Księga Wyjścia 20 — Dekalog, bojaźń Boga i początek Księgi Przymierza

Najpierw najważniejsza rzecz

Wj 20 to jeden z najważniejszych rozdziałów całej Biblii.

To tutaj Bóg wypowiada słowa, które późniejsza tradycja nazwie: Dekalogiem

czyli: „Dziesięcioma Słowami”.

Ale żeby dobrze zrozumieć Dekalog, trzeba zauważyć coś bardzo ważnego.

Bóg nie zaczyna od zakazów.

Najpierw przypomina: to Ja cię wyprowadziłem z niewoli.

Dopiero potem pojawiają się przykazania.

To jest fundament.

Dekalog nie jest: instrukcją, jak zasłużyć sobie na wyjście z Egiptu.

Izrael już został wyprowadzony.

Dekalog jest: nauką, jak człowiek wyzwolony ma żyć, żeby nie zbudował sobie nowego Egiptu.

Można powiedzieć:

pierwsza część Dekalogu chroni wolność człowieka w relacji z Bogiem,
druga część chroni wolność i godność drugiego człowieka.

Nie twórz sobie bogów, którym będziesz służył.

Nie używaj Boga do własnych celów.

Nie pracuj bez końca.

Nie niszcz więzi pokoleń.

Nie odbieraj życia.

Nie niszcz małżeńskiej wierności.

Nie zabieraj cudzej własności.

Nie niszcz człowieka fałszywym świadectwem.

Nie pozwól, żeby twoje serce zaczęło traktować drugiego człowieka i jego życie jak przedmiot do zdobycia.

W tym sensie Dekalog jest: kartą wolnego człowieka.

Wj 20 — na język ludzki

Izrael stoi pod Synajem.

W poprzednim rozdziale Bóg powiedział: „przywiodłem was do Mnie”.

Teraz mówi: jak ma wyglądać życie blisko Niego.

Najpierw przypomina:

jest Bogiem, który:

wyprowadza,
uwalnia,
zrywa niewolę.

To bardzo ważne.

Bóg nie przedstawia się przede wszystkim jako: „Ten, który zakazuje”.

Przedstawia się jako: „Ten, który wyzwolił”.

Dopiero wtedy zaczynają się przykazania.

Pierwsze mówią:

nie wracaj pod panowanie innych bogów.

Nie próbuj zamknąć Boga w obrazie, który możesz kontrolować.

Nie wykorzystuj Jego imienia jako narzędzia.

Pamiętaj, że nawet praca musi mieć granicę.

Potem Dekalog przechodzi do relacji z ludźmi.

Szanuj rodziców.

Nie zabijaj.

Nie zdradzaj.

Nie kradnij.

Nie niszcz człowieka kłamstwem w sądzie.

I na końcu dzieje się coś bardzo głębokiego.

Prawo wchodzi: do wnętrza człowieka.

Nie wystarczy powiedzieć: „niczego fizycznie nie zabrałem”.

Bóg mówi także o: pożądaniu.

Czyli o tym, co dzieje się w sercu, zanim pojawi się czyn.

To niezwykle ważny krok.

Biblijna moralność nie kończy się na zachowaniu zewnętrznym.

Pyta również: kim staje się twoje serce?

Po Dekalogu lud jest przerażony.

Prosi Mojżesza: „ty z nami rozmawiaj”.

Mojżesz staje się pośrednikiem.

To przygotowuje kolejne rozdziały.

Od Wj 20,22 zaczyna się: Księga Przymierza

czyli szczegółowe prawa, które rozwijają zasady Dekalogu w konkretnym życiu społecznym.

Mapa rozdziału

Wj 20,1–17 — Dekalog

Bóg wypowiada podstawowe zasady przymierza.

Dotyczą:

relacji z Bogiem,
czasu,
rodziny,
życia,
małżeństwa,
własności,
prawdy,
wewnętrznych pragnień.

Wj 20,18–21 — strach ludu i rola Mojżesza

Lud doświadcza teofanii.

Boi się bezpośredniego głosu Boga.

Mojżesz zostaje potwierdzony jako pośrednik.

Wj 20,22–26 — początek Księgi Przymierza

Bóg zakazuje kultu srebrnych i złotych bożków.

Podaje pierwsze zasady dotyczące ołtarza.

Dekalog — najpierw ważne wyjaśnienie

1. „Dekalog” nie jest słowem użytym w Wj 20

Pochodzi od greckiego: δέκα λόγοι — deka logoi

„dziesięć słów”.

2. Hebrajskie określenie

עֲשֶׂרֶת הַדְּבָרִים — aseret ha-dewarim

„dziesięć słów / dziesięć wypowiedzi”.

3. Biblia sama użyje takiego określenia

Wj 34,28,
Pwt 4,13,
Pwt 10,4.

4. Wj 20 nie numeruje przykazań

To bardzo ważne.

Tekst nie mówi: „przykazanie pierwsze, przykazanie drugie…”

Numeracja jest późniejszym sposobem uporządkowania tekstu.

5. Dlatego istnieją różne tradycje numerowania

Tradycja katolicka i luterańska

Łączy zakaz innych bogów oraz zakaz kultu obrazów w pierwszym przykazaniu.

Na końcu rozdziela zakazy pożądania na:

pożądanie osoby,
pożądanie rzeczy.

Tradycja reformowana

Częściej oddziela:

zakaz innych bogów,
zakaz obrazów

jako dwa przykazania.

Zakaz pożądania traktuje jako jedno.

Tradycja żydowska

Często uznaje zdanie o Bogu, który wyprowadził z Egiptu, za pierwsze „słowo”.

6. To nie znaczy, że katolicy „usunęli przykazanie o obrazach”

To popularny internetowy mit.

Tekst o zakazie obrazów znajduje się w katolickiej Biblii dokładnie tam, gdzie w innych wydaniach.

Różnica dotyczy: grupowania i numeracji.

Prolog Dekalogu — Bóg Wyzwoliciel

7. Dekalog zaczyna się od tożsamości Boga

Bóg przedstawia się jako:

JHWH,
Bóg Izraela,
Ten, który wyprowadził z Egiptu.

8. To fundament całego prawa

Prawo nie jest pierwszym słowem Boga do tego ludu.

Pierwszym wielkim słowem było: wyzwolenie.

9. „Dom niewoli”

Egipt zostaje ponownie opisany jako przestrzeń niewolnicza.

10. Dekalog ma zapobiec powstaniu nowej niewoli

Jeżeli Izrael:

zacznie czcić nowych panów,
zabijać,
kraść,
kłamać,
pożądać,
wykorzystywać ludzi,

zbuduje własny Egipt.

11. Przykazania są więc granicami wolności

Nie jej przeciwieństwem.

Pierwsze „słowo” — tylko Bóg

12. Izrael ma nie stawiać innych bogów obok JHWH

To centrum pierwszej części Dekalogu.

13. Hebrajskie:

אֱלֹהִים אֲחֵרִים — elohim acherim

„inni bogowie”.

14. Starożytny świat był pełen kultów

Izrael żył w środowisku, w którym różne ludy czciły:

bóstwa burzy,
płodności,
wojny,
słońca,
królów,
siły natury.

15. Dekalog wymaga radykalnej lojalności wobec JHWH

Nie: „JHWH będzie jednym z kilku”.

Ale: „nie stawiaj obok Niego innych obiektów kultu”.

16. To język przymierza

Tak jak przymierze domaga się wierności, tak Izrael ma być wierny Bogu.

Czy tekst jest już pełnym monoteizmem filozoficznym?

17. Wj 20 przede wszystkim domaga się wyłączności kultu

Nie prowadzi wykładu filozoficznego: „istnieje dokładnie jeden byt boski”.

