Księga Wyjścia 3 — krzew gorejący i powołanie Mojżesza

Najpierw najważniejsza rzecz

Wj 3 jest jednym z najważniejszych rozdziałów całej Biblii.

Tutaj po raz pierwszy Mojżesz otrzymuje bezpośrednie powołanie do misji wyprowadzenia Izraela z Egiptu.

Tutaj Bóg objawia się przy krzewie, który płonie, ale się nie spala.

Tutaj Mojżesz słyszy: „Mojżeszu, Mojżeszu!”

Tutaj Bóg mówi: „Ja będę z tobą”.

I tutaj pada jedno z najbardziej znanych zdań Starego Testamentu: „JESTEM, KTÓRY JESTEM”.

Ale najważniejszą myślą rozdziału nie jest samo niezwykłe zjawisko krzewu.

Nie chodzi też o to, że Mojżesz ma być wyjątkowo silny.

Sedno brzmi: Bóg widzi cierpienie ludu, słyszy jego wołanie, zna jego udrękę i postanawia działać.

Mojżesz zostaje posłany nie dlatego, że sam uważa się za wielkiego przywódcę.

Wręcz przeciwnie.

Jego pierwsza reakcja brzmi: „Kimże jestem?”

Bóg nie odpowiada listą zalet Mojżesza.

Nie mówi:

„Jesteś wystarczająco zdolny”.

Mówi: „Ja będę z tobą”.

To klucz do całego powołania.

Wj 3 — na język ludzki

Mojżesz mieszka w Madianie.

Nie jest już człowiekiem dworu faraona.

Nie jest jeszcze przywódcą Izraela.

Jest pasterzem.

Pewnego dnia prowadzi stado swojego teścia Jetry w głąb pustyni i dociera do Horebu, który narrator nazywa Górą Bożą.

Widzi tam coś dziwnego:

krzew płonie, ale się nie spala.

Mojżesz postanawia podejść bliżej.

I wtedy Bóg woła go po imieniu: „Mojżeszu, Mojżeszu!”

Mojżesz odpowiada: „Oto jestem”.

Bóg nakazuje mu się zatrzymać i zdjąć sandały, bo miejsce jest święte.

Następnie przedstawia się jako:

Bóg jego ojca,
Bóg Abrahama,
Bóg Izaaka,
Bóg Jakuba.

To ważne.

Bóg, który objawia się Mojżeszowi, nie jest nowym, nieznanym bogiem pustyni.

To ten sam Bóg, który prowadził patriarchów.

Potem Bóg mówi, że widział udrękę Izraela w Egipcie, słyszał jego wołanie i zna jego cierpienie.

Mówi: „Zstąpiłem, aby go wyrwać”.

A następnie dzieje się coś, czego Mojżesz prawdopodobnie się nie spodziewa:

Bóg mówi: „Idź. Posyłam cię do faraona”.

Mojżesz pyta: „Kimże jestem?”

Bóg odpowiada: „Ja będę z tobą”.

Mojżesz pyta dalej:

„Jeśli Izraelici zapytają mnie o Twoje imię, co mam powiedzieć?”

Bóg odpowiada: „JESTEM, KTÓRY JESTEM”.

Następnie objawia swoje imię JHWH i przypomina, że jest Bogiem Abrahama, Izaaka i Jakuba.

Mojżesz ma zebrać starszych Izraela, przekazać im Bożą obietnicę i razem z nimi udać się do faraona.

Bóg od razu uprzedza:

faraon nie zgodzi się łatwo.

Wyzwolenie nie nastąpi dlatego, że faraon nagle zmieni zdanie.

Bóg zapowiada swoje działanie.

Wj 3 kończy się więc programem całej pierwszej części Księgi Wyjścia: Bóg widzi → Bóg powołuje → Bóg posyła → Bóg będzie działał → lud zostanie wyprowadzony.

Mapa rozdziału

Wj 3,1–6 — krzew gorejący

Mojżesz jako pasterz dociera do Horebu.

Ukazuje mu się Anioł Pański w płomieniu ognia ze środka krzewu.

Bóg woła Mojżesza po imieniu.

Miejsce objawienia staje się ziemią świętą.

Wj 3,7–10 — Bóg widzi cierpienie Izraela

Bóg mówi, że widział udrękę ludu, słyszał jego wołanie i zna jego cierpienie.

Zapowiada wyzwolenie oraz ziemię obiecaną.

Następnie posyła Mojżesza do faraona.

Wj 3,11–12 — „Kimże jestem?”

Mojżesz reaguje poczuciem własnej małości.

