podstawowa odpowiedzialność jest analogiczna.
Podobnie tekst wymienia chłopca i dziewczynę.
Za niewolnika zabitego przez wołu przewidziana jest zapłata trzydziestu syklów.
To pokazuje nierówność statusów społecznych.
Z dzisiejszej perspektywy traktowanie człowieka jako wartości ekonomicznej jest moralnie nieakceptowalne.
Motyw trzydziestu srebrników ma późniejsze biblijne echa.
Nie należy jednak twierdzić, że historia Judasza jest prostym cytatem z Wj 21,32.
Otwarta cysterna pokazuje odpowiedzialność za stworzone zagrożenie.
Zaniedbanie może rodzić obowiązek odszkodowania.
Nie trzeba bezpośrednio spowodować szkody ręką, żeby być za nią odpowiedzialnym.
Prawo pyta, czy zagrożenie było przewidywalne.
Wół znany z agresji to przykład przewidywalnego ryzyka.
Wj 21 łączy intencję i skutek.
Łączy także wiedzę i zaniedbanie.
Kradzież zwierzęcia prowadzi do wielokrotnej rekompensaty.
Sankcja ma nie tylko wyrównać stratę, ale także ukarać sprawcę.
Wół był bardzo cennym narzędziem pracy.
Dlatego rekompensata za wołu jest większa niż za owcę.
Wj 21 można porównywać z Kodeksem Hammurabiego, ale nie redukować do kopii.
Prawo Izraela ma starożytną formę i własny teologiczny kontekst.
Wj 21 nie jest współczesnym kodeksem praw człowieka.
Jest etapem rozwoju prawa i biblijnej refleksji moralnej.
Regulacja nie jest tym samym co ideał.
Chrześcijanin czyta Wj 21 w świetle całego kanonu.
Jezus pokazuje rozwój prawa w stronę głębszej moralności serca.
Współczesny chrześcijanin nie stosuje kar starożytnego Izraela mechanicznie.
Z rozdziału pozostają fundamentalne zasady sprawiedliwości.
Życie człowieka ma być chronione.
Intencja ma znaczenie.
Zaniedbanie ma znaczenie.
Przewidywalność ma znaczenie.
Słabszy nie może być całkowicie pozbawiony ochrony.
Kara powinna być proporcjonalna.
Szkoda powinna być naprawiana.
Religia nie może służyć jako osłona przestępstwa.
Handel ludźmi przez porwanie jest ciężkim złem.
Prawo może być krokiem moralnym naprzód, a nadal nie być ostatnim etapem rozwoju.
Biblia sama rozwija wcześniejsze normy w późniejszych księgach.
Chrystus prowadzi Prawo ku miłości i rezygnacji z zemsty.
Najuczciwsze odczytanie Wj 21 łączy historyczny realizm, krytyczne sumienie i szacunek dla rozwoju objawienia.

Niezbędnik Biblijny — Wj 21

Księga: Wyjścia
Rozdział: 21
Sekcja: Księga Przymierza — prawo rodzinne, karne i rzeczowe
Poprzedni rozdział: Wj 20 — Dekalog i początek Księgi Przymierza
Następny rozdział: Wj 22 — kradzież, odpowiedzialność za cudze dobra i ochrona słabszych

Główne tematy:

niewolnictwo,
prawa kobiety zależnej,
morderstwo i zabójstwo nieumyślne,
handel ludźmi,
pobicie,
rekompensata,
„oko za oko”,
niebezpieczne zwierzę,
zaniedbanie,
szkoda materialna.

Najważniejsza forma prawa:

„Jeżeli… wtedy…”

czyli:

prawo kazuistyczne.
Najważniejsza zasada prawna:
odpowiedzialność powinna odpowiadać rodzajowi winy i szkody.
Najtrudniejszy problem moralny:
niewolnictwo jest regulowane, a nie zniesione.
Najważniejsza zasada interpretacyjna:
regulacja starożytnej praktyki nie jest automatycznie ponadczasowym ideałem moralnym.

Komentarze polskich biblistów

Marcin Majewski

Marcin Majewski w pełnym komentarzu: „W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia”

omawia Wj 21 w ramach Księgi Przymierza.

Jego podejście jest szczególnie pomocne dla początkującego czytelnika, ponieważ rozróżnia:

starożytne realia,
funkcję prawną tekstu,
teologiczny kontekst przymierza,
późniejszy rozwój biblijny.