18. W całej Biblii wiara Izraela będzie dojrzewała do bardzo wyraźnego wyznania jedyności Boga

Szczególnie w:

Pwt 6,
Iz 40–55.

19. Wj 20 jest fundamentalnym krokiem

JHWH nie może być jednym z wielu praktycznych „panów” Izraela.

Współczesne „bożki”

20. Nie trzeba mieć figurki pogańskiego bóstwa, aby mieć bożka

W zastosowaniu duchowym bożkiem może stać się wszystko, czemu człowiek przypisuje absolutną wartość:

pieniądz,
władza,
praca,
relacja,
sukces,
ideologia,
własny wizerunek,
technologia.

21. Ale trzeba zachować uczciwość

To zastosowanie.

Pierwotnie tekst mówi o: realnym kulcie religijnym innych bóstw.

Zakaz rzeźb i obrazów

22. Hebrajskie:

פֶּסֶל — pesel

rzeźba, wyobrażenie kultowe, posąg.

23. Bóg zakazuje tworzenia obrazów przeznaczonych do kultu

Kontekst mówi o:

oddawaniu pokłonu,
służeniu im.

24. Czy Biblia zakazuje wszelkiej sztuki przedstawiającej?

Nie.

To bardzo ważne.

25. Ta sama Tora później nakaże wykonanie:

cherubów na Arce,
dekoracji Przybytku,
motywów roślinnych.

26. Później w świątyni również pojawią się przedstawienia artystyczne

Dlatego nie można rozumieć zakazu jako: „nie wolno stworzyć żadnego obrazu człowieka, zwierzęcia ani anioła”.

27. Zakazane jest tworzenie obrazu jako bóstwa lub zamykanie Boga w materialnym wizerunku przeznaczonym do kultowej manipulacji

28. Problemem jest bałwochwalstwo

Nie samo istnienie sztuki.

Dlaczego obraz Boga był niebezpieczny?

29. Obraz może sugerować:

„mam Boga tutaj, pod kontrolą”.

30. Posąg można:

przenieść,
posiadać,
wykorzystać,
zamknąć w konkretnym kształcie.

31. Bóg Wyjścia nie daje się zamknąć

Na Synaju Izrael:

słyszy głos,
doświadcza obłoku,
nie otrzymuje figury JHWH.

32. Pwt 4 rozwinie tę zasadę

Lud słyszał głos, ale nie widział postaci.

A obrazy chrześcijańskie?

33. W katolickim rozumieniu obraz święty nie jest bogiem

Nie oddaje się czci: drewnu, farbie czy płótnu jako bóstwu.

34. Chrześcijańska teologia obrazu opiera się dodatkowo na Wcieleniu

Syn Boży naprawdę stał się człowiekiem i był widzialny.

35. Trzeba jednak pamiętać

Każdy obraz religijny może zostać użyty źle, jeśli człowiek zacznie traktować przedmiot:

magicznie,
jak talizman,
jak „urządzenie do wymuszania łaski”.

Wtedy wraca problem bałwochwalstwa.

„Bóg zazdrosny”

36. To trudne określenie

Hebrajskie: אֵל קַנָּא — El qanna

Bóg zazdrosny / gorliwy.

37. Nie chodzi o małostkową zazdrość człowieka

To język: wyłączności relacji przymierza.

38. Można porównać do małżeńskiej wierności

Małżonek nie mówi: „zdrada jest mi obojętna, bo jestem bardzo tolerancyjny”.

Wyłączność jest częścią relacji.

39. JHWH nie chce być dodatkiem do panteonu

„Kara do trzeciego i czwartego pokolenia”

40. Jeden z najtrudniejszych fragmentów Dekalogu

Czy Bóg karze niewinne dzieci za grzech ojca?

41. Trzeba przeczytać całe zdanie

Tekst mówi o kolejnych pokoleniach: tych, którzy Boga nienawidzą.

42. W Biblii istnieje świadomość międzypokoleniowych skutków grzechu

Grzech rodzica może realnie niszczyć:

dzieci,
rodzinę,
społeczeństwo.

43. Ale późniejsza Biblia bardzo wyraźnie podkreśli osobistą odpowiedzialność

Szczególnie:

Pwt 24,16,
Ez 18.

44. Najważniejszy kontrast liczbowy

Sąd:

do trzeciego i czwartego pokolenia.

Łaska:

do tysiącznego.

45. Tekst zdecydowanie mocniej podkreśla miłosierdzie niż karę

Nie jest to matematyczna tabela.

To retoryczny kontrast: Boża łaska przewyższa konsekwencje buntu.

Imię Boga

46. Kolejne przykazanie dotyczy imienia JHWH

Hebrajskie: שֵׁם — szem

imię.

47. W świecie biblijnym imię jest czymś więcej niż etykietą

Może oznaczać:

osobę,
reputację,
obecność,
autorytet.

48. Nadużyć imienia Boga to:

użyć Boga do czegoś, czego Bóg nie autoryzuje.

„W błahych rzeczach”

49. BT wyjaśnia, że zakaz obejmuje m.in.:

magię,
krzywoprzysięstwo,
wymawianie imienia bez czci.

50. Hebrajskie:

לַשָּׁוְא — la-szaw

na próżno, fałszywie, bezpodstawnie.

51. To znacznie więcej niż zakaz przeklinania

52. Bardzo poważną formą nadużycia imienia Boga jest powiedzenie:

„Bóg tego chce”

kiedy to tak naprawdę:

moja opinia,
mój interes,
moja manipulacja.

53. Religijne używanie Boga jako argumentu do zdobywania władzy może być naruszeniem ducha tego przykazania

Świętość imienia w judaizmie

54. Tradycja żydowska rozwinęła bardzo głęboki szacunek wobec imienia JHWH

Zamiast wymawiać tetragram, czyta: Adonaj

„Pan”.

55. Stąd również polskie przekłady często mają:

Pan

tam, gdzie hebrajski tekst zawiera JHWH.

Szabat

56. Dekalog przechodzi do czasu

To niezwykłe.

Jedno z najdłuższych przykazań dotyczy: odpoczynku.

57. Hebrajskie:

שַׁבָּת — szabbat

szabat.

Rdzeń wiąże się z:

zaprzestaniem,
przerwaniem pracy,
odpoczynkiem.

58. Wj 16 już przygotował tę naukę

Manna nie spadała w siódmym dniu.

Izrael uczył się: nie pracować bez końca.

Dlaczego szabat jest święty?

59. W Wj 20 uzasadnieniem jest stworzenie

Bóg:

stwarza przez sześć dni,
siódmego odpoczywa.

60. Człowiek naśladuje rytm Stwórcy

Praca jest dobra.

Ale: nie jest absolutna.

61. Marian Filipiak w swoim studium o szabacie podkreśla jego znaczenie religijne i społeczne

Szabat oddziela czas:

dla Boga,
dla odpoczynku,
dla człowieka.

Szabat jako anty-Egipt

62. W Egipcie niewolnik nie mógł powiedzieć:

„dzisiaj odpoczywam”.

Faraon kontrolował jego czas.

63. Bóg mówi:

siódmego dnia nie pracujesz.

64. To znak wolności

Nieprodukowanie przez jeden dzień staje się: aktem wiary.

65. Co więcej — odpoczywają wszyscy

Nie tylko właściciel domu.

Także:

syn,
córka,
niewolnik,
niewolnica,
zwierzę,
przybysz.

66. To bardzo mocny społeczny wymiar

Nie wolno powiedzieć: „ja odpoczywam, a słabsi będą pracować za mnie”.

Wj 20 a Pwt 5 — dwa uzasadnienia szabatu

67. Wj 20 mówi:

odpoczywaj, bo Bóg odpoczął po stworzeniu.

68. Pwt 5 mówi:

odpoczywaj, bo sam byłeś niewolnikiem w Egipcie.