Bóg nie odpowiada pochwałą Mojżesza, lecz obietnicą: „Ja będę z tobą”.

Wj 3,13–15 — objawienie imienia Boga

Mojżesz pyta o imię Boga.

Pada formuła: „JESTEM, KTÓRY JESTEM”.

Bóg wskazuje także imię JHWH i łączy je z Bogiem patriarchów.

Wj 3,16–22 — plan misji

Mojżesz ma zebrać starszych Izraela.

Bóg zapowiada opór faraona, własne działanie oraz przyszłe wyjście Izraelitów z Egiptu.

Czytanie tekstu krok po kroku

1. Mojżesz jest pasterzem

Wj 2 kończył się Mojżeszem jako uchodźcą w Madianie.

W Wj 3 spotykamy go już jako pasterza.

To ogromna zmiana.

Człowiek wychowany w domu faraona prowadzi stado po pustyni.

Z ludzkiej perspektywy może to wyglądać jak degradacja.

Z perspektywy dalszej historii jest to etap przygotowania.

Mojżesz przez lata poznaje pustynię, po której później będzie prowadził Izraela.

2. Teść Mojżesza zostaje nazwany Jetro

Biblia Tysiąclecia przypomina w przypisie, że „Jetro” jest określeniem związanym z Reuelem z Wj 2.

W tradycji Księgi Wyjścia pojawiają się różne określenia teścia Mojżesza.

Nie jest to główny problem teologiczny tekstu.

3. Horeb — Góra Boża

Hebrajskie: חֹרֵב — Chorew / Horeb

Horeb jest nazwą związaną z górą Synaj.

Biblia Tysiąclecia wskazuje, że Horeb jest późniejszym, deuteronomicznym określeniem góry Synaj.

To tutaj rozpoczyna się objawienie, które później doprowadzi do zawarcia przymierza.

4. Mojżesz dochodzi „w głąb pustyni”

Pustynia w Biblii jest miejscem wieloznacznym.

Może oznaczać:

zagrożenie,
samotność,
próbę,
oczyszczenie,
spotkanie z Bogiem.

Mojżesz nie spotyka Boga w pałacu faraona.

Spotyka Go na pustyni.

5. Ukazuje się „Anioł Pański”

Biblia Tysiąclecia wyjaśnia, że „Anioł Pański” lub „Anioł Boży” w tego typu tekstach reprezentuje samego Boga ukazującego się człowiekowi.

Narracja szybko przechodzi od „Anioła Pańskiego” do samego Pana i Boga przemawiającego z krzewu.

Nie należy wyobrażać sobie tutaj dwóch niezależnych postaci prowadzących osobne rozmowy.

6. Ogień

W Biblii ogień często towarzyszy objawieniu Boga.

Może oznaczać:

świętość,
obecność,
moc,
oczyszczenie,
sąd.

W Księdze Wyjścia motyw ognia powróci jeszcze wielokrotnie.

7. Krzew płonie, ale się nie spala

Hebrajskie słowo: סְנֶה — seneh

oznacza krzew.

Sam tekst nie mówi wprost, że krzew symbolizuje Izraela.

To późniejsza interpretacja duchowa.

Podstawowy sens narracyjny jest prosty:

Mojżesz widzi niezwykłe zjawisko i podchodzi, by je zbadać.

8. Mojżesz jest ciekawy

Mówi do siebie, że podejdzie bliżej i zobaczy, dlaczego krzew się nie spala.

To ciekawy szczegół.

Objawienie rozpoczyna się w chwili, gdy Mojżesz: zatrzymuje się i zwraca uwagę.

9. Bóg widzi, że Mojżesz podchodzi

Najpierw Mojżesz „widzi” krzew.

Potem Bóg „widzi”, że Mojżesz podchodzi.

W Księdze Wyjścia czasownik „widzieć” jest bardzo ważny.

W Wj 2 Bóg widział Izrael.

W Wj 3 Bóg widzi zarówno cierpienie ludu, jak i ruch Mojżesza ku objawieniu.

10. „Mojżeszu, Mojżeszu!”

Podwójne wezwanie imienia w Biblii ma często szczególną wagę.

Porównaj:

„Abrahamie, Abrahamie” — Rdz 22,
„Jakubie, Jakubie” — Rdz 46,
„Samuelu, Samuelu” — 1 Sm 3,
„Szawle, Szawle” — Dz 9.

Bóg nie woła anonimowego człowieka.

Woła Mojżesza po imieniu.

11. „Oto jestem”

Hebrajskie: הִנְנִי — hinneni

oznacza: „oto jestem”, „jestem tutaj”, „jestem gotów słuchać”.

