Dzieje Apostolskie — Dz 27: podróż do Rzymu, Eurakylon, sztorm i ocalenie rozbitków

Zasada projektu: tekst biblijny i przypisy zostały sprawdzone w biblia.pl — Biblia Tysiąclecia, wydanie V. Poniższy materiał jest komentarzem, parafrazą i objaśnieniem. Nie przepisuje całego chronionego rozdziału.

Dz 27 — w 60 sekund

Paweł wreszcie rusza: do Rzymu. Tyle że nie jako swobodny misjonarz. Jest: więźniem. Towarzyszy mu Łukasz — w narracji znów pojawia się: „my”. Paweł zostaje powierzony setnikowi: Juliuszowi z cesarskiej kohorty. Na statku jest też: Arystarch z Tesaloniki. Podróż zaczyna się od statku adramyteńskiego, później w Myrze grupa przesiada się na: statek aleksandryjski płynący do Italii.

Morze nie jest spokojne. Wiatry są przeciwne. Okręt płynie powoli i z trudem. W końcu dociera do miejsca zwanego: Dobre Porty na Krecie. Minął już żydowski: post Dnia Przebłagania. BT wyjaśnia, że chodzi o okres września/października, kiedy żegluga na Morzu Śródziemnym stawała się: bardzo ryzykowna.

Paweł ostrzega, że dalszy rejs może zakończyć się:

wielką szkodą;
utratą ładunku;
utratą statku;
a nawet zagrożeniem życia.

Setnik ufa jednak bardziej: sternikowi i właścicielowi statku. Większość decyduje: płyniemy dalej. Na początku wydaje się, że decyzja była dobra. Wieje łagodny wiatr południowy. I wtedy następuje gwałtowny zwrot. Uderza: euraquilo, czyli — według przypisu BT — gwałtowny wiatr północno-wschodni schodzący z gór Krety.

Okręt zostaje: porwany przez burzę.

Załoga:

zabezpiecza łódź ratunkową;
opasuje kadłub linami;
próbuje ograniczyć dryf;
wyrzuca ładunek;
wyrzuca sprzęt okrętowy.

Mimo wszystkich wysiłków przez wiele dni nie widać:

słońca;
gwiazd.

W świecie bez GPS oznacza to: utratę orientacji. Łukasz mówi wprost: znika wszelka nadzieja ocalenia. I właśnie wtedy więzień Paweł zaczyna zachowywać się jak: prawdziwy lider całego statku. Nie dlatego, że przejmuje dowództwo techniczne. Nie zna morza lepiej od zawodowych żeglarzy. Ale ma: słowo nadziei.

Mówi, że tej nocy stanął przy nim: anioł Boga. Bardzo ważne jest, jak Paweł określa Boga: Boga, do którego należy i któremu służy. Anioł przypomina mu: musi stanąć przed cezarem. Czyli wcześniejsza obietnica Chrystusa: Rzym pozostaje w mocy. Co więcej, Bóg obiecuje ocalenie: wszystkich ludzi płynących razem z Pawłem.

Statek zostanie utracony. Ale: nikt nie zginie. Paweł mówi więc: „Bądźcie więc dobrej myśli”. To niezwykłe. Formalnie jest: więźniem.

A duchowo staje się człowiekiem, który:

daje odwagę;
interpretuje sytuację;
chroni ludzi;
podejmuje rozsądne decyzje;
mobilizuje do jedzenia;
dziękuje Bogu.

Burza trwa: czternaście nocy. Marynarze zaczynają wyczuwać, że zbliża się ląd. Sondowanie pokazuje: coraz mniejszą głębokość. Rzucają kotwice. Część marynarzy próbuje jednak: uciec w łodzi ratunkowej. Paweł ostrzega setnika: jeżeli ci ludzie nie pozostaną na statku, pozostali nie zdołają się ocalić. To jeden z najważniejszych teologicznie momentów rozdziału.

Chwilę wcześniej Bóg obiecał: wszyscy przeżyją. Czy więc obecność marynarzy jest niepotrzebna? Nie. Biblia pokazuje tutaj: Boża Opatrzność i ludzkie środki współpracują. Bóg obiecuje cel. A jednocześnie oczekuje: rozsądnego działania. Żołnierze odcinają łódź ratunkową. Przed świtem Paweł zachęca wszystkich: zjedzcie.

Ludzie od wielu dni żyją w strachu i niemal nie jedzą. Paweł bierze chleb. Dziękuje Bogu. Łamie go. Je. Wszyscy odzyskują: otuchę. Na statku jest: 276 osób. Gest Pawła przypomina język: eucharystyczny. Ale trzeba zachować ostrożność. Tekst mówi o posiłku całej załogi, także niechrześcijan. Nie mamy podstaw, aby po prostu powiedzieć: „Paweł odprawił Mszę dla 276 osób”.

Możemy natomiast zobaczyć: świadomą Łukaszową eucharystyczną rezonansę gestów dziękczynienia i łamania chleba. Po jedzeniu wyrzucają resztę zboża. Statek trzeba maksymalnie: odciążyć. O świcie widzą zatokę. Próbują skierować statek ku brzegowi. Okręt wpada jednak na: mieliznę. Dziób grzęźnie. Rufa: rozpada się pod uderzeniami fal.

Żołnierze chcą wtedy: zabić więźniów. Dlaczego? BT wyjaśnia, że jeśli więzień uciekł, jego strażnik mógł ponieść: karę odpowiadającą karze więźnia. Juliusz jednak chce: ocalić Pawła. Powstrzymuje plan. Ci, którzy umieją pływać: skaczą do wody. Pozostali dopływają: na deskach i szczątkach statku. I dokładnie tak, jak zapowiedział Bóg: wszyscy docierają żywi na ląd.

Dopiero na początku Dz 28 dowiedzą się, że wyspa nazywa się: Malta. Dz 27 jest więc historią: katastrofy, która nie zatrzymuje misji. Statek ginie. Plan żeglugi się rozpada. Ładunek ginie. Sprzęt ginie. Ludzie tracą kontrolę. Ale Boża obietnica: nie tonie.

1. Struktura Dz 27

Dz 27,1–8 — początek podróży

decyzja o wyprawie do Italii;
„my” — Łukasz;
Juliusz;
Arystarch;
statek adramyteński;
Sydon;
Cypr;
Myra;
statek aleksandryjski;
Knidos;
Kreta;
Dobre Porty.