69. To nie sprzeczność

Dwie tradycje podają dwa teologiczne uzasadnienia tej samej praktyki.

Wj 20

stworzenie.

Pwt 5

wyzwolenie.

70. Razem dają bardzo głęboką teologię

Odpoczywasz, bo:

jesteś stworzeniem,
nie jesteś niewolnikiem.

Niedziela a szabat

71. Chrześcijanie od początku szczególnie świętowali pierwszy dzień tygodnia

Dzień Zmartwychwstania Chrystusa.

72. Dlatego katolicka tradycja rozwija przykazanie szabatu w przykazaniu świętowania dnia Pańskiego — niedzieli

73. Nie znaczy to, że Biblia zmieniła słowo „szabat” w Wj 20 na „niedziela”

Historyczny tekst mówi o siódmym dniu.

74. Chrześcijańska praktyka jest późniejszym kanonicznym i liturgicznym rozwojem

Trzeba te poziomy rozróżniać.

Czcij ojca i matkę

75. To pierwsze przykazanie dotyczące relacji międzyludzkich w katolickiej numeracji

76. Hebrajskie:

כַּבֵּד — kabbed

czcij.

Od rdzenia: כבד — kbd

ciężki, ważny, mający wagę.

77. Czczyć rodziców znaczy:

traktować ich jako ważnych.

78. Marian Filipiak podkreśla bardzo praktyczny sens

Cześć wobec rodziców nie oznacza tylko: „mieć dobre uczucia”.

Obejmuje realną troskę, zwłaszcza: w starości.

79. Przykazanie chroni więź pokoleń

Społeczeństwo bez odpowiedzialności międzypokoleniowej łatwo się rozpada.

Czy trzeba być posłusznym rodzicom we wszystkim?

80. Nie

Przykazanie nie czyni rodziców bogami.

81. Biblia zna granice ludzkiej władzy

Jeżeli rodzic wymaga:

zła,
grzechu,
przemocy,
zdrady sumienia,

nie ma moralnego prawa do takiego posłuszeństwa.

82. Cześć nie oznacza zgody na przemoc

To bardzo ważne duszpastersko.

83. Dorosły człowiek może stawiać zdrowe granice

I nadal zachować:

szacunek,
odpowiedzialność,
troskę adekwatną do sytuacji.

Ojciec i matka

84. Dekalog wymienia oboje

To ważne w patriarchalnym świecie starożytności.

85. Filipiak podkreśla, że przykazanie nie służy jedynie konserwowaniu patriarchalnej dominacji

Chroni: wspólnotę międzypokoleniową.

86. Matka zostaje wymieniona jako osoba godna tej samej czci

Obietnica długiego życia

87. Przykazanie zawiera obietnicę

Długie życie: na ziemi danej przez Boga.

88. Najpierw ma sens społeczny i przymierzowy

Społeczeństwo szanujące:

rodziców,
dziedzictwo,
odpowiedzialność

ma większą szansę przetrwania w ziemi.

89. Nie jest to automatyczna gwarancja:

„jeżeli jestem dobrym dzieckiem, dożyję dokładnie 100 lat”.

Biblijna mądrość nie działa mechanicznie.

Zakaz zabijania

90. Hebrajskie:

לֹא תִרְצָח — lo tircach

91. Kluczowy czasownik:

רצח — racach

oznacza bezprawne zabicie człowieka, morderstwo.

92. Dlatego angielskie „murder” bywa precyzyjniejsze niż ogólne „kill”

Polska tradycja ma: „nie zabijaj”.

93. Marian Filipiak wskazuje

W sensie podstawowym chodzi o: bezprawne, prywatne odebranie życia drugiego człowieka.

94. W sensie rozwiniętym przykazanie staje się wielką zasadą:

ochrony życia.

Czy przykazanie zakazuje każdego możliwego odebrania życia w każdych warunkach?

95. Sam starotestamentalny czasownik racach nie obejmuje automatycznie wszystkich przypadków zabicia

Tora zna osobne regulacje dotyczące:

wojny,
kary,
nieumyślnego spowodowania śmierci.

96. To nie oznacza, że wszystkie te sytuacje są moralnie proste

Ani że chrześcijańska etyka zatrzymuje się na starotestamentalnym prawie.

97. Jezus radykalizuje przykazanie

W Mt 5 przenosi problem także do:

gniewu,
pogardy,
niszczenia drugiego człowieka słowem.

98. Ochrona życia zaczyna się wcześniej niż fizyczne zabójstwo

Przykazanie a samobójstwo, aborcja, eutanazja, wojna

99. Te kwestie są rozwijane przez całą tradycję moralną Kościoła

Wj 20,13 jest ważnym fundamentem.

100. Ale sam jeden hebrajski werset nie jest kompletnym traktatem bioetycznym

Dobra egzegeza nie powinna udawać, że cały współczesny problem jest rozwiązany przez jedno słowo.

Cudzołóstwo

101. Hebrajskie:

לֹא תִנְאָף — lo tin’af

zakaz cudzołóstwa.

102. W starożytnym prawie chodzi szczególnie o naruszenie więzi małżeńskiej

103. Przykazanie chroni:

wierność,
rodzinę,
zaufanie,
pochodzenie potomstwa,
stabilność wspólnoty.

104. Jezus znów pójdzie głębiej

W Mt 5 mówi o: spojrzeniu pożądliwym.

105. To podobna dynamika jak w końcu Dekalogu

Prawo wchodzi do serca.

Czy każdy grzech seksualny jest dosłownie cudzołóstwem?

106. Nie

Biblijne słowo ma konkretny zakres.

Chrześcijańska etyka seksualna jest szersza niż jeden werset.

Nie należy wrzucać wszystkich kwestii pod jedno hebrajskie słowo.

Kradzież

107. Hebrajskie:

לֹא תִגְנֹב — lo tignow

nie kradnij.

108. Chroniona jest własność drugiego człowieka

Ale także:

bezpieczeństwo,
możliwość życia,
owoce pracy.

109. W starożytnym świecie kradzież mogła oznaczać coś znacznie poważniejszego niż zabranie drobnego przedmiotu

W kolejnym rozdziale pojawi się m.in. problem: porwania człowieka.

110. Niektórzy badacze dyskutują, czy pierwotny kontekst krótkiego zakazu mógł szczególnie obejmować uprowadzenie osoby

Jednak finalny Dekalog funkcjonuje szeroko jako zakaz naruszania cudzej własności.

Współczesne formy kradzieży

111. Zastosowanie wykracza poza kieszonkowe złodziejstwo

Może dotyczyć:

oszustwa,
wyłudzenia,
nieuczciwego wynagrodzenia,
korupcji,
wykorzystania cudzej pracy,
przywłaszczenia własności intelektualnej.

112. Trzeba odróżnić

To rozwinięcie etyczne.

Sam Wj 20 formułuje krótką podstawową zasadę.

Fałszywe świadectwo

113. Tekst nie mówi najpierw ogólnie:

„nigdy nie wypowiesz żadnego nieprawdziwego zdania”.

114. Kontekst jest sądowy

Hebrajskie: עֵד שָׁקֶר — ed szeker

fałszywy świadek.

115. Chodzi o sytuację, w której słowo może:

skazać człowieka,
odebrać mu własność,
zniszczyć reputację,
zmienić wyrok.

116. Andrzej Demitrów pokazuje, jak to przykazanie zostało później rozwinięte w Księdze Przysłów

Prawdomówność staje się szeroką cnotą społeczną.

117. Z przykazania sądowego wyrasta większa etyka prawdy

Czy każde przemilczenie jest kłamstwem?

118. Nie da się odpowiedzieć tylko Wj 20,16

Etyka prawdy musi uwzględniać:

prawo do informacji,
tajemnicę,
ochronę niewinnego,
intencję,
sprawiedliwość.