To klasyczna biblijna odpowiedź człowieka wezwanego przez Boga.

Nie oznacza jeszcze pełnej gotowości do misji.

Za chwilę Mojżesz zacznie zadawać pytania i wyrażać obawy.

12. „Nie zbliżaj się”

Spotkanie z Bogiem nie jest zwykłą ciekawostką.

Objawienie ma granicę.

Bóg jest bliski, ale pozostaje święty.

13. „Zdejmij sandały”

Sandały zostają zdjęte ze względu na świętość miejsca.

Nie chodzi o magię ziemi.

Miejsce jest święte dlatego, że: Bóg jest obecny.

14. Ziemia święta

Hebrajskie: קֹדֶשׁ — qodesz

oznacza świętość, oddzielenie, to, co należy do Boga.

Pustynny fragment ziemi staje się święty nie z powodu geologii, lecz z powodu spotkania.

15. Bóg ojca Mojżesza

Bóg zaczyna od relacji.

Nie przedstawia się przede wszystkim za pomocą abstrakcyjnej definicji.

Mówi:

Bóg ojca twego,
Bóg Abrahama,
Bóg Izaaka,
Bóg Jakuba.

16. Ciągłość z Księgą Rodzaju

To niezwykle ważne.

Wj 3 nie zaczyna nowej religii.

Bóg Wyjścia jest Bogiem patriarchów.

Ten sam Bóg, który składał obietnice Abrahamowi, teraz rozpoczyna ich realizację w historii narodu.

17. Mojżesz zasłania twarz

Reakcją Mojżesza jest bojaźń.

Nie traktuje spotkania z Bogiem jako spektaklu.

Świętość wywołuje respekt.

18. „Dosyć napatrzyłem się na udrękę”

Bóg mówi, że widział cierpienie ludu.

W tekście biblijnym „widzieć” oznacza tutaj więcej niż bierną obserwację.

To widzenie prowadzące do działania.

19. „Nasłuchałem się”

Bóg słyszy wołanie Izraela.

W Wj 2 narrator mówił już, że Bóg usłyszał jęk ludu.

W Wj 3 sam Bóg potwierdza: słyszę.

20. „Znam jego uciemiężenie”

Hebrajskie: יָדַע — jada / yada’

oznacza znać.

W Biblii często chodzi o poznanie osobiste i relacyjne.

Bóg nie mówi:

„Mam dane o waszym cierpieniu”.

Mówi: „znam je”.

21. Cztery wielkie prawdy

W Wj 3 Bóg mówi o cierpieniu Izraela w sposób bardzo konkretny:

widzę,
słyszę,
znam,
zstępuję, aby wyzwolić.

To jeden z najważniejszych obrazów Boga w całej Księdze Wyjścia.

22. „Zstąpiłem”

To język teofanii.

Bóg przedstawiany jest jako Ten, który wchodzi w historię człowieka.

Nie pozostaje dalekim obserwatorem.

23. „Aby go wyrwać”

Wyzwolenie pochodzi od Boga.

Mojżesz będzie narzędziem.

Pierwszym podmiotem Wyjścia jest Bóg.

24. Z Egiptu do ziemi

Wyjście ma cel.

Bóg nie tylko mówi:

„wyrwę was z Egiptu”.

Mówi również:

„wyprowadzę was do ziemi”.

Zbawienie w Biblii nie jest wyłącznie uwolnieniem od czegoś.

Jest także prowadzeniem do czegoś.

25. „Ziemia opływająca w mleko i miód”

To tradycyjne określenie ziemi dobrej, żyznej i obfitującej w dobra.

Biblia Tysiąclecia zwraca uwagę na nomadyczne tło tego obrazu.

Nie chodzi o dosłowne rzeki mleka i miodu.

To obraz dobrobytu.

26. Bóg ponownie mówi o wołaniu Izraela

Wersety 7–9 są bardzo mocno skoncentrowane na cierpieniu.

Bóg nie bagatelizuje krzywdy.

Nie mówi Izraelitom:

„po prostu zaakceptujcie swój los”.

Zapowiada wyzwolenie.

27. „Idź przeto teraz”

I właśnie tutaj następuje przełom.

Bóg mówi: „Idź”.

Spotkanie z Bogiem prowadzi do misji.

28. „Posyłam cię”

Hebrajskie: שָׁלַח — szalach

oznacza posłać.

Mojżesz nie idzie jako prywatny buntownik.

W Wj 2 działał z własnej inicjatywy.

W Wj 3 zostaje: posłany.

29. Różnica między Wj 2 a Wj 3

W Wj 2:

Mojżesz widzi krzywdę → reaguje sam → zabija Egipcjanina → ucieka.