Dz 27,9–12 — decyzja o dalszej żegludze

późna pora roku;
post;
ostrzeżenie Pawła;
opinia sternika i właściciela;
decyzja większości;
Feniks na Krecie.

Dz 27,13–20 — Eurakylon

pozornie dobry wiatr;
gwałtowna zmiana;
wiatr północno-wschodni;
utrata kontroli;
zabezpieczenie łodzi;
opasanie kadłuba;
Syrta;
wyrzucanie ładunku;
brak słońca i gwiazd;
utrata nadziei.

Dz 27,21–26 — słowo Pawła

wezwanie do odwagi;
anioł;
Bóg, do którego Paweł należy;
konieczność stanięcia przed cezarem;
ocalenie załogi;
utrata statku;
wyspa.

Dz 27,27–32 — marynarze próbują uciec

czternasta noc;
sondowanie głębokości;
cztery kotwice;
pozorowana czynność;
próba ucieczki;
ostrzeżenie Pawła;
przecięcie lin łodzi.

Dz 27,33–38 — posiłek

czternaście dni napięcia;
potrzeba jedzenia;
zapewnienie o ocaleniu;
chleb;
dziękczynienie Bogu;
łamanie chleba;
276 osób;
odzyskanie otuchy;
wyrzucenie zboża.

Dz 27,39–44 — rozbicie statku

zatoka;
próba dobicia do brzegu;
mielizna;
rozpad statku;
plan zabicia więźniów;
interwencja Juliusza;
pływacy;
deski i szczątki;
ocalenie wszystkich.

2. „Nasz odjazd”

Wraca pierwsza osoba liczby mnogiej: „my”. BT w przypisie podkreśla: znów mamy dziennik podróży uczestnika — św. Łukasza. To ważne. Opis morza w Dz 27 jest: wyjątkowo szczegółowy.

3. Łukasz na pokładzie

Autor zna:

kolejne porty;
kierunki wiatrów;
manewry;
wyposażenie statku;
zmianę głębokości;
zachowania załogi.

To właśnie dlatego Dz 27 jest jednym z najbardziej: plastycznych opisów podróży morskiej w NT.

4. Paweł jest więźniem

Nie wolno zgubić podstawowego faktu.

Paweł nie wsiada na statek jako:

dowódca;
kupiec;
kapitan.

Jest: człowiekiem eskortowanym do sądu cesarskiego.

5. A jednak obietnica z Dz 23 trwa

Jezus wcześniej zapowiedział: świadectwo w Rzymie. Dz 27 pokazuje, jak absurdalnie daleko od spokojnej realizacji tego planu może wyglądać rzeczywistość.

6. Juliusz

Setnik ma na imię: Juliusz. Pochodzi z tzw.: cesarskiej kohorty. BT zachowuje to określenie jako element rzymskiej organizacji wojskowej.

7. Juliusz jest życzliwy Pawłowi

Już w Sydonie pozwala mu: odwiedzić przyjaciół. To ważne. Paweł jest więźniem. Ale nie jest traktowany jak: szczególnie niebezpieczny przestępca.

8. Przyjaciele w Sydonie

Tekst nie mówi dokładnie: kim byli. Naturalnie chodzi o: chrześcijańskich przyjaciół Pawła. Mogli pomóc mu: zaopatrzyć się na dalszą drogę.

9. Kościół wspiera więźnia

Misja Pawła trwa dzięki:

przyjaźni;
gościnności;
pomocy materialnej;
obecności innych.

Apostoł nigdy nie jest: samotnym superbohaterem.

10. Arystarch

Na statku jest: Arystarch z Tesaloniki.

Znamy go już z:

Dz 19;
Dz 20.

W listach Pawłowych pojawia się także jako: współpracownik i towarzysz.

11. Wierność w trudnej drodze

Łatwo być z kimś: w czasie sukcesu. Arystarch jest z Pawłem: w drodze więźnia. To inny rodzaj uczniostwa: obecność.

12. Statek adramyteński

BT wyjaśnia, że chodzi o statek związany z portem: Adramyttion w Myzji. Nie jest to jeszcze statek płynący: bezpośrednio do Rzymu.

13. Transport morski działa etapami

Podróż w starożytności nie przypomina: lotu bezpośredniego.

Trzeba:

znaleźć statek;
płynąć do odpowiedniego portu;
przesiąść się;
czekać na wiatr.

14. Morze narzuca warunki

Pierwsze wersety powtarzają:

wiatry przeciwne;
powolną żeglugę;
trudność;
zmianę trasy.

Człowiek planuje. Morze: wymusza korekty.

15. Myra

W Myrze w Licji Juliusz znajduje: statek aleksandryjski. To ważne dla transportu zboża z Egiptu do: Italii. Później okaże się, że ładunkiem jest właśnie: zboże.

16. Egipt i Rzym

Rzym potrzebował ogromnych dostaw: żywności. Aleksandria była jednym z kluczowych centrów: handlu zbożem. Dz 27 osadza podróż Pawła w: realnej gospodarce Imperium.

17. Knidos

Wiatr nie pozwala płynąć: zgodnie z zamierzoną trasą. Statek kieruje się wzdłuż: Krety.

18. Salmone

BT wyjaśnia: przylądek na wschodnim wybrzeżu Krety. To kolejny przykład: precyzji geograficznej Łukasza.

19. Dobre Porty

Nazwa brzmi: obiecująco. Ale według załogi miejsce nie nadaje się dobrze do: przezimowania. W pobliżu znajduje się: Lasaja.

20. Minął „post”

Nie chodzi o: dowolny osobisty post Pawła. BT identyfikuje go z: Dniem Przebłagania — Jom Kippur. To daje wskazówkę: kalendarzową.

21. Jesień i ryzyko żeglugi

BT wyjaśnia, że był to czas uznawany przez Żydów za: niepomyślny dla żeglugi. Jesienne Morze Śródziemne stawało się: coraz bardziej niebezpieczne.

22. Czy Paweł prorokuje w Dz 27,10?

Nie jest to całkowicie jasne.

Możliwe, że jego ostrzeżenie wynika z:

doświadczenia podróży;
obserwacji pogody;
zdrowego rozsądku.

Tekst nie wprowadza go tutaj formułą: „to mówi Pan”. Dlatego nie należy automatycznie nazywać tego: proroctwem.

