Księga Wyjścia 4 — znaki, Aaron i powrót Mojżesza do Egiptu

Najpierw najważniejsza rzecz

Wj 4 jest dalszym ciągiem rozmowy przy krzewie gorejącym.

Wj 3 zakończył się wielkim objawieniem Boga i posłaniem Mojżesza.

Można by oczekiwać, że teraz Mojżesz po prostu wyruszy.

Ale tak się nie dzieje.

Mojżesz nadal się boi.

Pyta:

a jeśli lud mi nie uwierzy?
a jeśli mnie nie posłucha?
przecież nie umiem dobrze mówić;
może lepiej wyślij kogoś innego?

Bóg odpowiada cierpliwie.

Daje Mojżeszowi znaki.

Zapewnia go, że będzie przy jego ustach.

Daje mu Aarona jako pomocnika.

A kiedy Mojżesz wreszcie rusza do Egiptu, historia staje się jeszcze bardziej wymagająca.

Pojawiają się trzy niezwykle ważne tematy:

znak nie zastępuje wiary, ale może potwierdzać Boże posłanie;
Bóg nie wymaga od Mojżesza samowystarczalności — daje mu pomocnika;
ten, kto reprezentuje przymierze Boga, sam nie może lekceważyć przymierza.

Ten trzeci temat pojawia się w jednej z najbardziej tajemniczych scen całego Pięcioksięgu — Wj 4,24–26, gdzie Sefora dokonuje obrzezania syna.

Rozdział kończy się jednak bardzo prosto:

Izraelici słyszą, że Bóg dostrzegł ich cierpienie.

I uwierzyli.

Wj 4 — na język ludzki

Mojżesz nadal nie jest przekonany, że da sobie radę.

Najpierw martwi się, że Izraelici mu nie uwierzą.

Bóg daje mu więc znaki.

Laska Mojżesza może stać się wężem i znowu laską.

Ręka Mojżesza zostaje na chwilę dotknięta chorobą, a potem uzdrowiona.

Trzeci znak ma dotyczyć wody z Nilu, która po wylaniu na ziemię stanie się krwią.

Mojżesz jednak nadal się wycofuje.

Mówi, że nie jest człowiekiem wymownym.

Bóg odpowiada mu bardzo mocno:

to On jest Stwórcą ludzkich ust i będzie pomagał Mojżeszowi mówić.

Mojżesz w końcu mówi właściwie:

„wyślij kogoś innego”.

Wtedy tekst mówi o gniewie Boga.

Bóg jednak nie odrzuca Mojżesza.

Daje mu Aarona.

Aaron będzie mówił do ludu, a Mojżesz pozostanie człowiekiem, któremu Bóg przekazuje swoje polecenia.

Mojżesz wraca do Jetry, otrzymuje zgodę na wyjazd i rusza z rodziną do Egiptu.

Laska zwykłego pasterza staje się teraz:

„laską Boga” — narzędziem znaków.

W drodze Bóg zapowiada przyszły konflikt z faraonem.

Izrael zostaje nazwany: pierworodnym synem Boga.

To bardzo ważne.

Faraon zniewala lud, który należy do Boga.

Dlatego przyszłe uderzenie w pierworodnych Egiptu nie pojawia się w narracji bez wcześniejszego ostrzeżenia.

Nagle jednak wydarza się scena trudna i tajemnicza.

Podczas noclegu Mojżesz znajduje się w śmiertelnym niebezpieczeństwie.

Sefora obrzezuje syna i wypowiada tajemnicze słowa o „oblubieńcu krwi”.

Po tym niebezpieczeństwo ustępuje.

Biblia Tysiąclecia sama zaznacza w przypisie: jest to scena tajemnicza i różnie tłumaczona.

Nie należy więc udawać, że istnieje jedno oczywiste wyjaśnienie wszystkich jej szczegółów.

Najbardziej prawdopodobne jest jednak, że scena wiąże się z zaniedbanym obrzezaniem i przymierzem.

Potem Aaron wychodzi Mojżeszowi na spotkanie.

Bracia razem idą do starszych Izraela.

Aaron przekazuje słowa Boga.

Mojżesz wykonuje znaki.

I wtedy dzieje się coś bardzo ważnego: lud wierzy.

Słysząc, że Bóg „nawiedził” swój lud i zobaczył jego ucisk, Izraelici klękają i oddają Bogu pokłon.

Mapa rozdziału

Wj 4,1–9 — trzy znaki

Mojżesz boi się, że lud mu nie uwierzy.

Bóg daje mu trzy znaki:

laska i wąż,
ręka dotknięta chorobą i uzdrowiona,
woda z Nilu przemieniająca się w krew.

Wj 4,10–17 — „nie jestem wymowny”

Mojżesz wskazuje na własną słabość w mówieniu.

Bóg zapewnia, że będzie przy jego ustach.