W Wj 3:

Bóg widzi krzywdę → powołuje Mojżesza → posyła go → obiecuje swoją obecność.

To fundamentalna zmiana.

30. „Kimże jestem?”

Pierwsza odpowiedź Mojżesza nie jest heroicznym:

„Tak, Panie, zrobię wszystko!”

Pyta: „Kimże jestem?”

To pytanie może wyrażać:

pokorę,
lęk,
świadomość własnej słabości,
pamięć wcześniejszej porażki.

31. Bóg nie wzmacnia ego Mojżesza

To jeden z najpiękniejszych momentów rozdziału.

Bóg nie odpowiada:

„Mojżeszu, jesteś świetny”.

Nie wymienia jego kompetencji.

Odpowiada: „Ja będę z tobą”.

32. Najważniejsze nie jest „kim jestem ja?”

Najważniejsze staje się: „Kto będzie ze mną?”

To zmienia logikę powołania.

33. „Ja będę z tobą”

Hebrajskie: אֶהְיֶה עִמָּךְ — ehje immach

czyli: „będę z tobą”.

To zdanie jest bardzo ważne dla zrozumienia późniejszej formuły „Ehje aszer ehje”.

34. Znak będzie później

Bóg daje Mojżeszowi znak paradoksalny.

Znakiem będzie to, że po wyprowadzeniu ludu Izrael odda Bogu cześć na tej górze.

Czyli pełne potwierdzenie misji stanie się widoczne dopiero po jej realizacji.

Wiara musi więc poprzedzić pełne zobaczenie rezultatu.

35. Mojżesz pyta o imię Boga

W starożytnym świecie imię nie było wyłącznie etykietą.

Mogło wskazywać na:

tożsamość,
charakter,
relację,
autorytet.

Mojżesz chce wiedzieć, co ma powiedzieć Izraelitom.

36. „JESTEM, KTÓRY JESTEM”

Hebrajskie: אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה — Ehje aszer ehje

Biblia Tysiąclecia tłumaczy: „JESTEM, KTÓRY JESTEM”.

To jedna z najbardziej dyskutowanych formuł w Biblii.

37. Nie zamykaj Boga w jednej filozoficznej formule

Tradycja chrześcijańska słusznie dostrzegała w tym tekście głęboki wymiar Bożego istnienia.

Ale hebrajski czasownik hajah może mieć również sens dynamiczny:

jestem,
będę,
jestem obecny,
okażę się obecny.

Kontekst Wj 3 jest bardzo ważny.

Kilka wersetów wcześniej Bóg powiedział Mojżeszowi: „Ja będę z tobą”.

38. Marcin Majewski o imieniu Boga

Polski biblista i hebraista Marcin Majewski zwraca uwagę, że „JESTEM, KTÓRY JESTEM” nie powinno być czytane wyłącznie jako abstrakcyjna definicja istnienia Boga.

W kontekście hebrajskim i narracyjnym wyraża ono również: aktywną obecność Boga przy człowieku i w historii.

Bóg objawia się jako Ten, który jest i będzie obecny w realizacji swojej obietnicy.

39. Imię nie daje człowiekowi kontroli nad Bogiem

W religiach starożytnego świata znajomość imienia bóstwa mogła być kojarzona z dostępem do jego mocy.

Bóg Biblii nie daje się zamknąć w magicznej formule.

Objawia imię, ale pozostaje wolny i transcendentny.

40. JHWH

Hebrajski tetragram: יהוה — JHWH

to cztery spółgłoski imienia Boga Izraela.

W tradycji żydowskiej imienia tego z szacunku nie wymawia się, zastępując je określeniem Adonaj — „Pan”.

W polskich przekładach biblijnych, w tym Biblii Tysiąclecia, często oddaje się je jako: PAN.

41. „Jehowa” nie jest pierwotną wymową

Forma „Jehowa” powstała znacznie później z połączenia spółgłosek tetragramu JHWH z samogłoskami pomocniczego odczytania Adonaj.

Nie jest rekonstrukcją pierwotnej wymowy imienia.

W nauce najczęściej spotyka się rekonstrukcję:

Jahwe / Yahweh,

choć starożytna dokładna wymowa nie została zachowana w bezpośredniej tradycji masoreckiej.

42. „To jest imię moje na wieki”

Bóg łączy swoje imię z ciągłością historii zbawienia.

Ten, który objawia się Mojżeszowi, jest Bogiem:

Abrahama,
Izaaka,
Jakuba.

43. Imię i przymierze

Imię Boga nie jest oderwaną ciekawostką językową.