23. Apostoł ma też zwykły rozsądek

Paweł nie potrzebuje nadnaturalnego objawienia, aby zobaczyć: ryzyko późnej żeglugi. To ważna lekcja. Wiara nie eliminuje: doświadczenia i obserwacji.

24. Setnik bardziej ufa fachowcom

Juliusz słucha:

sternika;
właściciela statku.

Z jednej strony: to logiczne. To oni są zawodowcami.

25. Czy Biblia uczy, że zawsze trzeba słuchać kaznodziei zamiast ekspertów?

Nie.

Dz 27 nie ustanawia zasady: „ksiądz zna morze lepiej od kapitana”. Paweł miał rację w tej konkretnej sytuacji. Nie dlatego, że urząd apostolski czyni go ekspertem od: każdej dziedziny technicznej.

26. Większość chce płynąć

Większość uznaje: trzeba spróbować dotrzeć do Feniksu. To kolejny ważny element.

27. Większość może się mylić

Fakt, że wiele osób zgadza się na decyzję: nie czyni jej automatycznie dobrą. Ale również: mniejszość nie ma automatycznie racji. Potrzebne jest: rozeznanie faktów.

28. Feniks

To port na Krecie uważany za: lepszy do przezimowania. Plan nie jest absurdalny. Problem: natura nie podporządkowuje się planowi.

29. Łagodny wiatr południowy

Nagle wygląda na to, że: większość i fachowcy mieli rację. Wiatr sprzyja. Załoga rozpoczyna rejs.

30. Fałszywe poczucie bezpieczeństwa

Chwilowa poprawa nie zawsze potwierdza: słuszność decyzji. Czasami konsekwencje pojawiają się: później.

31. Euraquilo

BT używa nazwy: euraquilo. Przypis wyjaśnia: silny wiatr północno-wschodni z gór kreteńskich. To nagła i gwałtowna zmiana.

32. Okręt traci możliwość sterowania

Statek nie może: stawić czoła wiatrowi. Załoga przestaje próbować płynąć pod wiatr. Pozwala statkowi: dryfować.

33. Kauda

BT lokalizuje wyspę: na południe od Krety. W rękopisach pojawia się również forma: Klauda. Za osłoną wyspy udaje się wykonać część: czynności ratunkowych.

34. Łódź ratunkowa

Mała łódź była normalnie: ciągnięta lub używana pomocniczo. Załoga z trudem ją: zabezpiecza.

35. Opasanie statku

Kadłub zostaje: wzmocniony linami. To próba ograniczenia ryzyka: rozpadu konstrukcji.

36. Syrta

BT wyjaśnia: mielizna północnoafrykańska. Żeglarze boją się, że dryf może zaprowadzić ich: w śmiertelnie niebezpieczny rejon.

37. „Pływająca kotwica” — trudność techniczna

BT zaznacza różne możliwości rozumienia użytego greckiego wyrażenia.

Może chodzić:

o przedmiot ograniczający dryf;
albo o zmianę ustawienia żagli.

Cel jest jasny: zmniejszyć pęd statku.

38. Biblia nie udaje podręcznika żeglugi

Tekst zachowuje: realne szczegóły techniczne. Nie każdy z nich daje się dziś odtworzyć: z absolutną pewnością. To normalne przy starożytnym języku specjalistycznym.

39. Wyrzucanie ładunku

Następnego dnia: ładunek idzie za burtę. To oznacza: ogromną stratę finansową. Ale w sytuacji katastrofy kolejność wartości jest jasna: życie > towar.

40. Trzeciego dnia sprzęt okrętowy

Załoga pozbywa się także: części wyposażenia. Statek traci coraz więcej tego, co normalnie jest potrzebne. Wszystko dla: zwiększenia szans przetrwania.

41. Nie widać słońca ani gwiazd

Dla starożytnych żeglarzy to nie tylko: zła pogoda. To utrata głównych punktów: nawigacji. Nie wiedzą dokładnie: gdzie są.

42. „Znika nadzieja”

To jeden z najciemniejszych momentów Dziejów. Łukasz jest na statku. Pisze w pierwszej osobie: wszelka nadzieja ocalenia zaczęła znikać. To doświadczenie: realnego lęku.

43. Wiara nie oznacza, że Łukasz nie czuł strachu

Autor nie mówi: „my, chrześcijanie, byliśmy całkowicie spokojni”. Mówi: nadzieja zanikała. To bardzo ludzkie.

44. Paweł wstaje

W momencie, gdy:

załoga traci orientację;
ludzie są głodni;
burza trwa;
nie ma nadziei,

więzień: zabiera głos.

45. „Trzeba było mnie posłuchać”

Brzmi trochę jak: „a nie mówiłem?” Ale Paweł nie zatrzymuje się na: satysfakcji z racji. Natychmiast przechodzi do: nadziei. To ważne.

46. Dobra korekta nie upokarza

Lider może powiedzieć: decyzja była błędna. Ale jego celem nie powinno być: triumfalne poniżenie innych. Celem Pawła jest: uratowanie ludzi.

47. Statek zginie, ludzie nie

Bóg nie obiecuje: zachowania całego majątku. Obiecuje: życie. To rozróżnienie jest ważne.

48. Chrześcijaństwo nie obiecuje, że nic materialnego nie stracisz

Czasem:

statek się rozpadnie;
plan się rozpadnie;
pieniądze przepadną.

A Bóg nadal: pozostaje wierny.

49. Anioł Boga

Paweł mówi o: aniele Boga. Anioł nie jest: centrum wiary. Jest: posłańcem.

50. „Bóg, do którego należę”

To jedno z najpiękniejszych zdań Dz 27.

Paweł definiuje siebie nie przez:

kajdany;
rzymski status;
opinię tłumu;
katastrofę.

Należy: do Boga.

51. „I któremu służę”

Przynależność prowadzi do: służby. Nie: „Bóg należy do mnie”. Tylko: „ja należę do Boga”. To zmienia perspektywę.

52. Tożsamość w kryzysie

W sztormie wiele rzeczy się rozpada. Ale Paweł wie: kim jest. To jeden z fundamentów jego stabilności.

53. „Musisz stanąć przed cezarem”

W Łukaszowym języku „musisz” ma często sens: działania Bożego planu. Rzym nie jest już tylko: pomysłem Pawła. Jest częścią: drogi świadectwa.

54. Obietnica z Dz 23 zostaje potwierdzona

Chrystus powiedział: Rzym. Anioł teraz przypomina: Cezar. Burza nie anulowała: powołania.