Po dalszym oporze Mojżesza Bóg wyznacza Aarona na jego pomocnika.

Wj 4,18–23 — powrót do Egiptu

Mojżesz opuszcza Madian.

Bóg mówi, że niebezpieczeństwo ze strony dawnych prześladowców minęło.

Mojżesz rusza do Egiptu z rodziną.

Izrael zostaje nazwany pierworodnym synem Boga.

Wj 4,24–26 — tajemniczy epizod z Seforą

Podczas drogi pojawia się zagrożenie życia Mojżesza.

Sefora dokonuje obrzezania syna.

Niebezpieczeństwo ustępuje.

Tekst jest bardzo trudny i od starożytności otrzymuje wiele interpretacji.

Wj 4,27–31 — spotkanie z Aaronem i wiara ludu

Aaron spotyka Mojżesza.

Razem gromadzą starszych Izraela.

Lud słyszy przesłanie, widzi znaki i wierzy.

Czytanie tekstu krok po kroku

1. Mojżesz nadal ma wątpliwości

Wj 4 zaczyna się kolejnym zastrzeżeniem Mojżesza.

W Wj 3 pytał: „Kimże jestem?”

Teraz pyta w praktyce: „A jeśli oni mi nie uwierzą?”

To bardzo ludzkie.

Mojżesz nie boi się tylko faraona.

Boi się również reakcji własnego ludu.

2. Pamięć Wj 2

Mojżesz ma powód, aby się tego obawiać.

W Wj 2 jeden z Hebrajczyków odrzucił jego próbę interwencji pytaniem, kto ustanowił go przełożonym.

Mojżesz pamięta, że lud już kiedyś nie uznał jego autorytetu.

3. Znaki potwierdzają posłanie

Znaki nie są sztuczkami.

Ich funkcja została określona bardzo jasno:

mają pomóc ludowi rozpoznać, że Bóg rzeczywiście objawił się Mojżeszowi.

4. „Co masz w ręku?”

Bóg zaczyna od przedmiotu bardzo zwyczajnego.

Mojżesz ma laskę pasterza.

Nie miecz.

Nie berło faraona.

Nie symbol egipskiej władzy.

Zwykła laska stanie się narzędziem Bożego działania.

5. Laska

Hebrajskie: מַטֶּה — matteh

może oznaczać laskę, kij, a w innych kontekstach również plemię.

Tutaj jest to przedmiot związany z życiem pasterza Mojżesza.

6. Laska staje się wężem

Hebrajskie: נָחָשׁ — nachasz

oznacza węża.

Mojżesz sam ucieka przed tym, co widzi.

To pokazuje, że znak nie jest czymś przez niego kontrolowanym.

7. Chwycenie za ogon

Bóg poleca Mojżeszowi wykonać gest ryzykowny.

Chwycenie węża za ogon nie jest naturalnym sposobem bezpiecznego obchodzenia się z nim.

Narracja podkreśla więc zaufanie do polecenia Boga.

8. Wąż i Egipt

W Egipcie wąż, zwłaszcza kobra, mógł funkcjonować jako znak królewskiej mocy.

Nie trzeba twierdzić, że to jedyny sens znaku.

Ale późniejszy konflikt znaków przed faraonem pokaże wyraźnie, że Bóg Izraela ma władzę nad symbolami i mocami kojarzonymi z Egiptem.

9. Drugi znak — ręka

Mojżesz wkłada rękę w zanadrze.

Po wyjęciu jest ona dotknięta chorobą.

Po ponownym wykonaniu polecenia wraca do zdrowia.

Znak pokazuje władzę nad chorobą i zdrowiem.

10. „Trąd” w Biblii

Biblia Tysiąclecia używa słowa „trąd”, ale biblijne określenia chorób skóry nie zawsze odpowiadają współczesnej medycznej chorobie Hansena.

Nie należy automatycznie utożsamiać każdego biblijnego przypadku „trądu” z dzisiejszą diagnozą leprae.

11. Trzeci znak — Nil i krew

Nil był podstawą życia Egiptu.

Woda rzeki przemieniająca się w krew zapowiada późniejszą konfrontację z Egiptem i pierwszą plagę.

To także odwrócenie wydarzeń z Wj 1.

Faraon chciał użyć Nilu jako narzędzia śmierci hebrajskich chłopców.

Teraz Nil stanie się elementem sądu nad Egiptem.

12. Znaki mają swoją „wymowę”

Biblia Tysiąclecia mówi o „wymowie” znaków.

To bardzo trafne.

Znak w Biblii ma coś komunikować.

Nie jest cudem dla rozrywki.

13. Mojżesz zmienia argument

Skoro problem niewiary ludu otrzymał odpowiedź, Mojżesz wskazuje nową przeszkodę.

Mówi, że nie jest wymowny.

14. „Ociężałe usta”

Hebrajski obraz może sugerować trudność w swobodnym mówieniu.

