Księga Wyjścia 34 — nowe tablice, imię Boga, odnowienie przymierza i promieniejąca twarz Mojżesza

Najpierw najważniejsza rzecz

Wj 34 jest odpowiedzią Boga na katastrofę złotego cielca.

Wj 32 pokazał:

zdradę Izraela,
złamanie przymierza,
rozbite tablice,
sąd,
wstawiennictwo Mojżesza.

Wj 33 postawił dramatyczne pytanie: czy Bóg nadal pójdzie pośród swojego ludu?

Wj 34 daje odpowiedź.

Tak.

Ale nie dlatego, że grzech był błahy.

Nie dlatego, że:

cielec nie miał znaczenia,
przymierze nie zostało naprawdę złamane,
Bóg „przymknął oko”.

Przymierze zostaje odnowione dlatego, że Bóg objawia się jako: miłosierny, łagodny, nieskory do gniewu, bogaty w łaskę i wierność.

Wj 34,6–7 to jeden z najważniejszych tekstów całego Starego Testamentu.

Janusz Lemański nazywa go: najdłuższą autoprezentacją Boga w Starym Testamencie.

To bardzo ważne.

Mojżesz w Wj 33 poprosił: „Pokaż mi swoją chwałę”.

Bóg nie odpowiada przede wszystkim:

opisem wyglądu,
wizją fizycznej postaci,
kosmicznym pokazem mocy.

Bóg przechodzi przed Mojżeszem i mówi: kim jest.

Jego chwała objawia się jako:

miłosierdzie,
łagodność,
cierpliwość,
łaska,
wierność,
przebaczenie,
sprawiedliwość.

To jest „portret” Boga.

Nie malowany: kolorem i kształtem,

ale: charakterem.

I to jest odpowiedź na złotego cielca.

Wj 32: człowiek tworzy obraz Boga.

Wj 34: Bóg sam mówi, kim jest.

To fundamentalna różnica.

Wj 34 — na język ludzki

Mojżesz rozbił pierwsze tablice, gdy zobaczył złotego cielca.

Teraz Bóg mówi: „Wyciosaj dwie nowe tablice”.

To znaczące.

Pierwsze tablice były opisane jako: dzieło Boga.

Drugie Mojżesz ma: sam wyciosać.

Ale słowa nadal pochodzą: od Boga.

To piękny obraz odnowienia.

Po grzechu Bóg nie mówi: „zapomnijmy o przymierzu”.

Mówi: „wróć na górę”.

Mojżesz wstaje wcześnie rano.

Idzie sam.

Nikt nie może wejść z nim.

Nawet zwierzęta nie mają wypasać się przy górze.

Scena przypomina: pierwsze objawienie na Synaju.

Bóg niejako odtwarza moment przymierza.

Ale teraz wszystko dzieje się po: grzechu.

Bóg zstępuje w obłoku.

Mojżesz stoi przy Nim.

Pada imię: JHWH.

I wtedy następują słowa, które będą powtarzane w całym Starym Testamencie:

Bóg jest:

miłosierny,
łagodny,
nieskory do gniewu,
bogaty w łaskę,
bogaty w wierność,
przebacza.

Ale tekst nie kończy się zdaniem: „więc grzech nie ma znaczenia”.

Bóg mówi także:

nie pozostawia zła bez rozliczenia,
grzech ma konsekwencje.

To napięcie jest kluczowe.

Bóg Wj 34 nie jest: pobłażliwy.

Jest: miłosierny i sprawiedliwy.

Mojżesz natychmiast:

pada na ziemię,
oddaje pokłon,
prosi: „idź pośród nas”.

I mówi coś bardzo odważnego: „Jesteśmy wprawdzie ludem o twardym karku, ale przebacz nam”.

Mojżesz nie udaje: „w sumie nie było tak źle”.

Przeciwnie.

Przyznaje: lud jest uparty.

A mimo to prosi o:

przebaczenie,
obecność,
dziedzictwo.

Bóg odpowiada: odnowieniem przymierza.

Potem pojawiają się przykazania dotyczące:

zakazu obcych kultów,
burzenia pogańskich ołtarzy,
zakazu odlewanych bogów,
Święta Przaśników,
pierworodnych,
szabatu,
Święta Tygodni,
Święta Zbiorów,
Paschy,
pierwocin,
zakazu gotowania koźlęcia w mleku matki.

Wiele z tych przepisów znamy już z: Wj 23.

To nie przypadek.

Po złamaniu przymierza Bóg: odnawia jego wymagania.

Na końcu Mojżesz zostaje na górze: czterdzieści dni i czterdzieści nocy.