Prawo po Dekalogu

Dekalog stanowi rdzeń.

Księga Przymierza pokazuje: jak wielkie przykazania są przekładane na sytuacje życia.

Prawo na tle starożytnego Wschodu

Majewski zwraca uwagę, że przepisy dotyczące:

niewolników,
szkód cielesnych,
zwierząt,
rekompensat

mają analogie w innych zbiorach praw starożytnego Bliskiego Wschodu.

Nie świadczy to o braku oryginalności Biblii.

Prawo Izraela funkcjonuje w tym samym świecie kulturowym, ale zostaje włączone w historię: przymierza z Bogiem, który wyprowadził Izraela z Egiptu.

„Oko za oko”

Prawo odwetu nie powinno być czytane jako zachęta do brutalnej zemsty.

Jego ważną funkcją jest: proporcjonalność.

Kara nie może przekraczać szkody.

Niewolnictwo

Komentując takie teksty, nie wolno utożsamiać regulacji niewolnictwa z twierdzeniem: „niewolnictwo jest moralnym ideałem Biblii”.

Prawo ogranicza i porządkuje istniejącą instytucję.

W historii objawienia godność osoby zostanie ukazana coraz pełniej.

Janusz Lemański

Ks. Janusz Lemański w: „Księdze Wyjścia. Wstęp. Przekład z oryginału. Komentarz”

analizuje Wj 21 jako część najstarszych tradycji prawnych włączonych w narrację synajską.

Prawo kazuistyczne

Wj 21 różni się stylistycznie od Dekalogu.

Dekalog ma krótkie, absolutne formuły.

Księga Przymierza posługuje się kazusami: „jeśli wydarzy się X, wtedy Y”.

To sposób tworzenia prawa praktycznego.

Intencja i odpowiedzialność

Wj 21,12–14 rozróżnia:

morderstwo,
zabójstwo bez premedytacji.

To istotny etap rozwijania biblijnej odpowiedzialności prawnej.

Status społeczny

Lemański, podobnie jak współczesna egzegeza historyczna, nie ukrywa:

prawo funkcjonuje w społeczeństwie warstwowym.

Wolny człowiek i niewolnik nie mają identycznego statusu.

To należy opisywać jako historyczną rzeczywistość tekstu, a nie narzucać na nią współczesne kategorie, ani też jej moralnie idealizować.

Krzysztof Bardski

Polski biblista ks. Krzysztof Bardski w swoim opracowaniu Księgi Wyjścia bardzo czytelnie oddaje strukturę Wj 21:

niewolnicy pochodzenia hebrajskiego,
sprzedaż córki w celu wydania za mąż,
przestępstwa karane śmiercią,
zranienie spowodowane przez człowieka,
szkody związane ze zwierzętami.

Jego układ pomaga dostrzec, że rozdział nie jest przypadkowym zbiorem brutalnych zdań.

To próba uporządkowania: odpowiedzialności w konkretnych konfliktach.

Szczególnie ważne jest odróżnienie:

umyślnego zabójstwa,
nieumyślnego spowodowania śmierci,
szkody cielesnej,
szkody wymagającej rekompensaty.

Stanisław Łach

W klasycznym komentarzu Pallottinum ks. Stanisław Łach omawia Wj 21 na tle prawodawstwa starożytnego Bliskiego Wschodu.

W tradycyjnej polskiej egzegezie zwracano uwagę, że lex talionis: ogranicza zemstę

zamiast ją rozpętywać.

Sformułowanie: „oko za oko”

wyznacza granicę:

odpowiedź nie może być większa od wyrządzonej szkody.

Dzieło Biblijne im. św. Jana Pawła II

W komentarzu do Mt 5,38–48 Dzieło Biblijne wyjaśnia, że starotestamentalne: „oko za oko, ząb za ząb”

nie pozwalało na dowolne zadawanie gwałtu ani zemstę nieproporcjonalną.

Kontrolowało odwet.

Jezus prowadzi tę zasadę dalej:

uczeń ma wyjść poza logikę osobistej zemsty.

To bardzo ważny klucz do chrześcijańskiej lektury Wj 21.

Powiązania z innymi tekstami Biblii

Rdz 1,26–27

Najgłębszy fundament biblijnej godności człowieka: człowiek stworzony na obraz Boga.

Rdz 4,23–24

Lamek chwali się wielokrotną zemstą.