Tekst nie pozwala nam zdiagnozować dokładnej przyczyny.

Nie wiemy, czy Mojżesz miał:

wadę wymowy,
problem językowy,
lęk przed publicznym mówieniem,
poczucie niekompetencji.

Najbezpieczniej pozostać przy tym, co mówi sam tekst: Mojżesz uważa, że nie potrafi dobrze mówić.

15. Bóg odpowiada pytaniem o Stwórcę

Bóg przypomina Mojżeszowi, że ludzkie zdolności nie są poza Jego władzą.

Ważne jest jednak, aby nie czytać tego zdania jako lekceważenia osób z niepełnosprawnościami.

Tekst służy w narracji zapewnieniu Mojżesza: Twoje ograniczenie nie przekreśla mojego posłania.

16. „Będę przy twoich ustach”

To rozwinięcie obietnicy z Wj 3: „Ja będę z tobą”.

Teraz obecność Boga zostaje zastosowana do konkretnego lęku Mojżesza.

Nie tylko:

„będę z tobą”.

Ale: „będę przy twoim mówieniu”.

17. Bóg będzie nauczał Mojżesza

Mojżesz nie musi znać od początku wszystkich przyszłych przemówień.

Ma iść.

Bóg obiecuje prowadzenie również w tym, co ma powiedzieć.

18. Ostatnia wymówka

Mojżesz wreszcie przestaje przedstawiać konkretne trudności.

W praktyce mówi: „Poślij kogoś innego”.

To już nie pytanie o szczegół.

To próba wycofania się z misji.

19. Gniew Boga

Bóg gniewa się na Mojżesza.

To ważne.

Pytania i lęki Mojżesza były przyjmowane.

Ale w pewnym momencie rozmowa dochodzi do granicy pomiędzy:

uczciwym lękiem,
a odmową posłuszeństwa.

20. Gniew nie oznacza odrzucenia

Bóg nie mówi:

„W takim razie wybieram kogoś innego”.

Daje Mojżeszowi pomoc.

To niezwykle ważne.

Mojżesz zostaje powołany mimo swojej niechęci.

21. Aaron

Aaron jest bratem Mojżesza i również Lewitą.

Biblia Tysiąclecia przypomina, że stanie się on początkiem przyszłego kapłaństwa izraelskiego.

W tej scenie jego pierwszą rolą jest jednak: pomoc w mówieniu.

22. Bóg zna zdolności Aarona

Mojżesz boi się mówić.

Aaron potrafi mówić.

Bóg tworzy z nich zespół.

Powołanie nie zawsze oznacza samotność.

23. „Włożysz słowa w jego usta”

To język przekazywania Bożego orędzia.

Mojżesz otrzymuje słowo od Boga.

Aaron przekazuje je ludowi.

24. „Ty będziesz dla niego jakby Bogiem”

To zdanie można źle zrozumieć.

Biblia Tysiąclecia wyjaśnia je w przypisie:

relacja Mojżesza i Aarona ma przypominać relację Boga i proroka.

Nie chodzi o ubóstwienie Mojżesza.

Aaron otrzymuje przekaz od Mojżesza tak, jak prorok przekazuje słowo otrzymane od Boga.

25. Laska znaków

Laska, która wcześniej była narzędziem pasterza, zostaje zabrana do Egiptu.

W dalszej historii stanie się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów misji Mojżesza.

26. Mojżesz wraca do Jetry

Po spotkaniu z Bogiem Mojżesz wraca do zwykłych relacji.

Prosi teścia o pozwolenie na odejście.

Wielkie powołanie nie znosi podstawowego szacunku wobec innych ludzi.

27. „Idź w pokoju”

Jetro pozwala mu odejść.

Mojżesz zamyka etap życia w Madianie.

28. Bóg potwierdza powrót

Bóg mówi Mojżeszowi, że ludzie, którzy chcieli go zabić, już nie żyją.

Cień wydarzeń z Wj 2 przestaje blokować powrót.

29. Mojżesz bierze rodzinę

Nie wraca sam.

Towarzyszy mu rodzina.

Tekst mówi o żonie i synach.

30. Osioł

Rodzina podróżuje w sposób zwyczajny dla świata starożytnego.

Narracja łączy wielką historię zbawienia z bardzo konkretną podróżą rodzinną.

31. „Laska Boga”

To niezwykłe określenie.

Przedmiot Mojżesza staje się narzędziem Boga.

Nie dlatego, że sama laska jest magiczna.

Dlatego, że Bóg posługuje się nią jako znakiem.

32. Zapowiedź zatwardziałości faraona

Bóg mówi Mojżeszowi, że faraon nie wypuści ludu.

Pojawia się temat „zatwardzenia serca”.

To jeden z najtrudniejszych tematów Księgi Wyjścia.

Nie należy wyciągać ostatecznych wniosków z jednego wersetu.