Nie je.

Nie pije.

Powstają: Dziesięć Słów.

A gdy Mojżesz schodzi: jego twarz promienieje.

Sam o tym: nie wie.

Lud boi się zbliżyć.

Mojżesz przekazuje słowo Boga, a potem zakłada: zasłonę.

Gdy wraca przed Boga: zdejmuje ją.

Kiedy wychodzi:

jego twarz promienieje,
przekazuje ludowi Boże słowa.

To jeden z najbardziej niezwykłych obrazów w Biblii: człowiek, który naprawdę przebywa z Bogiem, niesie na sobie ślad tego spotkania.

Mapa rozdziału

Wj 34,1–4 — nowe tablice

Bóg poleca Mojżeszowi:

wyciosać dwie tablice jak pierwsze,
wejść rano na Synaj,
przyjść samemu.

Wj 34,5–9 — objawienie imienia i charakteru Boga

Bóg zstępuje: w obłoku.

Ogłasza swoje imię i przedstawia się jako:

miłosierny,
łagodny,
cierpliwy,
wierny,
przebaczający,
sprawiedliwy.

Mojżesz:

oddaje pokłon,
prosi o obecność,
prosi o przebaczenie.

Wj 34,10–26 — odnowione przymierze i wymagania

Bóg:

odnawia przymierze,
ostrzega przed bałwochwalstwem,
przypomina święta,
szabat,
pierworodnych,
Paschę,
pierwociny.

Wj 34,27–28 — słowa przymierza i Dziesięć Słów

Mojżesz:

zapisuje słowa,
pozostaje czterdzieści dni i nocy.

Tablice zawierają: Dziesięć Słów.

Wj 34,29–35 — promieniejąca twarz Mojżesza

Po rozmowie z Bogiem twarz Mojżesza: promienieje.

Izraelici: boją się.

Mojżesz:

przekazuje słowa Boga,
używa zasłony,
zdejmuje ją przed Bogiem.

Nowe tablice

1. Bóg mówi:

„Wyciosaj sobie dwie tablice z kamienia, jak pierwsze”.

2. Hebrajskie:

פְּסָל־לְךָ — pesol lekha

wyciosaj sobie.

3. Pierwsze tablice były w Wj 32 opisane jako:

dzieło Boga.

4. Teraz Mojżesz przygotowuje:

kamień.

5. Ale słowa nadal wypisuje:

Bóg.

Odnowienie nie jest cofnięciem historii

6. To bardzo ważne.

Bóg nie mówi: „udawajmy, że cielec nigdy nie istniał”.

7. Drugie tablice są:

nowe.

8. Przymierze zostaje:

odnowione.

Nie: przewinięte do poprzedniego stanu.

Po grzechu można wrócić

9. Wj 34 jest jednym z najważniejszych tekstów nadziei.

Tablice zostały: rozbite.

A jednak Bóg mówi: „wyciosaj nowe”.

10. To biblijna odpowiedź na rozpacz:

grzech może naprawdę zniszczyć relację, ale nie musi mieć ostatniego słowa.

Przebaczenie nie oznacza „pierwsze tablice wracają”

11. Czasem po grzechu człowiek chce:

„żeby wszystko było dokładnie jak wcześniej”.

12. Nie zawsze tak się dzieje.

Może pojawić się:

nowy etap,
odbudowa,
konsekwencje,
dojrzalsza relacja.

13. Bóg może naprawdę:

odnowić.

„Jak pierwsze”

14. Nowe tablice mają być:

jak pierwsze.

15. To oznacza ciągłość.

Bóg nie zmienia: standardu moralnego,

dlatego że lud go złamał.

Łaska nie obniża prawdy

16. Po cielcu Bóg nie mówi:

„widzę, że przykazania były za trudne, więc zrezygnujmy”.

17. Przeciwnie.

Odnowienie obejmuje: ponowne przyjęcie słowa.

Rano na Synaj

18. Mojżesz ma być gotowy:

rano.

19. Motyw wczesnego wstawania w Biblii często pojawia się przy:

posłuszeństwie,
wyruszeniu,
ważnym spotkaniu.

20. Nie jest to jednak uniwersalne przykazanie:

„Bóg słucha modlitwy tylko rano”.

Nikt nie może wejść

21. Tym razem Mojżesz idzie:

sam.

22. W Wj 24 część starszych i kapłanów weszła na górę.

23. Tu scena jest bardziej:

radykalnie oddzielona.

Dlaczego?

24. Tekst podkreśla:

świętość,
wyjątkowość spotkania,
osobistą rolę Mojżesza jako pośrednika.