119. Dekalog ustanawia fundament:

nie używaj słowa, aby niesprawiedliwie zniszczyć bliźniego.

Pożądanie

120. Dekalog kończy się niezwykłym przykazaniem

Nie dotyczy tylko czynu.

Dotyczy: pragnienia.

121. Hebrajskie:

חָמַד — chamad

pragnąć, pożądać, chcieć zdobyć coś cennego.

122. W kontekście nie chodzi o zwykłe zauważenie:

„podoba mi się ten dom”.

123. Chodzi o pragnienie zawłaszczenia tego, co należy do drugiego

124. To moralność serca

Człowiek może nie ukraść rzeczy fizycznie, a już wewnętrznie traktować bliźniego jako przeszkodę między sobą a tym, czego chce.

Żona i własność — trudny problem

125. W Wj 20 żona pojawia się w ciągu:

dom,
żona,
niewolnik,
niewolnica,
zwierzęta,
własność.

126. Dla współczesnego czytelnika brzmi to jak uprzedmiotowienie kobiety

Trzeba powiedzieć to uczciwie.

127. Tekst wyrasta z patriarchalnego świata starożytnego

Nie można udawać, że jego struktura społeczna jest identyczna ze współczesnym rozumieniem równej godności małżonków.

128. Pwt 5 zmieni kolejność

Zakaz pożądania żony umieści osobno i przed zakazem pożądania domu.

BT zwraca na to uwagę w przypisie.

129. Tradycja katolicka rozdziela na tej podstawie dwa ostatnie przykazania

dotyczące pożądania osoby,
dotyczące cudzych dóbr.

130. To pokazuje także rozwój wrażliwości wewnątrz tradycji biblijnej

Pożądanie jako korzeń innych grzechów

131. Spójrz na kolejność

Człowiek może:

pożądać cudzej rzeczy,
potem ją ukraść.

Może:

pożądać cudzej relacji,
potem dopuścić się cudzołóstwa.

Może:

chcieć usunąć bliźniego z drogi,
potem go skrzywdzić.

132. Ostatnie przykazanie dotyka źródła

Prawo mówi: zajmij się sercem, zanim pragnienie stanie się czynem.

Dekalog — dwie „tablice”

133. Tradycyjnie mówi się o dwóch tablicach

Pierwsza:

relacja z Bogiem.

Druga:

relacja z bliźnim.

134. W katolickiej tradycji zwykle:

pierwsze trzy

dotyczą Boga.

pozostałe siedem

dotyczą bliźniego.

135. Ale fizyczny podział tekstu między dwie kamienne tablice nie jest podany w Wj 20

Nie wiemy, czy treść była rozdzielona dokładnie według katechizmowego schematu.

136. W starożytnych traktatach możliwe było nawet sporządzanie dwóch kopii dokumentu

To jedna z hipotez interpretacyjnych.

Nie należy przedstawiać jej jako pewnego faktu.

Czy tablice pojawiają się w Wj 20?

137. Nie jeszcze

Sam Wj 20 mówi o wypowiedzeniu słów.

Kamienne tablice pojawią się wyraźnie później.

138. To kolejny powód, aby czytać Dekalog najpierw jako:

słowo Boga.

Dlaczego tylko Dekalog zostaje wypowiedziany bezpośrednio?

139. Wj 20,18–21 ma kluczową funkcję

Janusz Lemański poświęcił tej krótkiej perykopie osobne studium.

140. Lud słyszy teofanię i jest przerażony

Prosi: niech Mojżesz mówi.

141. To ustanawia literackie rozróżnienie

Dekalog

ma wyjątkowy status.

Dalsze prawa

są przekazywane przez Mojżesza.

142. Lemański pokazuje, że Wj 20,18–21 funkcjonuje jak pomost

Łączy:

teofanię Synaju,
objawienie Dekalogu,
dalszą Księgę Przymierza.

143. Jednocześnie potwierdza rolę Mojżesza jako pośrednika Słowa

Strach ludu

144. Lud:

widzi błyskawice,
słyszy grzmoty i trąbę,
widzi dym.

Stoi daleko.

145. To kontynuacja Wj 19

Świętość Boga budzi lęk.

146. Czy Mojżesz sobie przeczy?

Mówi: „nie bójcie się”

a zaraz potem:

Bóg chce, by bojaźń przed Nim była w was.

147. Nie jest to sprzeczność

Są dwa rodzaje strachu.

Strach niszczący

„Bóg zaraz mnie zabije, muszę uciec”.

Bojaźń Boga

„Bóg jest święty; moje decyzje naprawdę mają znaczenie”.

148. Mojżesz chce przeprowadzić lud:

od paniki

do: respektu moralnego.

„Abyście nie grzeszyli”

149. Bojaźń Boga ma funkcję etyczną

Nie chodzi o emocję dla samej emocji.

Ma prowadzić do: unikania zła.

Mojżesz w ciemnym obłoku

150. Lud stoi daleko.

Mojżesz się zbliża.

151. To kolejny obraz pośrednika

Nie dlatego, że Mojżesz jest bogiem.

Ale dlatego, że ma szczególne powołanie.

152. Wj 33 jeszcze mocniej pokaże wyjątkowość jego relacji z JHWH

Początek Księgi Przymierza

153. Wj 20,22 rozpoczyna nową sekcję

BT nazywa Wj 20,22–23,19: Księgą Przymierza.

154. To jeden z najstarszych i najważniejszych zbiorów prawa w Biblii

155. Zawiera:

prawo kultowe,
prawo rodzinne,
prawo rzeczowe,
prawo karne,
zasady społeczne.

156. Dekalog daje wielkie zasady

Księga Przymierza pyta: jak to wygląda w konkretnych sprawach?

Ponowny zakaz bożków

157. Pierwsza konkretna regulacja wraca do pierwszego przykazania

Nie twórz srebrnych ani złotych bóstw.

158. To pokazuje, jak centralny jest problem bałwochwalstwa

Wkrótce Wj 32 pokaże: złotego cielca.

Ołtarz z ziemi

159. Bóg nakazuje prosty ołtarz

ziemi,
albo nieociosanych kamieni.

160. To bardzo interesujące

Kult JHWH nie wymaga na tym etapie monumentalnej architektury.

161. Ołtarz nie ma być demonstracją ludzkiej technicznej potęgi

Bóg mówi: przyjdę i będę błogosławił.

162. Źródłem świętości ołtarza nie jest kunszt rzemieślnika

Ale: obecność i wola Boga.

Dlaczego nieciosane kamienie?

163. Tekst uważa użycie dłuta za naruszenie integralności kamienia przeznaczonego na ołtarz

164. Nie trzeba wyprowadzać z tego zasady:

„sztuka kamieniarska jest nieczysta”.

Późniejsza świątynia będzie budowana przez wysoko rozwinięte rzemiosło.

165. To konkretna archaiczna regulacja kultowa

Zakaz stopni do ołtarza

166. Powodem jest nagość

Starożytny ubiór mógł przy wchodzeniu po stopniach odsłonić ciało.

167. BT wskazuje ślad dawnego stroju podobnego do przepaski biodrowej

168. Późniejsze przepisy kapłańskie wprowadzą odpowiednie szaty

169. To dobry przykład rozwoju prawa kultowego

Czy Dekalog jest „całą moralnością”?

170. BT nazywa go syntezą religii i moralności Starego Testamentu

To bardzo trafne.

171. Ale synteza nie oznacza kompletnego kodeksu wszystkich sytuacji

Dekalog nie mówi bezpośrednio o:

podatkach,
medycynie,
sztucznej inteligencji,
ekologii,
internecie.