W kolejnych rozdziałach narrator będzie mówił czasem:

faraon zatwardza swoje serce,
serce faraona staje się twarde,
Bóg zatwardza serce faraona.

Cały motyw trzeba czytać łącznie.

33. Bóg nie zmusza niewinnego człowieka do zła

Narracja przedstawia faraona jako władcę, który już wcześniej uciskał, zniewalał i zabijał.

„Zatwardzenie” jest częścią konfliktu sądu nad człowiekiem uporczywie trwającym w oporze.

Temat zostanie rozwinięty w kolejnych rozdziałach.

34. Izrael — syn pierworodny

Bóg nazywa Izraela:

בְּכֹרִי — bekhori
„moim pierworodnym”.

To bardzo ważne określenie przymierza.

Nie chodzi o biologiczne synostwo.

Chodzi o relację:

wybrania,
przynależności,
miłości,
szczególnego miejsca.

35. Konflikt faraona z Bogiem jest konfliktem o syna

Faraon traktuje Izrael jak własną siłę roboczą.

Bóg mówi: Izrael należy do mnie.

To zmienia perspektywę całej historii.

36. „Wypuść mojego syna”

Wyjście jest przedstawione jak odzyskanie dziecka z niewoli.

Bóg nie negocjuje własności niewolników.

Domaga się wolności swojego ludu.

37. Zapowiedź śmierci pierworodnego faraona

To bardzo ciężki tekst.

Ważne jednak, że pojawia się jako ostrzeżenie przed ostatecznym sądem, zanim wydarzy się ostatnia plaga.

Faraon otrzymuje możliwość ustąpienia.

38. Tajemnicza scena noclegu

Wj 4,24–26 to jedna z najbardziej niejasnych perykop Pięcioksięgu.

Biblia Tysiąclecia sama zaznacza: „Scena tajemnicza, różnie tłum.”

To bardzo ważna wskazówka interpretacyjna.

Nie należy przedstawiać jednej hipotezy jako absolutnie pewnej.

39. Kto jest zagrożony?

Tekst hebrajski używa zaimków w sposób, który powoduje problemy interpretacyjne.

Tradycyjnie rozumie się, że zagrożony jest Mojżesz.

Ale szczegóły narracji są trudne.

40. Sefora działa natychmiast

W centrum sceny działania znajduje się Sefora.

To ona:

bierze krzemień,
obrzezuje syna,
wykonuje gest związany z krwią obrzezania.

Podobnie jak kobiety w Wj 1–2, również tutaj kobieta podejmuje działanie ratujące życie.

41. Obrzezanie

Hebrajskie: מוּל — mul

oznacza obrzezać.

Obrzezanie było znakiem przymierza Abrahama w Rdz 17.

To prawdopodobnie najważniejszy kontekst dla Wj 4,24–26.

42. Rdz 17 pomaga czytać Wj 4

W Rdz 17 brak obrzezania oznacza naruszenie znaku przymierza.

Mojżesz ma zostać reprezentantem Boga przymierza.

Tymczasem w jego własnej rodzinie pojawia się problem związany z tym właśnie znakiem.

43. „Oblubieniec krwi”

Hebrajskie: חֲתַן־דָּמִים — chatan damim

to niezwykle trudna formuła.

Może być oddawana jako „oblubieniec krwi” lub „małżonek krwi”.

Jej dokładny pierwotny sens pozostaje dyskutowany.

44. Janusz Lemański o Wj 4,24–26

Polski biblista ks. Janusz Lemański poświęcił tej scenie osobne studium: „Czy Jahwe rzeczywiście chciał zabić Mojżesza (Wj 4,24–26)?”

To dobry przykład, jak trudny jest ten fragment.

Polska egzegeza nie sprowadza go do prostego hasła.

Analizuje:

niejasność zaimków,
rolę obrzezania,
relację z przymierzem,
rolę Sefory,
możliwe warstwy tradycji.

45. Dawid Mielnik o przyczynie zagrożenia

Dawid Mielnik przeanalizował różne próby interpretacji tej perykopy i stwierdził, że żadna z nich nie rozwiązuje wszystkich problemów tekstu.

Za najbardziej prawdopodobne uznał jednak powiązanie gniewu Boga z brakiem obrzezania jednej z postaci.

To rozsądna zasada czytania: mamy mocny kierunek interpretacji, ale nie mamy pewności co do każdego szczegółu.

46. Nie chodzi o „kaprys Boga”

Scena jest szokująca dla współczesnego czytelnika.

Najgorszą metodą byłoby uznać:

„Bóg nagle bez powodu chciał zabić Mojżesza”.

Narracyjny kontekst przymierza wskazuje, że scena dotyczy poważnego problemu w relacji znaku obrzezania do misji Mojżesza.

47. Sefora ratuje sytuację

To kolejny motyw kobiet w pierwszych rozdziałach Wyjścia.

położne chronią dzieci,
matka Mojżesza chroni Mojżesza,
siostra Mojżesza działa przy Nilu,
córka faraona ocala dziecko,
Sefora interweniuje w scenie zagrożenia.