Jest związane z:

obietnicą,
obecnością,
przymierzem,
wyzwoleniem.

44. Starsi Izraela

Mojżesz ma zebrać starszych ludu.

Nie ma działać całkowicie samotnie.

Misja ma również wymiar wspólnotowy.

45. „Zająłem się w pełni wami”

Bóg zapewnia Izrael, że jego sytuacja nie została przeoczona.

To rozwinięcie motywu: Bóg widzi.

46. „Oni twych słów usłuchają”

Bóg przygotowuje Mojżesza do spotkania ze starszymi.

Jednocześnie późniejsza narracja pokaże, że droga zaufania ludu nie będzie prosta.

47. Trzy dni drogi

Mojżesz i starsi mają poprosić faraona o możliwość udania się na pustynię, aby złożyć ofiary Bogu.

Biblia Tysiąclecia zaznacza, że prośba ujawnia postawę faraona — czy zgodzi się dobrowolnie pozwolić Izraelowi oddać cześć Bogu.

48. Bóg zna opór faraona

Bóg od początku mówi Mojżeszowi, że faraon nie ustąpi łatwo.

Powołanie nie zawiera obietnicy łatwej drogi.

49. „Wyciągnę rękę”

Boża „ręka” jest biblijnym obrazem mocy i działania.

Późniejsze plagi będą przedstawione właśnie jako działanie Boga wobec oporu Egiptu.

50. Wyzwolenie nie będzie zasługą Mojżesza

Mojżesz będzie mówił.

Mojżesz będzie szedł.

Mojżesz będzie stawał przed faraonem.

Ale to Bóg mówi: „Wyciągnę rękę”.

51. Izrael nie wyjdzie z niczym

Bóg zapowiada, że lud nie opuści Egiptu jako grupa całkowicie ogołoconych niewolników.

Narracja przedstawia przyszłe dobra wynoszone z Egiptu w perspektywie zwycięstwa i wynagrodzenia za lata niewoli.

52. „Złupicie Egipcjan”

To mocne sformułowanie.

Nie należy odrywać go od kontekstu wieloletniej niewolniczej pracy Izraelitów.

Tekst pokazuje odwrócenie relacji:

lud pozbawiony wolności nie wyjdzie z Egiptu jako przegrany.

Ważne słowa hebrajskie

Hebrajskie	Transliteracja	Znaczenie	Dlaczego ważne
חֹרֵב	Chorew / Horeb	Horeb	Góra Boża, utożsamiana w tradycji z Synajem
סְנֶה	seneh	krzew	krzew gorejący
אֵשׁ	esz	ogień	znak obecności i teofanii
הִנְנִי	hinneni	oto jestem	odpowiedź człowieka na wezwanie
קֹדֶשׁ	qodesz	świętość	ziemia święta
רָאָה	ra’ah	widzieć	Bóg widzi cierpienie
שָׁמַע	szama	słyszeć	Bóg słyszy wołanie
יָדַע	yada’	znać	Bóg zna udrękę Izraela
נָצַל	nacal	wyrwać, ocalić	działanie wyzwalające Boga
שָׁלַח	szalach	posłać	Mojżesz zostaje posłany
הָיָה	hajah	być, stawać się	rdzeń związany z „Ehje”
אֶהְיֶה	ehje	jestem / będę	„Ja będę z tobą”; „JESTEM”
אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה	Ehje aszer ehje	„JESTEM, KTÓRY JESTEM”	objawienie imienia i obecności Boga
יהוה	JHWH	imię Boga Izraela	tetragram
עִמָּךְ	immach	z tobą	centralna obietnica powołania