55. Bóg „daje” Pawłowi ludzi

Sens jest taki: Bóg ocali także pozostałych pasażerów. To niezwykła solidarność. Błogosławieństwo jednego człowieka staje się: dobrem dla całej wspólnoty statku.

56. Czy to znaczy, że wszyscy zostali zbawieni wiecznie?

Nie.

Tekst mówi o: ocaleniu życia w katastrofie. Nie wolno automatycznie utożsamiać tego z: wiecznym zbawieniem wszystkich 276 osób.

57. Łaska dla otoczenia

Możemy jednak zobaczyć ważną zasadę: wierność jednego człowieka może stać się błogosławieństwem dla innych. Tak dzieje się wielokrotnie w Biblii.

58. „Ufamy Bogu”

Paweł nie mówi: „ufam swojej intuicji”. Nie mówi: „na pewno jakoś będzie”. Jego nadzieja ma fundament: słowo Boga.

59. Chrześcijańska nadzieja nie jest optymizmem

Optymizm mówi: „może nie będzie źle”. Nadzieja mówi: „Bóg jest wierny nawet wtedy, gdy sytuacja jest zła”. Statek: naprawdę się rozbije. A obietnica: naprawdę się spełni.

60. „Musimy dopłynąć do jakiejś wyspy”

Paweł nie zna: wszystkich szczegółów.

Wie:

że przeżyją;
że statek zginie;
że będzie wyspa.

Nie wie jeszcze: nazwy miejsca.

61. Wiara nie daje pełnej mapy

To powtarzający się motyw. Bóg może dać: wystarczające światło do następnego kroku, a nie: kompletną mapę przyszłości.

62. Czternasta noc

To bardzo długo. Nie jest to: krótka letnia burza.

Ludzie są:

wyczerpani;
niewyspani;
niedożywieni;
przerażeni.

63. Adriatyk

Łukasz używa starożytnego określenia akwenu. Nie należy bezrefleksyjnie utożsamiać go wyłącznie z: dzisiejszym wąskim Morzem Adriatyckim. W starożytnym użyciu nazwa miała: szerszy zakres geograficzny.

64. Żeglarze wyczuwają ląd

Doświadczeni marynarze zauważają: zmianę warunków. Sondowanie potwierdza: głębokość maleje.

65. Sążeń

BT wyjaśnia: grecka orgyja ≈ 1,85 m. Najpierw jest: 20 sążni. Potem: 15. Okręt zbliża się: do brzegu.

66. Cztery kotwice

Załoga boi się: skał. Rzuca kotwice od rufy i: czeka na świt. To rozsądne działanie.

67. Próba ucieczki marynarzy

Niektórzy chcą spuścić: łódź. Udają, że chodzi o: dodatkowe kotwice. W rzeczywistości: chcą uciec.

68. Strach może rozbić wspólnotę

Gdy przychodzi kryzys, pojawia się pokusa: ratować siebie kosztem innych. Marynarze są potrzebni: pozostałym ludziom. Ich ucieczka może zwiększyć: ryzyko śmierci całej grupy.

69. Paweł reaguje praktycznie

Nie prowadzi marynarzy: do rozmowy duchowej. Mówi setnikowi: oni muszą zostać. To jest: zarządzanie kryzysem.

70. Obietnica i środki

Bóg powiedział: wszyscy przeżyją. Paweł mówi: marynarze muszą zostać. To nie jest sprzeczność. To jeden z najpiękniejszych przykładów: działania Opatrzności przez ludzkie środki.

71. Katolickie „i”

Nie: Bóg albo lekarz. Nie: Bóg albo procedura. Nie: Bóg albo kompetencja. Często: Bóg działa przez lekarza, procedurę, kompetencję i rozsądek.

72. Żołnierze przecinają liny

Nie ma już możliwości: ucieczki w łodzi. To decyzja: ryzykowna, ale konieczna. Załoga musi: pozostać razem.

73. Paweł każe jeść

Ludzie są w takim napięciu, że: zaniedbują jedzenie. Paweł wie: organizm potrzebuje siły. Duchowy lider przypomina o: bardzo fizycznej potrzebie.

74. Chrześcijaństwo nie gardzi ciałem

Nie wystarczy: modlić się. Trzeba także: zjeść. Człowiek jest: jednością ciała i duszy.

75. „Włos z głowy”

To biblijny idiom oznaczający: pełne ocalenie. Nie chodzi o: literalne policzenie włosów. To język: Bożej opieki.

76. Paweł bierze chleb

Przed wszystkimi:

bierze chleb;
dziękuje Bogu;
łamie;
zaczyna jeść.

To bardzo charakterystyczny: Łukaszowy ciąg gestów.

77. Czy to Eucharystia?

Trzeba odpowiedzieć: ostrożnie.

Gesty mocno przypominają:

Ostatnią Wieczerzę;
rozmnożenie chleba;
Emaus;
łamanie chleba w Kościele.

Ale kontekst jest: wspólnym posiłkiem rozbitków.

78. Dlaczego nie można powiedzieć po prostu „Msza na statku”?

Na pokładzie są:

żołnierze;
marynarze;
więźniowie;
prawdopodobnie ludzie różnych religii.

Tekst nie mówi: że wszyscy są ochrzczeni. Dlatego identyfikacja posiłku jako pełnej celebracji Eucharystii: przekracza dane tekstu.

79. Eucharystyczna rezonansa

Można natomiast powiedzieć: Łukasz opisuje gest Pawła językiem, który chrześcijańskiemu czytelnikowi naturalnie przypomina Eucharystię. To teologicznie bogate, ale: nie należy przesadzać.

80. Dziękczynienie wobec wszystkich

Paweł nie ukrywa: wiary. Dziękuje Bogu: publicznie. Nie narzuca jednak: innym religijnego rytuału. Po prostu daje: świadectwo.

81. Lider pierwszy zaczyna jeść

To ważne psychologicznie. Nie tylko mówi: „jedzcie”. Sam: je. Daje przykład.

82. Wszyscy nabierają otuchy

Nadzieja Pawła zaczyna: stabilizować grupę. Człowiek pełen pokoju może w kryzysie: regulować emocje innych.

83. 276 osób

BT podaje dokładnie: 276. To pokazuje: duży statek handlowy i liczną społeczność pokładową.

84. Każdy człowiek się liczy

Łukasz nie mówi: „dużo ludzi”. Podaje liczbę. A obietnica dotyczy: wszystkich.