Księga Wyjścia rozpoczyna historię wybawienia poprzez serię odważnych działań kobiet.

48. Aaron zostaje wezwany przez Boga

Bóg działa również wobec Aarona.

Poleca mu wyjść naprzeciw Mojżesza.

To znaczy, że spotkanie braci nie jest przypadkiem.

49. Spotkanie przy Górze Bożej

Aaron spotyka Mojżesza w pobliżu miejsca objawienia.

Mojżesz przekazuje mu:

słowa Boga,
polecenie,
znaki.

Aaron staje się uczestnikiem misji.

50. Mojżesz i Aaron działają razem

Mojżesz nie wraca do Egiptu jako samotny bohater.

Od początku jego publicznej misji pojawia się współpraca.

51. Starsi Izraela

Zgodnie z poleceniem z Wj 3 bracia zbierają starszyznę.

Plan Boga jest realizowany krok po kroku.

52. Aaron mówi

Tak jak zapowiedział Bóg, Aaron pełni funkcję mówcy.

To bardzo konkretna odpowiedź na lęk Mojżesza.

53. Mojżesz wykonuje znaki

Znaki nie są wykonane dla niego samego.

Służą wspólnocie.

54. Lud wierzy

Na początku rozdziału Mojżesz pytał: „A jeśli nie uwierzą?”

Na końcu narrator odpowiada: uwierzyli.

To piękna konstrukcja literacka.

Obawa Mojżesza zostaje rozwiązana dokładnie tam, gdzie rozdział się kończy.

55. Lud słyszy, że Bóg „nawiedził” Izrael

Biblijne „nawiedzenie” nie oznacza tutaj czegoś złowrogiego.

Oznacza Boże zwrócenie się ku ludowi i podjęcie działania.

56. Pokłon

Wiara prowadzi do kultu.

Lud nie reaguje tylko polityczną nadzieją:

„może uwolnimy się od pracy”.

Reaguje religijnie.

Klęka i oddaje pokłon Bogu.

Ważne słowa hebrajskie

Hebrajskie	Transliteracja	Znaczenie	Dlaczego ważne
אוֹת	ot	znak	znaki potwierdzają posłanie
מַטֶּה	matteh	laska	laska Mojżesza staje się narzędziem Boga
נָחָשׁ	nachasz	wąż	pierwszy znak
יָד	jad	ręka	drugi znak i motyw Bożego działania
דָּם	dam	krew	Nil i scena obrzezania
פֶּה	peh	usta	Mojżesz boi się mówienia
שָׁלַח	szalach	posłać	sedno powołania
אַהֲרֹן	Aharon	Aaron	pomocnik i późniejszy kapłan
כָּבֵד	kaved	ciężki, twardy	ważny rdzeń w motywie zatwardziałości
בֵּן	ben	syn	Izrael jako syn Boga
בְּכוֹר	bekhor	pierworodny	Izrael jako pierworodny
מוּל	mul	obrzezać	znak przymierza
חֲתַן־דָּמִים	chatan damim	oblubieniec/małżonek krwi	trudna formuła Wj 4,25–26
פָּקַד	paqad	nawiedzić, zatroszczyć się, zająć się	Bóg zwraca się ku Izraelowi
אָמַן	aman	wierzyć, być wiernym	lud uwierzył

Klucz do Biblii — Wj 4

Wj 4 kontynuuje rozmowę rozpoczętą w Wj 3.
Mojżesz nadal obawia się swojej misji.
Pierwsza obawa dotyczy niewiary Izraelitów.
Bóg daje Mojżeszowi znaki.
Pierwszym znakiem jest laska przemieniająca się w węża.
Drugim znakiem jest ręka dotknięta chorobą i uzdrowiona.
Trzecim znakiem jest woda z Nilu przemieniająca się w krew.
Znaki mają potwierdzać Boże posłanie.
Mojżesz uważa, że nie potrafi dobrze mówić.
Bóg obiecuje być przy jego ustach.
Ludzka słabość nie unieważnia powołania.
Mojżesz próbuje ostatecznie odmówić misji.
Bóg gniewa się, ale nie odrzuca Mojżesza.
Aaron zostaje dany Mojżeszowi jako pomocnik.
Aaron ma przemawiać.
Mojżesz zachowuje rolę głównego pośrednika Bożego polecenia.
„Jakby Bogiem” nie oznacza ubóstwienia Mojżesza.
Laska pasterza staje się „laską Boga”.
Mojżesz opuszcza Madian.
Dawni prześladowcy Mojżesza już nie żyją.
Mojżesz wraca do Egiptu z rodziną.
Bóg zapowiada opór faraona.
Motyw zatwardzenia serca trzeba czytać w całym cyklu narracji.
Izrael zostaje nazwany pierworodnym synem Boga.
Wyjście jest konfliktem o wolność ludu należącego do Boga.
Bóg ostrzega faraona przed konsekwencjami.
Wj 4,24–26 jest jednym z najtrudniejszych tekstów Księgi Wyjścia.
Biblia Tysiąclecia sama nazywa tę scenę tajemniczą.
Sefora dokonuje obrzezania syna.
Obrzezanie łączy scenę z przymierzem Abrahama.
Nie istnieje jedna bezdyskusyjna interpretacja wszystkich szczegółów.
Polska egzegeza — m.in. Janusz Lemański i Dawid Mielnik — pokazuje złożoność tej perykopy.
Najbardziej prawdopodobny kierunek interpretacji wiąże zagrożenie z zaniedbaniem obrzezania.
Sefora odgrywa rolę ratującą życie.
Aaron spotyka Mojżesza przy Górze Bożej.
Bracia idą razem do Izraela.
Aaron mówi do starszych.
Mojżesz wykonuje znaki.
Lud wierzy.
Rozdział zaczyna się obawą „nie uwierzą”, a kończy odpowiedzią „uwierzyli”.
Wiara ludu prowadzi do pokłonu Bogu.