Wj 21 ogranicza odwet zasadą proporcjonalności.

Wj 20

Dekalog daje ogólne zasady.

Wj 21 je rozwija.

Wj 22–23

Dalsza część Księgi Przymierza.

Kpł 24,17–22

Powraca zasada:

życie za życie,
oko za oko,
ząb za ząb.

Kpł 25

Znacznie szerzej reguluje temat niewolnictwa i roku jubileuszowego.

Lb 35

Rozwija miasta ucieczki dla nieumyślnych zabójców.

Pwt 15,12–18

Wraca do hebrajskiego niewolnika.

Pwt nakazuje przy uwolnieniu: hojnie go wyposażyć.

To ważny rozwój względem Wj 21.

Pwt 19

Rozwija rozróżnienie zabójstwa umyślnego i nieumyślnego.

Pwt 21–25

Dalsze przykłady rozwijania kazuistycznego prawa Izraela.

Pwt 24,7

Porwanie Izraelity i sprzedanie go jako niewolnika zostaje ponownie potępione.

2 Sm 12

Prorok Natan stosuje język sprawiedliwości i rekompensaty w przypowieści o Dawidzie.

Prz 6

Kradzież i odpowiedzialność za szkodę pojawiają się w literaturze mądrościowej.

Za 11,12–13

Pojawia się motyw trzydziestu srebrników.

Mt 5,38–42

Jezus cytuje: „oko za oko i ząb za ząb”.

Prowadzi ucznia ku rezygnacji z osobistej zemsty.

Mt 19,3–9

Jezus mówi, że część prawa Mojżeszowego regulowała sytuacje wynikające z: zatwardziałości ludzkiego serca.

To ważny klucz do rozwoju objawienia moralnego.

Mt 26–27

Trzydzieści srebrników pojawia się w historii Judasza.

Nie należy jednak redukować tego motywu do prostego cytatu z Wj 21.

Ga 3,28

Paweł mówi, że w Chrystusie fundamentalna godność nie zależy od statusu:

niewolnika,
wolnego.

Flm

List do Filemona pokazuje, jak chrześcijańska relacja zaczyna rozsadzać dawną logikę pana i niewolnika od środka.

Onezym ma zostać przyjęty: jak brat.

Częste błędne odczytania

Błąd 1: „Wj 21 dowodzi, że niewolnictwo jest moralnym ideałem Boga”

Nie.

Tekst reguluje istniejącą instytucję.

Błąd 2: „Skoro Biblia reguluje niewolnictwo, to niczego w nim nie krytykuje”

Również nie.

Prawo ogranicza władzę pana i chroni pewne prawa osoby zależnej.

Błąd 3: „Hebrajski niewolnik to po prostu nowoczesny pracownik”

Nie.

Istnieje realna utrata wolności.

Błąd 4: „Niewolnictwo biblijne było identyczne z atlantyckim niewolnictwem rasowym”

Nie.

Systemy historyczne są różne.

Nie wolno jednak używać tej różnicy do wybielania utraty wolności.

Błąd 5: „Wszyscy niewolnicy automatycznie odzyskiwali wolność po sześciu latach”

Nie.

Wj 21,2 mówi o niewolniku hebrajskim.

Błąd 6: „Decyzja niewolnika o pozostaniu zawsze była całkowicie wolna”

Nie można tego zakładać.

Systemowa presja i rodzina mogły wpływać na decyzję.

Błąd 7: „Sprzedaż córki oznacza współczesną umowę o pracę”

Nie.

BT wyjaśnia rolę drugorzędnej żony.

Błąd 8: „Skoro pojawiają się zabezpieczenia kobiety, system był równouprawniony”

Nie.

Prawo nadal jest patriarchalne.

Błąd 9: „Biblia pozwala sprzedawać ludzi porwanych z ulicy”

Wj 21,16 mówi dokładnie odwrotnie.

Porwanie i sprzedaż człowieka jest ciężkim przestępstwem.

Błąd 10: „Oko za oko nakazuje zemścić się dokładnie takim samym okaleczeniem”

Nie jest to najbezpieczniejszy sposób rozumienia funkcji tej zasady.

Jej zasadniczy sens to proporcjonalność i ograniczenie odwetu.

Błąd 11: „Oko za oko jest bardziej brutalne niż nieograniczona zemsta”

Historycznie pełniło również funkcję ograniczającą eskalację.