85. Zboże idzie za burtę

Po posiłku: reszta ładunku zostaje wyrzucona. Teraz nie liczy się już: wartość handlowa. Liczy się: możliwość dotarcia do brzegu.

86. Radykalna zmiana priorytetów

Kryzys bardzo jasno pokazuje: co jest środkiem, a co celem. Towar: można stracić. Życia: trzeba chronić.

87. Świt

Ludzie widzą ląd, ale: nie rozpoznają go. To ważne. Dz 27 kończy się na: nieznanym brzegu. Dopiero Dz 28 powie: Malta.

88. Zatoka

Widzi się: płaskie wybrzeże. Plan: osadzić statek możliwie blisko brzegu. To ostatnia próba technicznego: uratowania ludzi.

89. Odcinają kotwice

Wszystko podporządkowane jest: ostatecznemu podejściu do brzegu. Nie ma już: odwrotu.

90. Ster

Rozluźniane są: wiązania sterowe. Załoga przygotowuje statek do: ostatniego manewru.

91. Przedni żagiel

Żagiel ma dać: ostatni ciąg ku brzegowi. To nie pasywne: „czekamy na cud”. To maksymalne wykorzystanie: dostępnych możliwości.

92. Mielizna

Statek grzęźnie. Dziób: stoi. Rufa: rozpada się pod falami. To koniec: okrętu.

93. Obietnica spełnia się nie przez uratowanie statku

Bóg nie powiedział: „statek będzie cały”. Powiedział: ludzie przeżyją. Czasem Boże ocalenie wygląda inaczej niż: zachowanie naszych struktur.

94. Możesz przeżyć utratę „statku”

W sensie duchowym można tu zobaczyć obraz: nie wszystko, co niesie cię przez życie, musi zostać zachowane.

Może zginąć:

projekt;
plan;
majątek;
sposób działania.

A ty nadal możesz: dotrzeć do brzegu. To zastosowanie duchowe, nie dosłowna egzegeza.

95. Żołnierze chcą zabić więźniów

To brutalna logika systemu. Jeśli więzień uciekał, strażnik mógł: ponieść jego karę.

BT przypomina podobne sceny z:

Dz 12;
Dz 16.

96. Strach przed odpowiedzialnością może prowadzić do przemocy

Żołnierze myślą: zabijmy ich, zanim uciekną. To nie wynika z: winy więźniów. Wynika z: lęku strażników o własne konsekwencje.

97. Juliusz kolejny raz chroni Pawła

Setnik: powstrzymuje plan. Chce: ocalić Pawła. I dzięki temu ocaleni zostają również: pozostali więźniowie.

98. Jeden człowiek staje się powodem ocalenia wielu

To motyw powracający w rozdziale. Ze względu na Pawła: Juliusz powstrzymuje egzekucję. Wcześniej Bóg zapowiedział ocalenie: wszystkich towarzyszy podróży.

99. Czy Juliusz zostaje chrześcijaninem?

Tekst: tego nie mówi. Jego życzliwość wobec Pawła nie jest automatycznie: nawróceniem. Nie dopisujmy historii.

100. Ci, którzy umieją pływać

Mają: skoczyć pierwsi. To kolejny przykład: praktycznego planu.

101. Pozostali na deskach

Nie każdy jest: dobrym pływakiem. Ci ludzie korzystają z: fragmentów statku. To niezwykły finał. Statek, który się rozpadł, nadal: częściowo służy do ocalenia.

102. Bóg może użyć także szczątków

Nawet to, co wydaje się: porażką, może zostać użyte jako: narzędzie przejścia do następnego etapu. To duchowa aplikacja.

103. Wszyscy docierają na ląd

To najważniejsze słowo zakończenia: wszyscy. Obietnica Boga: spełnia się.

104. Gdzie są?

Jeszcze nie wiedzą. Dz 28,1 ujawni: Malta. Dlatego warto pamiętać: tytuł sekcji w BT mówi o Malcie, ale postacie rozpoznają nazwę wyspy dopiero w następnym wersecie księgi.

105. Malta nie jest celem

Celem: Rzym. Malta jest: nieplanowanym etapem.

Ale właśnie tam wydarzą się:

kolejne znaki;
uzdrowienia;
spotkania.

Bóg potrafi wykorzystać: przymusowy postój.

106. Nie każde opóźnienie oznacza zejście z Bożej drogi

To ważne. Paweł ma dotrzeć: do Rzymu. Trafia najpierw: na Maltę. Nie dlatego, że Bóg: zapomniał. To część drogi.

107. Hugolin Langkammer OFM — znaczenie Dz 27

Langkammer przypomina, że jego mistrz: Eugeniusz Dąbrowski w klasycznym komentarzu poświęcił wiele uwagi: historycznym i żeglarskim szczegółom rozbicia statku. Sam Langkammer chce mocniej wydobyć także: kerygmatyczną wymowę wydarzenia.

108. Historia i kerygmat

To bardzo dobry klucz do Dz 27. Nie trzeba wybierać: albo szczegółowa historia morza, albo teologia. Łukasz wykorzystuje realistyczną historię: aby pokazać Boże prowadzenie misji.

109. Langkammer — struktura podróży

Komentarz ujmuje końcową podróż Pawła jako: drugi etap jego ostatniej drogi misyjnej. Pierwszy etap to: Jerozolima i Cezarea. Drugi: podróż do Rzymu i pobyt w stolicy Imperium.

110. Langkammer — sztorm i Malta

Komentarz wyróżnia szczegółowy opis: sztormu w Dz 27,9–26 oraz: rozbicia statku i dotarcia rozbitków na Maltę w Dz 27,27–44. To pokazuje, że katastrofa nie jest: marginalną anegdotą. Zajmuje praktycznie: cały rozdział.

111. Kerygmatyczne centrum katastrofy

Najważniejsze pytanie nie brzmi tylko: jak wyglądały liny i żagle? Brzmi: kto naprawdę prowadzi historię, kiedy ludzie tracą kontrolę? Odpowiedź Łukasza: Bóg.

112. Paweł jako duchowy lider

Langkammerowskie kerygmatyczne odczytanie pozwala zauważyć zmianę roli. Na początku Paweł jest: jednym z więźniów.

W środku katastrofy staje się człowiekiem:

którego słucha setnik;
który daje nadzieję;
który otrzymuje Boże słowo;
który pilnuje obecności marynarzy;
który organizuje ludzi wokół posiłku.