Niezbędnik Biblijny — Wj 4

Księga: Wyjścia
Rozdział: 4
Sekcja: zakończenie powołania Mojżesza i powrót do Egiptu
Poprzedni rozdział: Wj 3 — krzew gorejący i powołanie Mojżesza
Następny rozdział: Wj 5 — pierwsze spotkanie z faraonem i pogorszenie sytuacji Izraelitów

Główne postacie:

Bóg,
Mojżesz,
Aaron,
Jetro,
Sefora,
synowie Mojżesza,
starsi Izraela,
faraon.

Główne miejsca:

Horeb / Góra Boża,
Madian,
droga do Egiptu,
miejsce noclegu,
Egipt.

Najważniejszy problem Mojżesza: brak wiary we własną zdolność do wykonania misji.

Najważniejsza odpowiedź Boga: Boża obecność oraz pomoc Aarona.

Najtrudniejszy fragment: Wj 4,24–26 — Sefora, obrzezanie i „oblubieniec krwi”.

Najważniejsza puenta narracyjna:

Mojżesz obawia się: „nie uwierzą”.

Rozdział kończy się: lud uwierzył.

Komentarze polskich biblistów

Janusz Lemański

Ks. Janusz Lemański jest autorem obszernego „Księga Wyjścia. Wstęp. Przekład z oryginału. Komentarz” w serii Nowy Komentarz Biblijny.

Szczególne znaczenie dla Wj 4 ma jego osobne studium: „Czy Jahwe rzeczywiście chciał zabić Mojżesza (Wj 4,24–26)?”

Lemański pokazuje, że Wj 4,24–26 nie może być interpretowane powierzchownie.

Tekst zawiera wiele trudności:

niejasne zaimki,
brak jednoznacznego wskazania wszystkich uczestników,
starożytną formułę „oblubieniec krwi”,
powiązanie z obrzezaniem,
różnice w starożytnych przekładach.

Dla początkującego czytelnika najważniejsza jest uczciwość: nie wiemy wszystkiego.

Możemy jednak z dużym prawdopodobieństwem powiedzieć, że scena jest powiązana ze znakiem obrzezania i odpowiedzialnością człowieka przymierza.

Dawid Mielnik

Dawid Mielnik w artykule „Czym Mojżesz rozgniewał Boga? Problem przyczyny gniewu Bożego w narracji Wj 4,24–26” analizuje główne propozycje egzegetyczne dotyczące tej sceny.

Jego wniosek jest bardzo wyważony:

żadna interpretacja nie usuwa wszystkich trudności.

Najlepszym kierunkiem pozostaje jednak powiązanie gniewu Boga z brakiem obrzezania jednej z postaci.

To dobry przykład odpowiedzialnej biblistyki:

nie trzeba udawać pewności tam, gdzie tekst jej nie daje.

Stanisław Łach

Ks. Stanisław Łach w klasycznym komentarzu Pallottinum umieszcza Wj 4 w szerszej historii przygotowania Mojżesza do misji.

W klasycznej polskiej egzegezie ważne są szczególnie:

znaki jako potwierdzenie posłania,
funkcja Aarona,
relacja Mojżesza i Aarona jako model pośrednika i mówcy,
znaczenie obrzezania,
początek realizacji misji wobec Izraela.

Wspólny punkt polskiej egzegezy

Wj 4 nie przedstawia Mojżesza jako bohatera pozbawionego lęku.

Przeciwnie.

Mojżesz:

boi się niewiary ludu,
boi się mówienia,
próbuje uniknąć misji.

A jednak Bóg:

odpowiada,
daje znaki,
zapewnia obecność,
daje pomocnika,
nie rezygnuje z powołania.