172. Daje zasady, które trzeba rozumnie stosować

173. Dlatego Biblia sama rozwija Dekalog:

w Księdze Przymierza,
w Powtórzonym Prawie,
u proroków,
w literaturze mądrościowej,
w nauczaniu Jezusa.

Jezus i Dekalog

174. Jezus nie traktuje Dekalogu jako nieważnego reliktu

W Mk 10 przywołuje przykazania w rozmowie o życiu.

175. Ale prowadzi dalej

Największe przykazanie to:

miłość Boga,
miłość bliźniego.

176. To nie znosi Dekalogu

Pokazuje jego wewnętrzny cel.

177. Św. Paweł podobnie streszcza przykazania w miłości

Rz 13 mówi, że miłość nie wyrządza zła bliźniemu.

Kazanie na Górze

178. Mt 5 jest jednym z najważniejszych chrześcijańskich rozwinięć Dekalogu

Jezus bierze przykazania dotyczące:

zabójstwa,
cudzołóstwa

i prowadzi je do: serca człowieka.

179. To współbrzmi z ostatnim przykazaniem Dekalogu

Prawo nie zatrzymuje się na: „nie zrobiłem”.

Pyta: „czego pragnę?”

Dekalog i wolność

180. Najczęstszy błąd początkującego czytelnika

Widzieć Dekalog jako: dziesięć ograniczeń wolności.

181. Ale jego pierwszym kontekstem jest:

wyjście z niewoli.

182. Człowiek bez granic może łatwo:

uczynić z pieniądza boga,
wykorzystać imię Boga,
pracować do zniszczenia,
porzucić starych rodziców,
zabijać,
zdradzać,
kraść,
niszczyć prawdę,
pożądać życia drugiego człowieka.

183. Dekalog chroni przestrzeń, w której wolność jednego człowieka nie niszczy drugiego

Dekalog nie jest minimalizmem

184. Nie chodzi o:

„czego najmniej muszę nie robić, żeby być w porządku?”

185. Każdy zakaz ma pozytywną stronę

Nie miej innych bogów

kochaj Boga ponad wszystko.

Nie nadużywaj imienia

mów o Bogu z prawdą i czcią.

Świętuj szabat

odpoczywaj, pozwól odpocząć innym, pamiętaj o Bogu.

Czcij rodziców

dbaj o więź i odpowiedzialność pokoleń.

Nie zabijaj

chroń życie.

Nie cudzołóż

buduj wierność.

Nie kradnij

szanuj cudzą własność i sprawiedliwość.

Nie świadcz fałszywie

broń prawdy i dobrego imienia.

Nie pożądaj

ucz swoje serce wolności od zawłaszczania.

Dekalog a sumienie

186. Przykazania są obiektywnym punktem odniesienia

Sumienie nie oznacza: „robię to, co akurat czuję”.

187. Sumienie trzeba formować

Dekalog jest jednym z podstawowych tekstów tej formacji.

188. Równocześnie stosowanie przykazań wymaga rozumu

Nie każdy problem życiowy daje się rozwiązać przez mechaniczne dopasowanie jednego zdania.

Dekalog a lęk religijny

189. Wj 20 nie chce produkować ludzi sparaliżowanych strachem

Mojżesz mówi: „nie bójcie się”.

190. Chce ludzi, którzy rozumieją:

Bóg jest święty,
dobro ma znaczenie,
zło ma konsekwencje.

191. Zdrowa bojaźń Boga nie jest nerwicą religijną

Jest: respektem wobec prawdy moralnej i świętości Boga.

Komentarze polskich biblistów

Marcin Majewski

Marcin Majewski w swoim pełnym komentarzu do Księgi Wyjścia omawia Dekalog w ramach wielkiej sekcji przymierza synajskiego.

Najpierw łaska

Najważniejszy klucz to prolog:

Bóg najpierw przypomina, że wyprowadził lud.

Dekalog nie jest systemem zdobywania zbawienia.

Jest odpowiedzią ludu już wybawionego.

Prawo wolnego ludu

Majewski podkreśla, że Synaj uczy Izrael, jak żyć po Egipcie.

Wolność potrzebuje:

granic,
odpowiedzialności,
relacji.

Dekalog i starożytne przymierze

Forma słów Boga ma związki ze światem starożytnych traktatów.

Najpierw pojawia się identyfikacja wielkiego władcy i przypomnienie jego dobrodziejstwa.

Potem zobowiązania.

W Biblii jednak stroną przymierza jest sam Bóg.

Szabat

Majewski rozwija szabat jako szczególny znak wolności i świętości czasu.

Człowiek nie jest maszyną do produkcji.

Zakaz obrazów

W kontekście całej Tory nie jest to zakaz wszelkiej sztuki.

Problemem jest obraz jako obiekt kultu i próba zamknięcia Boga w materialnej formie.

Pożądanie

Zakończenie Dekalogu pokazuje, że prawo dociera do wnętrza człowieka.

Nie wystarcza zewnętrzna poprawność.

Janusz Lemański

Janusz Lemański w Nowym Komentarzu Biblijnym do Księgi Wyjścia oraz w osobnym artykule: „Mojżesz – pośrednik Słowa Bożego (Wj 20,18–21)”

podkreśla szczególną funkcję tekstu bezpośrednio po Dekalogu.

Wj 20,18–21 jako pomost

Perykopa została ukształtowana tak, aby:

domknąć teofanię Synaju,
podkreślić wyjątkowość Dekalogu,
przejść do Księgi Przymierza.

Szczególność Dekalogu

Dekalog zostaje przedstawiony jako wypowiedź Boga o wyjątkowym statusie.

Dalsze prawa zostają przekazane za pośrednictwem Mojżesza.

Mojżesz jako pośrednik

Lud nie chce dłużej słuchać bezpośrednio przerażającej teofanii.

Mojżesz staje się człowiekiem: pomiędzy głosem Boga a wspólnotą.

To będzie jedna z głównych funkcji Mojżesza w całym Pięcioksięgu.

Marian Filipiak — o szabacie

W studium: „Pamiętaj, abyś święcił dzień szabatu”

Marian Filipiak analizuje Wj 20,8 oraz paralelny tekst Pwt 5.

Pokazuje, że szabat ma wymiar:

religijny,
społeczny,
humanitarny.

Odpoczynek nie jest przywilejem elity.

Obejmuje także ludzi zależnych i zwierzęta.

Marian Filipiak — o rodzicach

W studium poświęconym Wj 20,12 Filipiak podkreśla, że „czcić” rodziców nie oznacza tylko deklarować szacunek.

Chodzi o realną troskę: szczególnie w ich starości.

Przykazanie chroni harmonię i ciągłość wspólnoty pokoleń.

Marian Filipiak — o zakazie zabijania

W analizie Wj 20,13 Filipiak zwraca uwagę na zakres hebrajskiego czasownika racach.

W znaczeniu podstawowym chodzi o bezprawne odebranie życia człowiekowi.

W szerszym sensie przykazanie rozwija się jako: ochrona ludzkiego życia.

Marian Filipiak — o imieniu Boga

Filipiak analizuje również zakaz nadużywania imienia Boga.

Przykazanie nie ogranicza się do potocznego przeklinania.

Dotyczy także religijnego wykorzystania imienia:

fałszywie,
magicznie,
w krzywoprzysięstwie,
bez należnego szacunku.

Andrzej Demitrów — o fałszywym świadectwie

Andrzej Demitrów pokazuje, jak przykazanie Wj 20,16 zostaje rozwinięte w literaturze mądrościowej.

Punkt wyjścia jest sądowy: fałszywy świadek.

Ale mądrość Izraela rozwija z niego szeroką pedagogikę:

prawdy,
uczciwej mowy,
odpowiedzialności za słowo.