113. Autorytet bez formalnego stanowiska

Paweł nie dostaje: awansu na kapitana.

Jego autorytet rodzi się z:

prawdy;
spokoju;
odpowiedzialności;
wiary;
troski o wszystkich.

To niezwykle ważny obraz: chrześcijańskiego przywództwa.

114. Eugeniusz Dąbrowski

Klasyczny komentarz Pallottinum jest szczególnie znany z: bardzo dokładnej analizy podróży do Rzymu.

Dąbrowski badał:

realia morskie;
trasę;
statki;
warunki żeglugowe;
katastrofę.

Langkammer sam wskazuje ten komentarz jako: ważny punkt odniesienia.

115. Katolicki klucz: Opatrzność

Dz 27 pokazuje Opatrzność bardzo dojrzale. Bóg nie: usuwa burzy natychmiast. Nie teleportuje Pawła: do Rzymu.

Prowadzi przez:

wiatr;
decyzje;
błąd;
liny;
marynarzy;
żołnierzy;
jedzenie;
deski.

116. Opatrzność nie jest fatalizmem

Fatalizm mówi: „co ma być, to będzie”. Wiara mówi: „Bóg jest Panem historii, dlatego działaj odpowiedzialnie”. To ogromna różnica.

117. Obietnica nie zwalnia z kompetencji

Paweł ma słowo: wszyscy przeżyją. A jednak potrzebuje: marynarzy.

To bardzo dobry tekst dla katolików, którzy czasem przeciwstawiają:

modlitwę;
medycynę;
psychologię;
procedury;
wiedzę.

Biblia nie każe: wybierać.

118. Katolicki klucz: aniołowie

Anioł w Dz 27 jest: posłańcem Boga. Nie jest autonomicznym: bóstwem. Nie przychodzi po to, aby kierować uwagę na: siebie. Przekazuje: Bożą obietnicę.

119. Prawidłowa pobożność anielska

Aniołowie wskazują: na Boga. Dlatego zdrowa katolicka pobożność: nigdy nie zatrzymuje się na aniele zamiast na Bogu.

120. Katolicki klucz: ciało

Paweł każe ludziom: zjeść. To mały, ale ważny tekst. Chrześcijaństwo nie jest: pogardą dla ciała. Jedzenie, sen, zdrowie i odpoczynek: mają znaczenie.

121. Katolicki klucz: dziękczynienie

Paweł dziękuje Bogu: w samym środku katastrofy. Nie dlatego, że katastrofa jest: dobra.

Dziękuje za:

życie;
pokarm;
obietnicę;
obecność Boga.

122. Eucharystyczny język bez nadinterpretacji

Sekwencja:

chleb;
dziękczynienie;
łamanie;

jest dla Łukaszowego czytelnika: mocno eucharystyczna. Jednocześnie kontekst mówi: o posiłku ludzi na statku. Katolicka interpretacja powinna zachować: oba poziomy.

123. Katolicki klucz: życie człowieka ponad rzeczami

Ładunek znika. Sprzęt znika. Statek znika. Ludzie: mają zostać uratowani. To bardzo chrześcijańska hierarchia: osoba > rzecz.

124. Katolicki klucz: lider w kryzysie

Prawdziwy lider nie musi być: najwyższy rangą.

W kryzysie liczy się człowiek, który:

widzi fakty;
nie panikuje;
mówi prawdę;
daje nadzieję;
chroni wspólnotę;
działa praktycznie.

Paweł robi: wszystkie te rzeczy.

125. Katolicki klucz: „należę do Boga”

To może być duchowy klucz całego rozdziału. Paweł wie: do kogo należy. Dlatego burza nie definiuje: jego tożsamości.

126. Nie jesteś własnością kryzysu

Chrześcijanin nie należy:

do lęku;
do diagnozy;
do pracodawcy;
do opinii ludzi;
do katastrofy.

Ostatecznie: należy do Boga.

127. Klucz do Biblii

Rdz 6–9

ocalenie ludzi przez wody i Boża obietnica.

Jon 1

burza, zagrożony statek i wyrzucanie ładunku.

Ważna różnica: Jonasz ucieka od misji; Paweł idzie w kierunku misji.

Ps 107

żeglarze w burzy wołający do Boga.

Łk 8

Jezus i burza na jeziorze.

Łk 22–24

chleb, dziękczynienie i łamanie.

Dz 1,8

misja ku krańcom ziemi.

Dz 23,11

Chrystus zapowiada Rzym.

Dz 27

droga przez katastrofę.

Dz 28

Malta i dojście do Rzymu.

2 Kor 11

Paweł wspomina wcześniejsze doświadczenia morskich katastrof.

128. Jonasz i Paweł — podobieństwo i przeciwieństwo

Obie historie mają:

statek;
sztorm;
przerażonych żeglarzy;
wyrzucanie ładunku;
zagrożenie życia.

Ale teologicznie: są niemal przeciwieństwami. Jonasz: ucieka od powołania. Paweł: zmierza zgodnie z powołaniem. Jonasz zostaje wrzucony do morza. Paweł: pomaga ocalić wszystkich.

129. Burza nie zawsze jest karą za nieposłuszeństwo

To bardzo ważne. Nie każda katastrofa oznacza: „ktoś zgrzeszył”. W Dz 27 Paweł jest dokładnie tam, gdzie prowadzi go: droga do Rzymu. A mimo to: przychodzi burza.

130. Nie czytaj życia w prostym schemacie

„Dobrze mi idzie = Bóg jest ze mną”. „Źle mi idzie = Bóg mnie opuścił”. Dz 27 mówi: to zbyt proste. Możesz być w środku Bożego planu i jednocześnie: znaleźć się w sztormie.

131. Niezbędnik biblijny

Główne osoby

Paweł;
Łukasz;
Arystarch;
setnik Juliusz;
marynarze;
żołnierze;
więźniowie;
anioł Boga.

Główne miejsca

Cezarea;
Sydon;
Cypr;
Myra;
Knidos;
Kreta;
Salmone;
Dobre Porty;
Lasaja;
Kauda;
morze;
nieznana wyspa, która okaże się Maltą.

Główne przedmioty i realia

statek adramyteński;
statek aleksandryjski;
łódź ratunkowa;
liny;
kotwice;
sonda;
żagle;
zboże;
deski;
więzy.