Powiązania z innymi tekstami Biblii

Rdz 17 — obrzezanie

To najważniejszy tekst tła dla Wj 4,24–26.

Obrzezanie zostaje ustanowione jako znak przymierza Abrahama.

W tym świetle scena z Seforą nabiera sensu przymierza, a nie przypadkowego rytuału.

Wj 1 — Nil i śmierć

Wj 1 przedstawia Nil jako narzędzie śmierci hebrajskich chłopców.

W Wj 4 woda Nilu zamieniająca się w krew zapowiada sąd nad Egiptem.

Wj 2 — odrzucenie Mojżesza

Lęk Mojżesza, że Izraelici go nie przyjmą, ma swoje narracyjne tło w Wj 2.

Wj 3 — „Ja będę z tobą”

Wj 4 rozwija tę obietnicę.

Bóg mówi, że będzie przy ustach Mojżesza.

Boża obecność zostaje odniesiona do konkretnej słabości.

Wj 7 — Mojżesz i Aaron

Relacja Mojżesza i Aarona zostanie jeszcze dokładniej opisana.

Aaron pełni funkcję prorockiego rzecznika Mojżesza.

Wj 7–12 — plagi

Trzeci znak z wodą Nilu i zapowiedź śmierci pierworodnego przygotowują czytelnika do cyklu plag.

Wj 12 — pierworodni

Zapowiedź z Wj 4 otrzyma dramatyczne rozwinięcie w ostatniej pladze i w Pasze.

Oz 11,1

Prorok powróci do obrazu Izraela jako syna wezwanego z Egiptu.

Mt 2,15

Mateusz wykorzysta słowa Ozeasza o synu wyprowadzonym z Egiptu w opowiadaniu o Jezusie.

W chrześcijańskim odczytaniu Jezus skupia w sobie historię Izraela i przechodzi drogę „nowego Wyjścia”.

Dz 7,35–36

Szczepan przedstawia Mojżesza jako posłanego przez Boga wybawcę, który dokonuje znaków i cudów.

Częste błędne odczytania

Błąd 1: „Mojżesz po krzewie gorejącym był już całkowicie pewny siebie”

Nie.

Wj 4 pokazuje dalszą serię jego obaw.

Błąd 2: „Znaki to magiczne sztuczki”

Nie.

Mają określoną funkcję:

potwierdzić Boże posłanie.

Błąd 3: „Laska Mojżesza jest magicznym przedmiotem”

Nie.

Sama laska nie ma autonomicznej mocy.

Bóg posługuje się nią jako narzędziem.

Błąd 4: „Mojżesz musiał mieć konkretną medyczną wadę wymowy”

Tekst tego nie pozwala stwierdzić z pewnością.

Wiemy jedynie, że Mojżesz uważał swoje mówienie za poważne ograniczenie.

Błąd 5: „Bóg gniewa się na ludzi za zadawanie pytań”

Nie tak wygląda cały dialog Wj 3–4.

Bóg odpowiada na wiele pytań Mojżesza.

Gniew pojawia się, gdy Mojżesz dochodzi do faktycznej odmowy:

„poślij kogoś innego”.

Błąd 6: „Aaron zastępuje Mojżesza”

Nie.

Aaron wspiera Mojżesza.

Powołanie Mojżesza pozostaje aktualne.

Błąd 7: „Mojżesz jest dla Aarona bogiem”

Nie w sensie boskości.

Biblia Tysiąclecia wyjaśnia, że chodzi o analogię:

Mojżesz przekazuje orędzie, Aaron pełni wobec niego funkcję rzecznika podobną do funkcji proroka.

Błąd 8: „Bóg zmusił dobrego faraona do bycia złym”

To ignoruje wcześniejszą narrację.

Faraon już przed cyklem zatwardzenia jest prześladowcą i ciemiężycielem.

Motyw zatwardzenia trzeba czytać w całej historii.

Błąd 9: „Pierworodny syn Boga” oznacza biologiczne synostwo Izraela

Nie.

To język przymierza i wybrania.

Błąd 10: „Wj 4,24–26 ma jedno oczywiste wyjaśnienie”

Nie.

To jeden z najbardziej dyskutowanych tekstów Pięcioksięgu.

Błąd 11: „Bóg bez powodu próbował zabić Mojżesza”

To zbyt uproszczone.

Najsilniejszy kontekst wskazuje na problem obrzezania i przymierza.

Błąd 12: „Sefora wykonuje jakiś bezsensowny magiczny rytuał”

Tekst jest archaiczny i trudny, ale obrzezanie ma wyraźny biblijny kontekst przymierza z Rdz 17.

Błąd 13: „Skoro Mojżesz się bał, nie nadawał się do powołania”

Właśnie jego historia pokazuje, że lęk i powołanie mogą istnieć jednocześnie.

Co Wj 4 mówi o Bogu?

1. Bóg odpowiada na ludzkie lęki

Nie zawsze usuwa je natychmiast.

