Apokryfy. Czego nie ma w Biblii, dlaczego wypadło i kto to właściwie ustalił

Zacznijmy od faktu, który brzmi zaskakująco, a jest bezsporny: apokryfy istnieją i nikt ich nie ukrywa. Ewangelię Tomasza można kupić w księgarni, Ewangelię Judasza wydało towarzystwo geograficzne, a teksty z Nag Hammadi leżą w internecie od dziesięcioleci.

Nie ma tu żadnego sejfu. Jest natomiast pytanie ciekawsze: dlaczego te teksty nie weszły do Biblii — i kto właściwie o tym zdecydował.

Najpierw obalmy jedną rzecz

Popularna wersja brzmi tak: w 325 roku cesarz Konstantyn zwołał sobór w Nicei, gdzie biskupi przegłosowali, które ewangelie zostawić, a które spalić.

Nicea kanonem Pisma się nie zajmowała. Sobór wydał dwadzieścia kanonów — dotyczą arianizmu, daty Wielkanocy, święceń, dyscypliny duchowieństwa. Ani jeden nie dotyczy tego, które księgi należą do Biblii. Można je przeczytać; są krótkie.

Ta opowieść weszła do obiegu głównie przez powieści i filmy z przełomu wieków i okazała się wyjątkowo odporna. Powtarza się ją do dziś, także w dyskusjach prowadzonych w dobrej wierze.

Jak to wyglądało naprawdę

Kanon nie powstał w jednym głosowaniu. Krystalizował się przez trzy stulecia, w praktyce a nie na posiedzeniu.

Kryterium było, w uproszczeniu, potrójne. Czy tekst wiąże się z apostołami albo ich najbliższym otoczeniem. Czy jest czytany na liturgii w wielu Kościołach, nie w jednym środowisku. Czy zgadza się z wiarą już wyznawaną.

Najstarszą zachowaną listą 27 ksiąg Nowego Testamentu w dzisiejszym składzie jest list paschalny św. Atanazego z 367 roku — czyli czterdzieści lat po Nicei. Ale Atanazy niczego wtedy nie ustanawiał: spisał to, co już było w użyciu.

Powiedzmy przy tym rzecz, która bywa niewygodna dla obu stron sporu: to Kościół rozpoznał kanon, a nie kanon powołał Kościół. Wspólnota istniała i sprawowała Eucharystię, zanim spisano jakąkolwiek Ewangelię.

Dlaczego te teksty odpadły

Nie dlatego, że były niewygodne. Dlatego, że w większości były późne i mówiły coś innego.

Późne. Ewangelie kanoniczne powstały w drugiej połowie I wieku. Większość apokryfów — w II, III, a nawet IV. Ewangelia Judasza pochodzi z II wieku; jej autor nie mógł znać Judasza.

Inna teologia. Znaczna część apokryfów to teksty gnostyckie, a gnostycyzm był odrębnym systemem: świat materialny jest w nim dziełem niższego bóstwa, ciało więzieniem, a zbawienie polega na tajemnej wiedzy dostępnej wybranym. To nie jest wariant chrześcijaństwa — to inna religia, korzystająca z tych samych imion.

Inny bohater. W ewangeliach dzieciństwa mały Jezus lepi z gliny ptaki i ożywia je, a chłopcu, który go zaczepił, zsyła śmierć. To jest Jezus z baśni: efektowny, kapryśny, demonstrujący moc. Ewangelie kanoniczne o dzieciństwie milczą prawie zupełnie — i to milczenie jest wymowne.

Co jednak z nich zostało

Tu jest paradoks, o którym w polskich kościołach mówi się rzadko: część tradycji, którą uważamy za oczywistą, pochodzi właśnie z apokryfów.

Imiona rodziców Maryi — Joachim i Anna — nie występują w Biblii. Pochodzą z Protoewangelii Jakuba, tekstu z II wieku.

Wół i osioł przy żłóbku — w Ewangeliach ich nie ma. Weszły do ikonografii z apokryfów i z odczytania proroctwa Izajasza.

Trzej królowie. Mateusz pisze o mędrcach ze Wschodu i nie podaje ani ich liczby, ani tego, że byli królami. Liczba trzy wzięła się z trzech darów, imiona Kacper, Melchior i Baltazar — z późniejszej tradycji.

Święta Weronika i chusta — nie ma jej w Ewangeliach; pochodzi z tradycji późniejszej, a mimo to ma swoją stację Drogi Krzyżowej.

Kościół tego nie ukrywa i nie traktuje jako skandalu. To są elementy tradycji, nie prawdy wiary — i różnica między jednym a drugim jest właśnie tym, o co w tym rozróżnieniu chodzi.

Czy warto je czytać

Można, i bywa to pouczające. Warto tylko wiedzieć, czego się szuka.

Jeśli szukasz historii Jezusa — apokryfy są złym adresem. Są późniejsze i mniej wiarygodne niż to, co masz w czterech Ewangeliach.

Jeśli interesuje cię historia chrześcijaństwa — są świadectwem pierwszorzędnym. Pokazują, o co spierano się w II i III wieku, jakie pomysły krążyły i dlaczego Kościół odrzucił akurat te.

Jeśli liczysz na sensację — będzie rozczarowanie. Ewangelia Judasza, ogłoszona w 2006 roku jako tekst, który „zmienia wszystko“, jest gnostyckim traktatem z II wieku i nie zmienia niczego poza tym, co wiemy o gnostykach.

Zdanie z samej Biblii

Na koniec warto zauważyć, że Nowy Testament sam przyznaje, że relacji było więcej. Łukasz otwiera swoją Ewangelię zdaniem: „Wielu już starało się ułożyć opowiadanie o zdarzeniach, które się dokonały pośród nas“ (Łk 1,1).

Autor kanonicznej Ewangelii mówi więc wprost, że pisze jedną z wielu relacji — i podaje powód, dla którego pisze własną: żeby adresat „mógł się przekonać o całkowitej pewności nauk“ (Łk 1,4).

To jest, w gruncie rzeczy, cała historia kanonu w dwóch wersetach. Tekstów było wiele. Wybór nie był tajny — był stopniowy, jawny i oparty na kryterium, które da się sprawdzić.