Stanisław Łach

W klasycznym komentarzu Pallottinum Stanisław Łach interpretuje Dekalog jako centralny rdzeń moralno-religijny przymierza.

Szczególnie ważne są:

zależność przykazań od wcześniejszego wyzwolenia,
wyjątkowa relacja z JHWH,
społeczny charakter przykazań,
funkcja Mojżesza po teofanii.

Powiązania z innymi tekstami Biblii

Wj 19

Bezpośredni kontekst.

Bóg najpierw przyprowadza lud do siebie.

Wj 24

Dekalog i Księga Przymierza zostaną włączone w ryt zawarcia przymierza.

Wj 31

Szabat powróci jako znak przymierza.

Wj 32

Złoty cielec będzie dramatycznym złamaniem pierwszego przykazania.

Wj 34

Pojawi się określenie „Dziesięć Słów”.

Kpł 19

Wiele przykazań Dekalogu zostanie rozwiniętych w kodeksie świętości.

Pwt 5

Druga pełna wersja Dekalogu.

Najważniejsze różnice dotyczą m.in.:

szabatu,
kolejności pożądania.

Pwt 6

„Słuchaj, Izraelu” rozwija pierwsze przykazanie w miłość Boga całym sercem.

Pwt 24,16

Podkreśla osobistą odpowiedzialność za winę.

Ez 18

Jeszcze mocniej odrzuca prosty model automatycznego karania dzieci za winę rodziców.

Ps 19

Prawo Boga zostaje przedstawione jako dar życia i mądrości.

Ps 119

Największy biblijny hymn o miłości do Tory.

Prz 6

Mądrość rozwija problem:

cudzołóstwa,
kłamstwa,
złych pragnień.

Iz 1

Prorok pokaże, że kult bez sprawiedliwości jest pusty.

Jr 7

Świątynia nie chroni człowieka, który łamie podstawową moralność.

Jr 31

Nowe Przymierze nie zniesie Bożej woli moralnej.

Prawo zostanie zapisane: w sercu.

Mt 5

Jezus prowadzi przykazania do wnętrza człowieka.

Mt 22,34–40

Miłość Boga i bliźniego staje się streszczeniem Prawa.

Mk 10,17–22

Jezus przywołuje przykazania w rozmowie o życiu wiecznym.

BT sama wskazuje ten tekst przy Wj 20.

Rz 13,8–10

Paweł przywołuje przykazania i podsumowuje je miłością bliźniego.

Ef 6,1–3

Paweł przywołuje przykazanie o czci dla rodziców.

Jk 2,8–12

Jakub traktuje przykazania jako jedną całość moralnej odpowiedzialności.

1 J 5,3

Miłość Boga zostaje połączona z zachowywaniem Jego przykazań.

Częste błędne odczytania

Błąd 1: „Najpierw musisz zachować Dekalog, żeby Bóg cię wyzwolił”

Nie.

Najpierw jest Exodus.

Potem Dekalog.

Błąd 2: „Przykazania są przeciwieństwem wolności”

W kontekście Wyjścia są zasadami życia ludzi już uwolnionych.

Błąd 3: „Katolicy usunęli zakaz obrazów”

Nie.

Tekst znajduje się w katolickiej Biblii.

Różnica dotyczy numeracji.

Błąd 4: „Biblia sama numeruje przykazania po katolicku albo protestancku”

Nie.

Wj 20 nie podaje numerów.

Błąd 5: „Zakaz obrazu znaczy, że każda fotografia i każda sztuka religijna są grzechem”

Nie.

Tora sama nakazuje wykonanie cherubów.

Błąd 6: „Każdy obraz religijny jest automatycznie właściwy”

Również nie.

Przedmiot może zostać potraktowany bałwochwalczo lub magicznie.

Błąd 7: „Bóg zazdrosny oznacza Boga emocjonalnie małostkowego”

Nie.

To język wyłącznej wierności przymierza.

Błąd 8: „Bóg po prostu karze niewinne dzieci za dowolny grzech rodzica”

To uproszczenie.

Trzeba czytać tekst wraz z jego kontekstem i późniejszym rozwojem osobistej odpowiedzialności.

Błąd 9: „Boża kara jest większa niż miłosierdzie”

Tekst retorycznie pokazuje odwrotnie:

trzy-cztery pokolenia kontra tysiące.

Błąd 10: „Nadużycie imienia Boga oznacza tylko wulgaryzm”

Nie.

BT wskazuje również:

magię,
krzywoprzysięstwo,
niegodne użycie imienia.

Błąd 11: „Szabat oznacza tylko obowiązek pójścia na nabożeństwo”

Nie.

Obejmuje także realny odpoczynek ludzi zależnych i zwierząt.

Błąd 12: „Praca siedem dni w tygodniu jest znakiem szczególnej gorliwości”

Dekalog ustanawia granicę pracy.

Błąd 13: „Chrześcijańska niedziela jest dokładnie tym samym historycznym dniem co szabat Wj 20”

Nie.

To późniejszy chrześcijański rozwój świętowania dnia Pańskiego.

Błąd 14: „Czcij rodziców znaczy: wykonuj każde polecenie rodzica przez całe życie”

Nie.

Cześć nie oznacza posłuszeństwa wobec zła ani rezygnacji ze zdrowych granic.

Błąd 15: „Nie zabijaj znaczy, że hebrajski czasownik obejmuje wprost każdy możliwy przypadek odebrania życia”

Nie.

Racach ma bardziej konkretny zakres.

Błąd 16: „Skoro racach znaczy morderstwo, ochrona życia jest nieważna”

Również nie.

Polscy egzegeci pokazują szeroką zasadę ochrony życia wyrastającą z przykazania.

Błąd 17: „Nie cudzołóż dotyczy tylko formalnego aktu i niczego więcej”

Jezus prowadzi przykazanie do poziomu serca.

Błąd 18: „Nie kradnij dotyczy wyłącznie drobnej kradzieży przedmiotu”

Zasada chroni szerzej cudzą własność i sprawiedliwość.

Błąd 19: „Nie mów fałszywego świadectwa jest tylko ogólnym zakazem każdej nieścisłości”

Pierwotny kontekst jest sądowy.

Z niego rozwija się szersza etyka prawdy.

Błąd 20: „Pożądanie oznacza, że samo zauważenie pięknej rzeczy jest grzechem”

Nie.

Chodzi o pragnienie zawłaszczenia tego, co należy do drugiego.

Błąd 21: „Wj 20 opisuje idealny współczesny model relacji mężczyzna–kobieta”

Nie.

Tekst wyrasta ze świata patriarchalnego.

Błąd 22: „Skoro tekst jest patriarchalny, nie ma żadnej wartości moralnej”

Nie.

Trzeba odróżnić trwałe przesłanie moralne od historycznych struktur społecznych.

Błąd 23: „Dekalog to kompletna odpowiedź na każdy problem moralny”

Nie.

Jest syntezą i fundamentem.

Wymaga dalszego rozeznania i rozwinięcia.

Błąd 24: „Bojaźń Boga oznacza religijną panikę”

Mojżesz sam odróżnia panikę od moralnego respektu.

Błąd 25: „Po Dekalogu kończy się prawo”

Nie.

Od Wj 20,22 zaczyna się Księga Przymierza.

Co Wj 20 mówi o Bogu?

1. Bóg jest Wyzwolicielem

To pierwsza rzecz, którą przypomina.

2. Bóg chce wyłącznej relacji

Nie jest jednym z wielu bóstw do wyboru.

3. Boga nie można zamknąć w przedmiocie

Przekracza ludzkie obrazy.

4. Bóg troszczy się o prawdę swojego imienia

Nie pozwala wykorzystywać się jako narzędzie.

5. Bóg ustanawia granicę pracy

Nie jest faraonem wymagającym produkcji bez końca.