Główne tematy

Opatrzność;
Rzym;
misja;
burza;
strach;
nadzieja;
anioł;
tożsamość;
odpowiedzialność;
kompetencje;
wspólnota;
dziękczynienie;
ocalenie.

132. Ważne słowa greckie

πλέω — pleō

Płynąć / żeglować.

πλοῖον — ploion

Statek / okręt.

χειμών — cheimōn

Burza / zła pogoda / okres sztormowy.

σωτηρία — sōtēria

Ocalenie / zbawienie.

W Dz 27 często bezpośrednio chodzi o: fizyczne ocalenie życia.

θαρσέω — tharseō

Mieć odwagę / być dobrej myśli.

πιστεύω — pisteuō

Wierzyć / ufać.

Paweł: ufa Bogu.

εὐχαριστέω — eucharisteō

Dziękować.

To słowo ma oczywiście: wielkie znaczenie w języku eucharystycznym.

κλάω — klaō

Łamać.

Używane m.in. w: łamaniu chleba.

ἄγγελος — angelos

Posłaniec / anioł.

133. Co szczególnie podkreśla Biblia Tysiąclecia?

Dz 27,1

Powraca: dziennik podróży Łukasza.

Dz 27,2

BT identyfikuje:

Adramyttion;
Arystarcha.

Dz 27,7–8

Przypisy objaśniają:

Knidos;
Salmone;
Dobre Porty;
Lasaję.

Dz 27,9

„Post”: Dzień Przebłagania.

Przypis pozwala umieścić podróż w: niebezpiecznej porze jesiennej.

Dz 27,11

BT zaznacza alternatywne tłumaczenie funkcji osoby kierującej statkiem: sternik / kapitan.

Dz 27,14

Euraquilo: wiatr północno-wschodni z Krety.

Dz 27,16

Kauda: wyspa na południe od Krety.

Dz 27,17

Syrta: północnoafrykańska mielizna.

BT zaznacza też trudność technicznego tłumaczenia: urządzenia ograniczającego dryf.

Dz 27,28

Orgyja: około 1,85 m.

Dz 27,42

Strażnik odpowiadał za: ucieczkę więźnia.

To wyjaśnia brutalny plan żołnierzy.

134. Częste błędne odczytania

Błąd 1: „Burza oznacza, że Paweł nie powinien płynąć do Rzymu”

Nie. Chrystus wcześniej zapowiedział właśnie świadectwo w Rzymie.

Błąd 2: „Ostrzeżenie Pawła w Dobrych Portach na pewno było proroctwem”

Tekst nie mówi tego jednoznacznie; mogła to być roztropna ocena ryzyka.

Błąd 3: „Biblia uczy, że duchowny zawsze wie lepiej od eksperta”

Nie. Dz 27 opisuje konkretną sytuację, nie zasadę antyekspercką.

Błąd 4: „Skoro Bóg obiecał ocalenie, marynarze byli niepotrzebni”

Paweł wprost mówi, że muszą pozostać na statku.

Błąd 5: „Wiara oznacza niekorzystanie ze środków bezpieczeństwa”

Dz 27 pokazuje coś przeciwnego: liny, kotwice, sondowanie, marynarze i decyzje są ważne.

Błąd 6: „Paweł nie odczuwał lęku, bo miał wielką wiarę”

Łukasz pisze o zbiorowej utracie nadziei; wiara dojrzewa pośród realnego zagrożenia.

Błąd 7: „Posiłek z Dz 27 to na pewno formalna Msza dla wszystkich 276 osób”

Tekst nie daje podstaw do tak kategorycznego wniosku. Są wyraźne eucharystyczne echa językowe, ale kontekst jest posiłkiem całej załogi.

Błąd 8: „276 osób zostało wtedy zbawionych wiecznie”

Tekst obiecuje i opisuje fizyczne ocalenie z katastrofy.

Błąd 9: „Anioł staje się centrum duchowości Pawła”

Nie. Anioł wskazuje na Boga i przekazuje Jego słowo.

Błąd 10: „Juliusz na pewno się nawrócił”

Tekst mówi o jego życzliwości, nie o chrzcie ani wyznaniu wiary.

Błąd 11: „W Dz 27 wszyscy od razu wiedzieli, że to Malta”

Nazwę wyspy poznają dopiero w Dz 28,1.

Błąd 12: „Bóg obiecał, więc statek powinien ocaleć”

Nie. Bóg obiecał ocalenie ludzi, nie statku.

Błąd 13: „Jeśli tracę coś ważnego, oznacza to klęskę Bożego planu”

Dz 27 pokazuje, że statek może się rozpaść, a misja nadal zmierzać do celu.

135. Na język ludzki

Dz 27 można powiedzieć tak:

Paweł ma obietnicę: Rzym. Wsiada na statek. I wszystko zaczyna iść: źle. Wiatr przeciwny. Opóźnienia. Zła pora roku. Dyskusja. Decyzja większości. Sztorm. Brak orientacji. Wyrzucanie towaru. Wyrzucanie sprzętu. Brak jedzenia. Brak nadziei. Czyli dokładnie taki moment, w którym człowiek może powiedzieć: „Bóg chyba się pomylił”.

I wtedy Paweł mówi: nie. Statek się rozpadnie. Ale: Bóg się nie pomylił. To ważne. Bo czasem my mylimy: Boży plan z: naszym środkiem transportu.

Myślimy:

„Skoro Bóg mnie gdzieś prowadzi, to ten konkretny statek, projekt, praca, układ lub plan musi przetrwać”. A Dz 27 mówi: niekoniecznie. Statek może: zatonąć. A ty nadal możesz: dotrzeć do celu. Paweł ma słowo Boga, ale nie robi się nierozsądny.

Każe:

zatrzymać marynarzy;
jeść;
podejmować decyzje;
ratować ludzi.

To piękna wiara. Nie: „Bóg mnie ochroni, więc nic nie robię”. Tylko: „ufam Bogu, więc robię to, co dzisiaj jest rozsądne i potrzebne”.