Klucz do Biblii — Wj 3

Mojżesz zostaje powołany podczas zwykłej pracy pasterza.
Horeb jest miejscem objawienia Boga.
Krzew płonie, ale się nie spala.
„Anioł Pański” w narracji reprezentuje samego Boga objawiającego się człowiekowi.
Bóg woła Mojżesza po imieniu.
Mojżesz odpowiada: „Oto jestem”.
Świętość miejsca wynika z obecności Boga.
Bóg objawia się jako Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba.
Księga Wyjścia kontynuuje obietnice z Księgi Rodzaju.
Bóg widzi udrękę Izraela.
Bóg słyszy wołanie ludu.
Bóg zna jego cierpienie.
Bóg postanawia zstąpić i wyzwolić lud.
Wyjście jest przede wszystkim dziełem Boga.
Mojżesz zostaje posłany do faraona.
Powołanie Mojżesza jest odpowiedzią Boga na cierpienie Izraela.
Mojżesz pyta: „Kimże jestem?”
Bóg odpowiada: „Ja będę z tobą”.
Najważniejszą podstawą misji nie jest wielkość Mojżesza, lecz obecność Boga.
Znak misji zostanie w pełni rozpoznany dopiero po wyjściu.
Mojżesz pyta o imię Boga.
„Ehje aszer ehje” Biblia Tysiąclecia tłumaczy „JESTEM, KTÓRY JESTEM”.
Formuła ma wymiar zarówno ontologiczny, jak i dynamiczny — wskazuje na obecność Boga.
JHWH jest imieniem Boga Izraela objawionym Mojżeszowi.
Bóg JHWH jest tym samym Bogiem, który prowadził patriarchów.
Imię Boga jest związane z przymierzem.
Mojżesz ma zebrać starszych Izraela.
Misja nie jest prywatnym przedsięwzięciem Mojżesza.
Bóg od początku zapowiada opór faraona.
Trudność misji nie oznacza, że Bóg jej nie zlecił.
Bóg zapowiada własne działanie wobec Egiptu.
Wyzwolenie prowadzi do kultu Boga.
Wyzwolenie prowadzi do ziemi obiecanej.
Wj 3 jest początkiem publicznej misji Mojżesza.

Niezbędnik Biblijny — Wj 3

Księga: Wyjścia
Rozdział: 3
Główna scena: krzew gorejący i powołanie Mojżesza
Poprzedni rozdział: Wj 2 — narodziny Mojżesza, Madian i wołanie Izraela
Następny rozdział: Wj 4 — dalszy dialog Mojżesza z Bogiem, znaki i powrót do Egiptu

Główne postacie:

Bóg,
Mojżesz,
Jetro,
Izraelici,
starsi Izraela,
faraon.

Główne miejsca:

Madian,
pustynia,
Horeb / Góra Boża,
Egipt,
ziemia obiecana.

Najważniejsze pytanie Mojżesza:

„Kimże jestem?”

Najważniejsza odpowiedź Boga:

„Ja będę z tobą”.

Najważniejsza formuła objawienia:

„JESTEM, KTÓRY JESTEM”.

Najważniejsza prawda duchowa:

Bóg nie powołuje Mojżesza dlatego, że Mojżesz jest samowystarczalny.

Powołuje go i obiecuje mu swoją obecność.

Komentarze polskich biblistów

Marcin Majewski

Marcin Majewski poświęca Wj 3 szczególną uwagę zarówno w komentarzu „W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia”, jak i w swoich opracowaniach dotyczących imienia Boga.

W jego analizie scena krzewu gorejącego jest jednym z centralnych momentów całej Tory.

Majewski podkreśla, że powołanie Mojżesza ma klasyczne elementy powołania prorockiego:

objawienie Boga,
polecenie misji,
sprzeciw lub pytania powołanego,
zapewnienie Bożej obecności,
znaki potwierdzające posłanie.

Szczególnie ważna jest interpretacja: אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה — Ehje aszer ehje

Majewski zwraca uwagę, że tłumaczenie „JESTEM, KTÓRY JESTEM” nie powinno być rozumiane wyłącznie w kategoriach abstrakcyjnej metafizyki.

Hebrajskie ehje może wskazywać również na przyszłość i aktywną obecność.

Kontekst daje bardzo mocną wskazówkę.

Kilka chwil wcześniej Bóg mówi: „Ja będę z tobą”.

Dlatego objawione imię mówi nie tylko:

„Bóg istnieje”,

ale również: „Bóg jest i będzie obecny”.

To obecność działająca w historii.

Stanisław Łach

Ks. Stanisław Łach, autor klasycznego polskiego komentarza „Księga Wyjścia. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz” wydanego przez Pallottinum, widzi scenę Wj 3 jako zasadniczy moment powołania Mojżesza.

W klasycznej polskiej egzegezie szczególnie podkreśla się:

ciągłość Boga Wyjścia z Bogiem patriarchów,
historyczny charakter misji Mojżesza,
objawienie imienia Bożego,
związek powołania z przymierzem,
Bożą inicjatywę w wyzwoleniu Izraela.

Mojżesz nie zostaje przedstawiony jako samozwańczy przywódca.

Jego autorytet pochodzi z posłania.

Wspólny punkt

Wj 3 nie mówi: „Mojżesz uwierzył w siebie”.

Mówi: „Bóg go posłał i obiecał być z nim”.

To zasadnicza różnica.

Biblijne powołanie nie opiera się na autosugestii.

Opiera się na:

inicjatywie Boga,
posłaniu,
obecności,
wierności przymierzu.