6. Bóg chroni życie

Moralność obejmuje realne dobro człowieka.

7. Bóg chroni więzi

Rodzinę, małżeństwo, własność i prawdę.

8. Bóg interesuje się sercem

Nie tylko zewnętrznym czynem.

9. Bóg jest święty

Teofania nadal budzi respekt.

10. Bóg przemawia

Dekalog jest przede wszystkim słowem.

Co Wj 20 mówi o człowieku?

Człowiek uwolniony nadal może stworzyć sobie nowych panów.
Potrzebuje granic, aby zachować wolność.
Może próbować wykorzystać religię do własnych interesów.
Potrzebuje odpoczynku.
Nie jest maszyną produkcyjną.
Ma obowiązek pozwolić odpoczywać również słabszym.
Potrzebuje więzi między pokoleniami.
Życie drugiego człowieka nie należy do niego.
Wierność ma znaczenie.
Własność drugiego człowieka ma znaczenie.
Słowo może skrzywdzić równie realnie jak działanie.
Grzech często zaczyna się od wewnętrznego pragnienia zawłaszczenia.
Moralność nie może zatrzymać się na zewnętrznych pozorach.
Człowiek potrzebuje bojaźni Boga bez religijnej paniki.
Wolność i odpowiedzialność należą do siebie.

Klucz do Biblii — Wj 20

Wj 20 zawiera Dekalog.
Dekalog jest syntezą religii i moralności Starego Testamentu.
Bóg zaczyna od przypomnienia Wyjścia.
Najpierw jest łaska, potem przykazanie.
Dekalog nie jest ceną za wyzwolenie.
Jest sposobem życia ludzi już wyzwolonych.
Biblia nazywa Dekalog „Dziesięcioma Słowami”.
Hebrajskie określenie to aseret ha-dewarim.
Wj 20 nie numeruje przykazań.
Różne tradycje inaczej je grupują.
Katolicka numeracja nie usuwa zakazu obrazów.
Pierwsza część dotyczy relacji z Bogiem.
Druga dotyczy relacji z bliźnimi.
Bóg wymaga wyłącznej lojalności.
Izrael nie może mieć innych bogów obok JHWH.
Zakaz obrazów ma charakter antybałwochwalczy.
Tora nie zakazuje wszelkiej sztuki figuratywnej.
Sama nakaże wykonanie cherubów.
Problemem jest kult obrazu jako bóstwa.
Bóg jest nazwany zazdrosnym / gorliwym.
Chodzi o wierność przymierza.
Skutki grzechu mogą przechodzić przez pokolenia.
Późniejsza Biblia podkreśli indywidualną odpowiedzialność.
Łaska Boga zostaje opisana jako znacznie szersza niż kara.
Imię Boga nie może być używane fałszywie.
BT wskazuje magię i krzywoprzysięstwo jako przykłady nadużycia.
Współcześnie duch przykazania obejmuje także religijną manipulację.
Szabat jest jednym z najdłuższych przykazań.
Wj 20 uzasadnia szabat stworzeniem.
Pwt 5 uzasadni go wyzwoleniem z niewoli.
Oba uzasadnienia się uzupełniają.
Szabat jest znakiem wolności.
Niewolnik nie posiada własnego czasu.
Odpoczynek obejmuje także służbę, przybysza i zwierzęta.
Nie wolno odpoczywać kosztem przymusowej pracy słabszych.
Chrześcijańska niedziela jest późniejszym rozwojem dnia Pańskiego.
Przykazanie o rodzicach obejmuje ojca i matkę.
Hebrajskie kabbed oznacza nadawać wagę, czcić.
Filipiak podkreśla realną troskę o rodziców, zwłaszcza starych.
Cześć nie oznacza posłuszeństwa wobec grzechu.
Zdrowe granice nie muszą łamać przykazania.
Zakaz zabijania używa czasownika racach.
Podstawowo dotyczy bezprawnego zabójstwa człowieka.
Rozwija się jako szeroka zasada ochrony życia.
Jezus prowadzi zakaz także do gniewu i pogardy.
Cudzołóstwo niszczy więź małżeńską.
Jezus prowadzi problem również do pożądliwego spojrzenia.
Kradzież narusza bezpieczeństwo i własność bliźniego.
Przykazanie przeciw fałszywemu świadectwu ma pierwotnie kontekst sądowy.
Demitrów pokazuje jego rozwój w szerszą etykę prawdy.
Ostatni zakaz dotyczy pożądania.
Hebrajskie chamad oznacza pragnąć, pożądać, chcieć zdobyć.
Dekalog kończy się w sercu człowieka.
Moralność nie jest tylko kontrolą czynów.
Pożądanie może stać się początkiem kradzieży, zdrady lub przemocy.
Wj 20 wymienia żonę w patriarchalnym katalogu domu.
Pwt 5 zmienia kolejność i wyodrębnia żonę.
BT zwraca uwagę na tę różnicę.
Katolicka numeracja rozdziela dwa rodzaje pożądania.
Dekalog chroni relację z Bogiem.
Chroni czas.
Chroni rodzinę.
Chroni życie.
Chroni małżeństwo.
Chroni własność.
Chroni prawdę.
Chroni serce przed zawłaszczaniem.
Wj 20,18–21 opisuje lęk ludu.
Mojżesz zostaje potwierdzony jako pośrednik.
Lemański pokazuje tę perykopę jako pomost do Księgi Przymierza.
Dekalog ma w narracji status wyjątkowy.
Dalsze prawa są przekazywane przez Mojżesza.
Mojżesz odróżnia panikę od bojaźni Boga.
Zdrowa bojaźń ma prowadzić do unikania grzechu.
Lud stoi daleko.
Mojżesz wchodzi w ciemny obłok.
Od Wj 20,22 zaczyna się Księga Przymierza.
BT wyodrębnia ją aż do Wj 23,19.
Pierwszy przepis ponownie dotyczy bałwochwalstwa.
Złote i srebrne bożki są zakazane.
Wj 32 pokaże dramat złotego cielca.
Bóg poleca prosty ołtarz z ziemi.
Możliwy jest ołtarz z nieciosanych kamieni.
Dłuto ma nie naruszać kamienia ołtarza.
Zakaz stopni wiąże się z nagością.
Późniejsze przepisy rozwiną szaty kapłańskie.
Dekalog nie jest całym prawem Izraela.
Jest jego fundamentalną syntezą.
Pwt 5 poda drugą wersję Dekalogu.
Różnice nie oznaczają dwóch różnych bogów ani dwóch różnych moralności.
Biblia zachowuje dwie tradycje tego samego fundamentalnego nauczania.
Jezus przywołuje Dekalog.
Jezus streszcza Prawo w miłości Boga i bliźniego.
Miłość nie znosi przykazań.
Pokazuje ich cel.
Paweł również streszcza przykazania w miłości.
Mt 5 pogłębia przykazania do poziomu serca.
To współbrzmi z zakazem pożądania.
Dekalog jest prawem wolnego ludu.
Najważniejsza kolejność brzmi: Bóg wyzwala — człowiek odpowiada.
Przykazania nie budują nowego Egiptu.
Mają chronić przed powrotem do niewoli.
Bałwochwalstwo zniewala.
Praca bez granic zniewala.
Przemoc zniewala.
Cudzołóstwo niszczy zaufanie.
Kradzież niszczy bezpieczeństwo.
Kłamstwo niszczy sprawiedliwość.
Pożądanie zniewala serce.
Dekalog jest więc nie tylko listą „nie”.
Każdy zakaz ma pozytywną stronę.
Zakaz zabójstwa oznacza ochronę życia.
Zakaz fałszu oznacza troskę o prawdę.
Zakaz kradzieży oznacza sprawiedliwość.
Zakaz cudzołóstwa oznacza wierność.
Szabat oznacza dar odpoczynku.
Cześć rodziców oznacza odpowiedzialność międzypokoleniową.
Pierwsze przykazanie oznacza wolność od fałszywych absolutów.
Zakaz nadużywania imienia oznacza uczciwość religijną.
Ostatnie przykazanie pokazuje, że Bóg interesuje się nie tylko rękami człowieka, ale również jego sercem.