136. Pytania do refleksji

Co jest obecnie moim „statkiem” — czymś, co uważam za konieczne, choć Bóg może poprowadzić mnie dalej także po jego utracie?
Czy nie interpretuję każdej trudności jako dowodu, że jestem poza Bożą wolą?
Czy w kryzysie potrafię oddzielić to, co mogę stracić, od tego, czego naprawdę trzeba chronić?
Czy moja wiara prowadzi do odpowiedzialnego działania, czy czasem używam jej jako wymówki dla lekkomyślności?
Czy potrafię słuchać ekspertów, a jednocześnie krytycznie oceniać ryzyko i fakty?
Czy wiem, do kogo należę, gdy inne elementy mojej tożsamości zaczynają się rozpadać?
Czy potrafię dziękować Bogu pośród kryzysu bez udawania, że sam kryzys jest czymś dobrym?
Czy w sytuacji paniki staję się źródłem dodatkowego chaosu, czy człowiekiem, który wnosi pokój, prawdę i praktyczne działanie?

137. Modlitwa inspirowana Dz 27

Panie Jezu,

kiedy moja droga zaczyna wyglądać inaczej, niż sobie wyobrażałem, daj mi pamiętać, że Ty nadal jesteś Panem.

Kiedy przychodzi burza, nie pozwól mi natychmiast uznać, że mnie opuściłeś.

Kiedy tracę orientację, przypominaj mi, do kogo należę.

Daj mi wiarę Pawła, który ufał Twojemu słowu, ale nie przestał działać rozsądnie.

Chroń mnie przed lekkomyślnością, która udaje wiarę.

Naucz mnie korzystać z wiedzy, kompetencji, ludzi, procedur i wszystkich dobrych środków, przez które może działać Twoja Opatrzność.

Gdy inni tracą nadzieję, daj mi nie tani optymizm, lecz pokój zakorzeniony w Tobie.

Naucz mnie chronić ludzi bardziej niż rzeczy.

A jeśli mój statek się rozpadnie, daj mi odwagę chwycić deskę, dopłynąć do brzegu i iść dalej drogą, do której mnie powołałeś.

Amen.

138. Jedno zdanie do zapamiętania

Dz 27 pokazuje, że Boża Opatrzność nie zawsze ocala statek, plan i majątek, ale wiernie prowadzi człowieka do celu, posługując się jednocześnie obietnicą, odwagą, kompetencją, rozsądkiem, wspólnotą i nawet deskami z rozbitego okrętu.

139. Źródła i literatura

Tekst biblijny

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Dz 27.
Tekst i przypisy sprawdzone bezpośrednio na biblia.pl, Dzieje Apostolskie 27.

Komentarze polskich biblistów

Hugolin Langkammer OFM, Dzieje Apostolskie. Tłumaczenie, wstęp i komentarz, Biblia Lubelska, Wydawnictwo KUL, Lublin 2008.
Eugeniusz Dąbrowski, Dzieje Apostolskie. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Pallottinum, Poznań 1961.
Franciszek Jóźwiak, „Dzieje Apostolskie”, w: Wstęp do Nowego Testamentu, red. R. Rubinkiewicz, Pallottinum, Poznań 1996.
Krzysztof Mielcarek, opracowania dotyczące teologii Łukaszowej, świadectwa i drogi Ewangelii.
Waldemar Rakocy, opracowania dotyczące Pawła i narracji Dziejów.

Teksty paralelne

Rdz 6–9 — woda, ocalenie i Boża obietnica.
Jon 1 — sztorm, statek i wyrzucanie ładunku.
Ps 107,23–32 — ludzie morza w burzy.
Łk 8,22–25 — Jezus i burza.
Łk 22,19; 24,30 — chleb, dziękczynienie, łamanie.
Dz 1,8 — świadectwo ku krańcom ziemi.
Dz 23,11 — zapowiedź świadectwa w Rzymie.
Dz 28 — Malta i dojście do Rzymu.
2 Kor 11,25 — wcześniejsze rozbicia statków w życiu Pawła.

Uwaga metodologiczna

Przy Dz 27,9 użyto objaśnienia BT identyfikującego „post” z Dniem Przebłagania i traktującego ten szczegół jako wskazówkę późnej, niebezpiecznej pory żeglugi. Przy Dz 27,10 ostrzeżenia Pawła nie nazwano bez zastrzeżenia proroctwem, ponieważ tekst nie wprowadza go tutaj jednoznaczną formułą objawienia. Może wynikać z doświadczenia i roztropnej oceny sytuacji.

Przy Dz 27,11 nie wyciągnięto antyeksperckiego wniosku z faktu, że sternik i właściciel statku okazali się w tej konkretnej decyzji błędni. Apostolski autorytet Pawła nie czyni go automatycznie ekspertem od każdej dziedziny technicznej. Przy Dz 27,14 zachowano nazwę euraquilo i przypis BT, który objaśnia ją jako gwałtowny wiatr północno-wschodni związany z Kretą.

Przy Dz 27,17 zachowano ostrożność BT wobec technicznego terminu opisującego działanie mające ograniczyć dryf statku. Przy Dz 27,23–26 odróżniono fizyczne ocalenie wszystkich pasażerów od tezy o ich automatycznym zbawieniu wiecznym. Przy Dz 27,30–32 podkreślono jedność Bożej obietnicy i ludzkich środków: zapowiedziane przez Boga ocalenie nie czyni obecności doświadczonych marynarzy zbędną.

Przy Dz 27,35 zachowano eucharystyczną rezonansę Łukaszowych gestów — wzięcie chleba, dziękczynienie i łamanie — ale nie utożsamiono tego posiłku kategorycznie z formalną celebracją Eucharystii dla całej niechrześcijańskiej załogi. Przy Dz 27,37 zachowano liczbę 276 osób zgodnie z Biblią Tysiąclecia V. Przy Dz 27,42 wykorzystano przypis BT wyjaśniający odpowiedzialność strażnika za ucieczkę więźnia; pozwala to zrozumieć motywację żołnierzy, ale nie usprawiedliwia moralnie planu zabicia więźniów.

Przy zakończeniu rozdziału zachowano narracyjną kolejność: ludzie docierają na nieznany jeszcze ląd w Dz 27,44, a nazwę Malta poznają dopiero w Dz 28,1.

140. Następny rozdział

Dz 28 — ostatni rozdział Dziejów Apostolskich: Malta, żmija i Paweł, Publiusz i uzdrowienia, dalsza podróż przez Syrakuzy, Regium i Puteoli, spotkanie z braćmi, wejście do Rzymu, rozmowa z miejscowymi Żydami, Izajasz o zatwardziałości serca oraz niezwykłe otwarte zakończenie: Paweł przez dwa lata głosi królestwo Boże i naucza o Jezusie Chrystusie „zupełnie swobodnie, bez przeszkód”.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.