Powiązania z innymi tekstami Biblii

Rdz 12; 15; 17

Bóg obiecuje Abrahamowi potomstwo i ziemię.

Wj 3 pokazuje, że Wyjście jest kolejnym etapem realizacji tej obietnicy.

Rdz 22

Podobnie jak Abraham, Mojżesz zostaje wezwany po imieniu.

Abraham odpowiada: „Oto jestem”.

Ten sam schemat powołania pojawia się w Wj 3.

Rdz 46

Bóg mówi do Jakuba:

„Jakubie, Jakubie”.

Podwójne wezwanie imienia pojawia się również przy Mojżeszu.

Wj 2,23–25

Wj 2 kończy się informacją:

Bóg usłyszał,
wspomniał,
zobaczył,
poznał.

Wj 3 pokazuje odpowiedź: Bóg powołuje Mojżesza.

Wj 6

Objawienie imienia Boga zostanie rozwinięte w kolejnym dialogu z Mojżeszem.

Wj 19–20

Góra, przy której Mojżesz spotyka Boga, stanie się miejscem wielkiego objawienia całemu Izraelowi.

Pwt 5

Tradycja Horebu wraca w opisie przymierza i Dekalogu.

Mk 12,26–27

Jezus odwołuje się do sceny krzewu i słów:

Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Bóg Jakuba.

Wykorzystuje je w argumentacji dotyczącej zmartwychwstania.

Dz 7,30–35

Szczepan przypomina w swojej mowie objawienie Boga Mojżeszowi w krzewie gorejącym i jego posłanie do Izraela.

J 8,58

W tradycji chrześcijańskiej słowa Jezusa: „JA JESTEM”

odczytywane są w świetle starotestamentalnego objawienia imienia Boga.

Trzeba jednak pamiętać, że J 8 należy interpretować najpierw w kontekście Ewangelii Jana, a dopiero potem zestawiać z Wj 3.

Ap 1,4

Formuła o Tym, „Który jest, Który był i Który przychodzi”, nawiązuje do biblijnej refleksji nad imieniem i wieczną obecnością Boga.

Częste błędne odczytania

Błąd 1: „Krzew gorejący był po prostu magicznym krzakiem”

Nie.

Narracja mówi o teofanii — objawieniu Boga.

Krzew jest elementem znaku.

Nie jest magicznym przedmiotem posiadającym własną moc.

Błąd 2: „Bóg mieszkał w tym miejscu na stałe”

Tekst nie mówi tego.

Miejsce staje się święte ze względu na obecność Boga w chwili objawienia.

Błąd 3: „Bóg potrzebuje Mojżesza, bo sam nie może wyzwolić Izraela”

Nie.

To Bóg mówi: „Zstąpiłem, aby go wyrwać”.

Mojżesz zostaje posłanym narzędziem.

Błąd 4: „Kimże jestem?” oznacza, że Mojżesz nie nadaje się do niczego

Nie.

Tekst przesuwa uwagę z kompetencji Mojżesza na obecność Boga.

Bóg nie mówi:

„rzeczywiście, jesteś beznadziejny”.

Mówi: „Ja będę z tobą”.

Błąd 5: „JESTEM, KTÓRY JESTEM” to wyłącznie filozoficzna definicja Boga

To zbyt wąskie.

Tradycja chrześcijańska dostrzega tutaj prawdę o Bożym istnieniu.

Jednocześnie kontekst hebrajski mocno podkreśla: obecność i działanie Boga.

Błąd 6: „Ehje” zawsze znaczy tylko „jestem” w czasie teraźniejszym

Hebrajski system czasownikowy nie pokrywa się idealnie z polskimi czasami.

Ehje może być rozumiane również jako: „będę”.

Dlatego bardzo ważny jest kontekst.

Błąd 7: „Jehowa” to pewna starożytna wymowa JHWH

Nie.

Forma ta powstała później w historii transmisji tekstu.

Najczęściej rekonstruowana przez badaczy forma to „Jahwe”, przy zachowaniu świadomości, że dokładna starożytna wymowa nie została przekazana w sposób bezpośredni.

Błąd 8: „Bóg objawia swoje imię, więc człowiek może Go kontrolować”

Wręcz przeciwnie.

Bóg objawia się, ale nie daje się zamknąć w ludzkiej formule.

Błąd 9: „Jeśli Bóg naprawdę posyła, wszystko pójdzie łatwo”

Wj 3 mówi coś przeciwnego.

Bóg sam uprzedza Mojżesza: faraon będzie się sprzeciwiał.

Trudność drogi nie przekreśla powołania.