Błąd 12: „Jezus dowodzi, że Prawo Mojżesza było po prostu złe”

Nie.

Jezus prowadzi prawo ku pełniejszej moralności miłości i rezygnacji z zemsty.

Błąd 13: „Wj 21,22 sam rozstrzyga całą współczesną bioetykę prenatalną”

Nie.

To pojedynczy starożytny kazus prawny, a jego hebrajskie brzmienie jest dodatkowo dyskutowane.

Błąd 14: „BT mówi o przedwczesnym porodzie”

Nie.

BT w Wj 21,22 używa słowa: poronienie.

Błąd 15: „Pobity niewolnik jest w Wj 21 chroniony dokładnie tak samo jak wolny”

Nie.

Status prawny jest różny.

Błąd 16: „Skoro status jest różny, tekst nie zawiera żadnego ograniczenia przemocy wobec niewolników”

Zawiera:

karę za zabicie,
wolność za trwałe okaleczenie.

Błąd 17: „Właściciel zwierzęcia odpowiada zawsze tak samo”

Nie.

Prawo rozróżnia, czy wcześniej wiedział o zagrożeniu.

Błąd 18: „Jeśli nie chciałem szkody, nie mam żadnej odpowiedzialności”

Wj 21 pokazuje, że zaniedbanie także może rodzić odpowiedzialność.

Błąd 19: „Otwartą cysternę można zostawić, bo nikogo osobiście nie skrzywdziłem”

Nie.

Stworzenie niebezpieczeństwa i brak zabezpieczenia prowadzi do obowiązku rekompensaty.

Błąd 20: „Prawo starożytnego Izraela trzeba dziś stosować dosłownie jako kodeks państwowy”

Nie.

Chrześcijanin czyta je jako część historii zbawienia i rozwoju objawienia.

Co Wj 21 mówi o Bogu?

1. Bóg interesuje się konkretnym życiem społecznym

Przymierze nie dotyczy tylko modlitwy.

Dotyczy:

pracy,
przemocy,
pieniędzy,
rodziny,
odpowiedzialności.

2. Bóg chroni życie

Morderstwo jest traktowane niezwykle poważnie.

3. Bóg rozróżnia winę

Nieumyślne spowodowanie śmierci nie jest traktowane identycznie jak morderstwo.

4. Bóg nie akceptuje religii jako osłony świadomej zbrodni

Mordercy nie chroni nawet ołtarz.

5. Bóg nakłada granice na silniejszego

Pan niewolnika nie posiada absolutnego prawa do jego ciała i życia.

6. Bóg wymaga naprawienia szkody

Sprawiedliwość ma wymiar praktyczny.

7. Bóg bierze pod uwagę odpowiedzialność za zaniedbanie

To, czego człowiek świadomie nie zabezpieczył, także może być jego winą.

Co Wj 21 mówi o człowieku?

Człowiek potrzebuje prawa, bo sama dobra wola nie wystarcza.
Silniejszy ma skłonność do nadużywania przewagi.
Prawo powinno chronić słabszego.
Intencja ma znaczenie.
Skutek również ma znaczenie.
Zaniedbanie może być moralnie istotne.
Wiedza o zagrożeniu zwiększa odpowiedzialność.
Zemsta potrzebuje granic.
Szkodę trzeba naprawiać.
Religia nie może być ucieczką przed odpowiedzialnością.
Człowiek może tworzyć systemy, które chronią częściowo, ale nadal są niesprawiedliwe.
Rozwój moralny wymaga rozpoznawania tych ograniczeń.
Wolność jednego człowieka nie może być budowana na uprzedmiotowieniu drugiego.
Prawo powinno ograniczać przemoc, nie ją napędzać.
Sprawiedliwość jest konkretną troską o życie i dobro poszkodowanego.

Dla początkującego czytelnika — jedna rzecz, której nie przegap

Wj 21 może być szokiem po Dekalogu.

Możesz pomyśleć: „Jak Biblia po wyjściu z niewoli może mówić o niewolnikach?”

I to jest dobre pytanie.

Nie uciekaj od niego.

Biblia powstała w realnej historii ludzi.

Nie wszystkie struktury ich świata były ostatecznym ideałem moralnym.

Wj 21 robi coś ważnego: wkłada prawo między silniejszego a słabszego.