Niezbędnik Biblijny — Wj 20

Księga: Wyjścia
Rozdział: 20
Sekcja: Dekalog i początek Księgi Przymierza
Poprzedni rozdział: Wj 19 — Synaj, przymierze i królestwo kapłanów
Następny rozdział: Wj 21 — prawa o niewolnikach, przemocy i odpowiedzialności prawnej

Główne postacie:

Bóg,
Mojżesz,
cały Izrael.

Główne miejsce:

Synaj.

Główny tekst:

Dekalog — Wj 20,1–17

Najważniejszy fundament:

Bóg najpierw: wyzwala.

Dopiero potem:

nakazuje.
Najważniejszy klucz do moralności:

Przykazania są sposobem życia:

wolnego ludu.
Najważniejszy rozwój po Dekalogu:

Wj 20,22 rozpoczyna: Księgę Przymierza.

Powiązanie z katolickim Katechizmem — bez zastępowania egzegezy

Dla katolika Dekalog pozostaje fundamentalnym tekstem moralnym.

Katechizm Kościoła Katolickiego rozwija każde przykazanie znacznie szerzej niż jego pierwotny kontekst w Wj 20.

To ważne, ale trzeba zachować kolejność: najpierw

co znaczył tekst w świecie Izraela.

potem

jak został rozwinięty przez:

proroków,
Jezusa,
Apostołów,
Tradycję Kościoła.

W przeciwnym razie można nieświadomie wkładać w jedno hebrajskie zdanie całe późniejsze traktaty moralne.

Dla początkującego czytelnika — jedna rzecz, której nie przegap

Jeżeli zapamiętasz z Wj 20 tylko jedną rzecz, zapamiętaj kolejność.

Bóg nie mówi: „Jeżeli będziecie idealnie przestrzegać przykazań, wyprowadzę was z Egiptu”.

Najpierw ich wyprowadził.

Dopiero potem pokazuje: jak żyć jako wolny człowiek.

To ogromna różnica.

Dekalog nie jest drabiną: „wspinaj się, aż Bóg cię pokocha”.

Jest odpowiedzią: „Bóg cię wyzwolił — nie wracaj do niewoli w nowej formie”.

Pytanie do refleksji

Które przykazanie najłatwiej traktuję wyłącznie jako zakaz, a najtrudniej dostrzec mi dobro i wolność, które ono ma chronić?

Modlitwa inspirowana Wj 20

Boże,

Ty jesteś Tym, który wyprowadza z niewoli.

Nie pozwól mi zamienić Twoich przykazań w zimną listę zakazów.

Pokaż mi dobro, którego każde z nich strzeże.

Chroń mnie przed fałszywymi bogami, przed używaniem Twojego imienia dla własnych celów, przed pracą bez granic i przed sercem, które chce zawłaszczać.

Naucz mnie chronić:

życie, wierność, prawdę, własność, rodzinę i godność drugiego człowieka.

Daj mi bojaźń, która nie jest paniką, lecz mądrością.

I przypominaj mi zawsze:

najpierw mnie kochasz i wyzwalasz, a potem uczysz, jak żyć wolnością.

Amen.

Źródła i literatura

Tekst biblijny

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Wj 20, tekst: https://biblia.pl/czytaj/Wj/20/

Szczególnie wykorzystane elementy i przypisy BT:

Wj 20,1–17 — Dekalog jako synteza religii i moralności Starego Testamentu oraz odniesienie do Pwt 5;
Wj 20,7 — nadużycie imienia Boga: magia, krzywoprzysięstwo i brak czci;
Wj 20,8 — szabat jako dzień wydzielony dla Boga i odpoczynku;
Wj 20,17 — różnica kolejności wobec Pwt 5;
Wj 20,22–23,19 — początek Księgi Przymierza;
Wj 20,24 — możliwe tłumaczenie ofiary jako pojednania / wspólnotowej;
Wj 20,26 — uwaga o dawnym stroju i późniejszych przepisach kapłańskich.

Komentarze polskich biblistów

Marcin Majewski, W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia, Kraków: Wydawnictwo eSPe, 2011.
Janusz Lemański, Księga Wyjścia. Wstęp. Przekład z oryginału. Komentarz, Nowy Komentarz Biblijny. Stary Testament II, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2009.
Janusz Lemański, „Mojżesz – pośrednik Słowa Bożego (Wj 20,18–21)”, Verbum Vitae 7 (2005), s. 15–29.
Stanisław Łach, Księga Wyjścia. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Poznań: Pallottinum, 1964.
Marian Filipiak, „Pamiętaj, abyś święcił dzień szabatu (Wj 20,8; Pwt 5,12). Studium egzegetyczno-teologiczne”.
Marian Filipiak, „Czcij ojca twego i matkę twoją (Wj 20,12; Pwt 5,16). Studium egzegetyczno-teologiczne”.
Marian Filipiak, „Nie zabijaj (Wj 20,13; Pwt 5,17). Studium egzegetyczno-teologiczne”.
Marian Filipiak, „Nie będziesz nadużywał imienia Bożego (Wj 20,7; Pwt 5,11). Studium egzegetyczno-filozoficzne”.
Andrzej Demitrów, „Mądrościowe odczytanie przykazania: «Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu» (Wj 20,16; Pwt 5,20), w Księdze Przysłów”, Verbum Vitae 28 (2015), s. 91–132.
Henryk Witczyk, „Orędzie Dekalogu (Wj 20,1–17). Analiza krytyczno-literacka”, Zeszyty Naukowe KUL 40 (1997), z. 1–2, s. 41–74.

Ważne teksty biblijne do dalszej lektury

Wj 19 — przygotowanie Synaju;
Wj 21–23 — Księga Przymierza;
Wj 24 — zawarcie przymierza;
Wj 32 — złoty cielec;
Wj 34,28 — „Dziesięć Słów”;
Pwt 5,6–21 — druga wersja Dekalogu;
Pwt 6,4–9 — Szema i miłość Boga;
Pwt 24,16; Ez 18 — indywidualna odpowiedzialność;
Mt 5 — pogłębienie przykazań w Kazaniu na Górze;
Mt 22,34–40 — miłość Boga i bliźniego;
Mk 10,17–22 — Jezus i przykazania;
Rz 13,8–10 — miłość jako wypełnienie prawa.

Zasada interpretacyjna

Opracowanie rozróżnia:

tekst Biblii Tysiąclecia,
hebrajskie brzmienie kluczowych terminów,
historyczny kontekst starożytnego Izraela,
różne tradycje numerowania Dekalogu,
rozwój wewnątrzbiblijny,
komentarze polskich biblistów,
katolicką interpretację moralną.

Nie przedstawiono zakazu obrazów jako zakazu wszelkiej sztuki.

Nie przedstawiono katolickiej numeracji jako zmiany tekstu biblijnego.

Nie utożsamiono hebrajskiego racach z każdym możliwym przypadkiem odebrania życia, ale pokazano szerszy rozwój zasady ochrony życia.

Nie przedstawiono patriarchalnych struktur społecznych Wj 20 jako automatycznego, ponadczasowego modelu relacji między kobietą i mężczyzną.

Nie zredukowano Dekalogu do dziesięciu negatywnych zakazów — każdy z nich został odczytany jako ochrona konkretnego dobra i wolności.

Pełny tekst Wj 20 należy czytać w Biblii Tysiąclecia na Biblia.pl.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum, wydanie V. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.