Ale daje konkretne wsparcie.

2. Bóg daje znaki

Nie dla widowiska, lecz dla potwierdzenia słowa.

3. Bóg może użyć zwykłych rzeczy

Laska pasterza staje się narzędziem misji.

4. Bóg zna ludzkie ograniczenia

Wie o lęku Mojżesza przed mówieniem.

5. Bóg daje współpracowników

Aaron jest odpowiedzią na realną słabość Mojżesza.

6. Bóg wymaga posłuszeństwa

Cierpliwość wobec lęku nie oznacza, że powołanie można bez końca odrzucać.

7. Bóg jest wierny przymierzu

Motyw obrzezania przypomina, że misja Mojżesza wyrasta z przymierza z Abrahamem.

8. Bóg nazywa Izraela swoim synem

Relacja Boga z ludem jest osobista.

9. Bóg widzi ucisk

To właśnie ta prawda prowadzi lud do wiary na końcu rozdziału.

Co Wj 4 mówi o człowieku?

Można być powołanym i jednocześnie się bać.
Można mieć realne ograniczenia.
Nie trzeba wykonywać wszystkiego samotnie.
Proszenie o pomoc nie przekreśla powołania.
Czasem zwykły przedmiot może stać się narzędziem wielkiej odpowiedzialności.
Pytania są czymś innym niż trwała odmowa.
Własne życie powinno być spójne z misją, którą człowiek podejmuje.
Wiara wspólnoty może przyjść później, niż się tego spodziewamy.
Bóg może wykorzystać osoby bardzo różne — Mojżesza, Aarona i Seforę.
Powołanie jest często pracą zespołową.

Dla początkującego czytelnika — jedna rzecz, której nie przegap

Wj 4 zaczyna się od lęku Mojżesza: „A jeśli nie uwierzą?”

Potem następuje długa seria:

znaków,
obiekcji,
pomocy Aarona,
podróży,
trudnej sceny obrzezania.

A na samym końcu narrator odpowiada: lud uwierzył.

Mojżesz bał się czegoś, co ostatecznie nie wydarzyło się w taki sposób, jak przewidywał.

To nie znaczy, że wszystkie jego lęki były absurdalne.

Znaczy natomiast: Mojżesz nie znał całej przyszłości. Bóg znał.

Pytanie do refleksji

Czy jest coś, czego unikam, ponieważ z góry zakładam reakcję innych ludzi — „nie uwierzą mi”, „nie przyjmą mnie”, „nie dam rady” — mimo że jeszcze nawet nie zrobiłem pierwszego kroku?

Modlitwa inspirowana Wj 4

Boże,

Ty znasz moje ograniczenia lepiej niż ja.

Wiesz, czego się boję.

Wiesz, gdzie czuję się niewystarczający.

Naucz mnie odróżniać uczciwe pytania od wymówek, którymi uciekam przed odpowiedzialnością.

Daj mi ludzi takich jak Aaron — tych, którzy uzupełniają moje słabości.

I daj mi pokorę, abym potrafił ich przyjąć.

Nie pozwól mi budować na własnej sile ani na „magicznych znakach”.

Ucz mnie ufać Twojej obecności.

Amen.

Źródła i literatura

Tekst biblijny

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Wj 4, tekst na Biblia.pl: https://biblia.pl/czytaj/Wj/4/
Przypisy redakcyjne Biblii Tysiąclecia do Wj 4 — szczególnie do Wj 4,10; 4,14; 4,16 oraz 4,24–26.

Komentarze polskich biblistów

Janusz Lemański, Księga Wyjścia. Wstęp. Przekład z oryginału. Komentarz, Nowy Komentarz Biblijny, Stary Testament II, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2009.
Janusz Lemański, „Czy Jahwe rzeczywiście chciał zabić Mojżesza (Wj 4,24–26)?”, w: Żyjemy dla Pana, red. M. Rosik, Wrocław 2005, s. 287–307.
Dawid Mielnik, „Czym Mojżesz rozgniewał Boga? Problem przyczyny gniewu Bożego w narracji Wj 4,24–26”, Verbum Vitae 33 (2018), s. 21–43.
Stanisław Łach, Księga Wyjścia. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Poznań: Pallottinum, 1964.
Marcin Majewski, W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia, Kraków: Wydawnictwo eSPe, 2011.

Zasada interpretacyjna

Opracowanie rozróżnia:

to, co tekst mówi wprost,
dane językowe,
komentarze Biblii Tysiąclecia,
interpretacje polskich biblistów,
wnioski teologiczne,
późniejsze odczytania chrześcijańskie.

W przypadku Wj 4,24–26 celowo zachowano ostrożność interpretacyjną, ponieważ sam tekst jest niejednoznaczny, a polska literatura egzegetyczna przedstawia kilka konkurencyjnych wyjaśnień.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum, wydanie V. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.