Błąd 10: „Mojżesz po tym spotkaniu nie ma już żadnych wątpliwości”

Nie.

Wj 4 będzie dalszym ciągiem jego pytań, obiekcji i lęków.

Co Wj 3 mówi o Bogu?

1. Bóg widzi

Nie przechodzi obojętnie obok cierpienia.

2. Bóg słyszy

Wołanie niewolników dociera do Niego.

3. Bóg zna

Jego wiedza jest relacyjna i zaangażowana.

4. Bóg pamięta przymierze

Wyjście jest kontynuacją obietnic danych patriarchom.

5. Bóg objawia się

Nie pozostaje całkowicie ukryty.

Pozwala się poznać.

6. Bóg pozostaje święty

Bliskość Boga nie usuwa Jego transcendencji.

7. Bóg ma imię

Nie jest anonimową siłą kosmiczną.

Wchodzi w relację.

8. Bóg jest obecny

„Ja będę z tobą” to rdzeń misji Mojżesza.

9. Bóg posyła

Jego działanie często dokonuje się przez ludzi.

10. Bóg wyzwala

Wyjście jest dziełem Boga, nie projektem politycznym Mojżesza.

Co Wj 3 mówi o człowieku?

Człowiek może zostać powołany w bardzo zwyczajnej sytuacji.
Okres pozornego „ukrycia” może przygotowywać do przyszłej misji.
Ciekawość i zdolność zatrzymania się mogą otworzyć człowieka na coś ważnego.
Spotkanie z Bogiem wymaga szacunku.
Powołany nie musi czuć się wystarczająco silny.
Pytania nie wykluczają powołania.
Pokora nie polega na wiecznym uciekaniu od zadania.
Nie trzeba być samowystarczalnym.
Najważniejszą odpowiedzią na ludzką słabość może być Boża obecność.
Powołanie zawsze prowadzi od spotkania do odpowiedzialności.

Dla początkującego czytelnika — jedna rzecz, której nie przegap

Najłatwiej zapamiętać z Wj 3: krzew gorejący.

Ale ważniejsze jest to, co Bóg mówi.

Mojżesz pyta: „Kimże jestem?”

A Bóg odpowiada: „Ja będę z tobą”.

To może być klucz do czytania całej historii Mojżesza.

Bóg nie wybiera człowieka dlatego, że człowiek już wszystko potrafi.

Bóg powołuje, formuje i towarzyszy.

Pytanie do refleksji

Czy jest jakieś zadanie, odpowiedzialność albo wezwanie, wobec którego moje pierwsze pytanie brzmi „Kimże jestem?”, podczas gdy być może ważniejsze pytanie powinno brzmieć: „Czy Bóg może być ze mną w tej drodze?”

Modlitwa inspirowana Wj 3

Boże Abrahama, Izaaka i Jakuba,

Ty widzisz cierpienie człowieka, słyszysz jego wołanie i znasz jego historię.

Naucz mnie zatrzymywać się wtedy, gdy chcesz zwrócić moją uwagę.

Daj mi szacunek wobec Twojej świętości i odwagę wobec Twojego wezwania.

Kiedy pytam:

„Kimże jestem?”,

przypominaj mi Twoje słowa: „Ja będę z tobą”.

Nie pozwól mi budować życia tylko na własnej sile.

Prowadź mnie swoją obecnością.

Amen.

Źródła i literatura

Tekst biblijny

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Wj 3, tekst na Biblia.pl: https://biblia.pl/czytaj/Wj/3/
Przypisy redakcyjne Biblii Tysiąclecia do Wj 3, szczególnie dotyczące Horebu, Anioła Pańskiego oraz imienia JHWH.

Komentarze i opracowania polskich biblistów

Marcin Majewski, W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia, Kraków: Wydawnictwo eSPe, 2011.
Marcin Majewski, Tajemnice biblijnych imion, Kraków: Wydawnictwo M, 2015 — szczególnie część dotycząca imienia JHWH.
Marcin Majewski, wykład Co naprawdę znaczy imię Boga? Mojżesz, Synaj i plagi egipskie / TORA 9 — analiza Wj 3 i formuły Ehje aszer ehje.
Stanisław Łach, Księga Wyjścia. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz, Poznań: Pallottinum, 1964.

Zasada interpretacyjna

Opracowanie rozróżnia:

sens tekstu biblijnego,
komentarz językowy,
obserwacje literackie,
interpretację teologiczną,
oraz późniejsze odczytanie chrześcijańskie.

Pełne cytaty biblijne nie są reprodukowane; podstawą pozostaje Biblia Tysiąclecia na Biblia.pl.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum, wydanie V. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.