Mówi:

nie wszystko ci wolno,
musisz odpowiadać za szkodę,
nie możesz zabić bez konsekwencji,
jeśli okaleczysz niewolnika, traci twoją władzę nad nim,
jeśli wiedziałeś o zagrożeniu i nic nie zrobiłeś, odpowiadasz,
zemsta ma mieć granicę.

To nie jest jeszcze pełna współczesna deklaracja praw człowieka.

Ale jest krokiem: od samowoli ku sprawiedliwości.

A Biblia będzie szła dalej.

Pytanie do refleksji

Czy kiedy oceniam własne postępowanie, pytam tylko „czy chciałem zrobić coś złego?”, czy również: „czy mogłem przewidzieć szkodę, czy czegoś nie zaniedbałem i co powinienem teraz naprawić?”

Modlitwa inspirowana Wj 21

Boże sprawiedliwości,

naucz mnie nie wykorzystywać przewagi nad słabszym.

Daj mi sumienie, które widzi nie tylko moje intencje, ale także skutki moich decyzji.

Pokaż mi, gdzie moje zaniedbanie może szkodzić innym.

Naucz mnie naprawiać krzywdę, a nie tylko tłumaczyć siebie.

Chroń mnie przed zemstą, która chce oddać więcej zła, niż sama otrzymała.

I prowadź mnie coraz głębiej od samego minimum prawa do miłości, którą objawił Jezus.

Amen.

Źródła i literatura

Tekst biblijny

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Wj 21, tekst: https://biblia.pl/czytaj/Wj/21/

Szczególnie wykorzystane przypisy BT:

Wj 21,6 — „przed Boga” jako miejsce święte lub sędzia reprezentujący Boga;
Wj 21,7 — kobieta niewolnica w roli drugorzędnej żony;
Wj 21,12 — prawo odwetu i mściciel krwi;
Wj 21,13 — zapowiedź miast ucieczki;
Wj 21,33 — cysterna jako zbiornik na wodę deszczową.

Komentarze polskich biblistów

Marcin Majewski, W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia, Kraków: Wydawnictwo eSPe, 2011. Publikacja udostępniona również w Repozytorium CeON / Open ICM.
Janusz Lemański, Księga Wyjścia. Wstęp. Przekład z oryginału. Komentarz, Nowy Komentarz Biblijny. Stary Testament II, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2009.
Stanisław Łach, Księga Wyjścia. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Poznań: Pallottinum, 1964.
Krzysztof Bardski, opracowanie i przekład Księgi Wyjścia, UKSW — wykorzystane pomocniczo przy analizie struktury przepisów Wj 21.
Materiały Dzieła Biblijnego im. św. Jana Pawła II dotyczące Mt 5,38–48 i sensu starotestamentalnej zasady lex talionis.

Ważne teksty do dalszej lektury

Wj 20 — Dekalog;
Wj 22–23 — dalsza Księga Przymierza;
Kpł 24,17–22 — rozwinięcie lex talionis;
Kpł 25 — niewolnictwo, rok szabatowy i jubileusz;
Lb 35 — miasta ucieczki;
Pwt 15,12–18 — uwolnienie hebrajskiego niewolnika;
Pwt 19 — zabójstwo umyślne i nieumyślne;
Pwt 24,7 — porwanie człowieka;
Mt 5,38–48 — Jezus i „oko za oko”;
Ga 3,28 — fundamentalna równość w Chrystusie;
Flm — niewolnik jako brat w Chrystusie.

Zasada interpretacyjna

Opracowanie celowo nie wybiela niewolnictwa ani patriarchalnych struktur Wj 21.

Rozróżnia:

historyczny opis i regulację,
kierunek ochronny danego przepisu,
moralne ograniczenia starożytnego systemu,
późniejszy rozwój objawienia biblijnego,
chrześcijańskie odczytanie w świetle Jezusa.

Prawo „oko za oko” przedstawiono przede wszystkim jako zasadę proporcjonalności ograniczającą niekontrolowaną zemstę, a nie zachętę do odwetu.

Wj 21,22 omówiono zgodnie z przekładem Biblii Tysiąclecia („poronienie”), przy jednoczesnym zaznaczeniu istniejącej dyskusji translatorskiej.

Nie przedstawiono przepisów karnych starożytnego Izraela jako obowiązującego dziś kodeksu państwowego dla chrześcijan.

Pełny tekst Wj 21 należy czytać w Biblii Tysiąclecia na Biblia.pl.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum, wydanie V. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.