Bydło także nie może wypasać się na zboczach

25. To przypomina Wj 19.

26. Góra zostaje na czas teofanii:

wydzielona.

27. Świętość w Biblii bardzo często oznacza:

granicę.

Bóg zstępuje w obłoku

28. Hebrajskie:

עָנָן — anan

obłok.

29. To znany znak:

Synaju,
prowadzenia pustynnego,
Namiotu Spotkania.

30. Obłok oznacza:

obecność,

ale jednocześnie: zakrycie.

Bóg jest blisko i pozostaje tajemnicą

31. Obłok jest idealnym symbolem.

Widzisz: znak obecności.

Nie widzisz: całej rzeczywistości Boga.

Wj 33 → Wj 34

32. Wj 33 zakończył się zapowiedzią:

przejścia Boga,
imienia,
łaski,
miłosierdzia.

33. Wj 34 realizuje:

dokładnie tę zapowiedź.

„Wypowiedział imię Jahwe”

34. W. 5 jest gramatycznie ciekawy.

BT ma: „i [Mojżesz] zatrzymał się koło Niego, i wypowiedział imię Jahwe”.

35. W następnym wersecie:

„Przeszedł Pan przed jego oczyma i wołał…”

36. W hebrajskim kwestia podmiotu formuły „wezwał/ogłosił imię JHWH” może być dyskutowana.

37. Teologiczny sens sceny pozostaje:

imię JHWH zostaje uroczyście ogłoszone.

Imię JHWH

38. Hebrajskie:

יהוה — JHWH.

39. To imię objawione Mojżeszowi w:

Wj 3.

40. Wj 34 nie daje nowej „wymowy” imienia.

Daje: jego charakterystykę.

Wj 3 mówi „jak się nazywam”

41. Wj 34 mówi:

„jaki jestem”.

42. Dlatego Janusz Lemański interpretuje Wj 34,5–7 jako:

dopełnienie objawienia imienia Bożego.

Najdłuższa autoprezentacja Boga

43. Lemański zwraca uwagę:

Wj 34,5–7 stanowi: najdłuższą autoprezentację Boga w Starym Testamencie.

44. To naprawdę wielka rzecz.

Jeśli pytasz: „Jaki jest Bóg Starego Testamentu?”

nie zaczynaj od:

przypadkowej trudnej historii,
stereotypu „Bóg gniewny”.

Zacznij również od tego: jak Bóg sam się przedstawia.

„Jahwe, Jahwe”

45. Dwukrotne imię:

JHWH, JHWH.

46. Może mieć funkcję:

uroczystą,
emfatyczną,
liturgiczną.

47. Tekst natychmiast dopowiada:

jaki jest JHWH.

Miłosierny

48. BT:

„Bóg miłosierny”.

Hebrajskie: רַחוּם — rachum.

49. Rdzeń:

רחם — r-ch-m.

50. Jest związany z:

głębokim współczuciem.

51. Pokrewny rzeczownik rechem oznacza:

łono matki.

52. Nie znaczy to:

„Bóg jest biologicznie matką”.

53. Pokazuje natomiast intensywność semantyczną:

czułego, głębokiego współczucia.

Miłosierdzie jako część imienia Boga

54. To bardzo ważne.

Bóg nie mówi: „czasami bywam miłosierny”.

W samym objawieniu swojego charakteru mówi: „jestem miłosierny”.

Łagodny / łaskawy

55. BT:

„łagodny”.

Hebrajskie: חַנּוּן — channun.

56. Często tłumaczy się:

łaskawy,
pełen łaski.

57. Pochodzi od rdzenia:

חנן — chanan

okazać łaskę.

Łaska nie jest zapłatą

58. Channun mówi o:

hojności Boga.

59. To bardzo ważne w kontekście złotego cielca.

Izrael nie może powiedzieć: „zasłużyliśmy”.

Nieskory do gniewu

60. Hebrajskie:

אֶרֶךְ אַפַּיִם — erekh appayim.

61. Dosłownie:

„długi nozdrzami”.

62. To semicki idiom.

Gniew kojarzono z:

rozgrzaniem,
przyspieszonym oddechem,
nosem.

63. „Długi nos” oznacza:

długo potrzebuje, aby gniew się rozpalił.

Czyli: cierpliwy.

Bóg nie jest „łatwo wybuchający”

64. To niezwykle ważne wobec stereotypu:

„Bóg Starego Testamentu szybko się gniewa”.

65. Sam mówi:

jestem nieskory do gniewu.

Gniew istnieje

66. Nie oznacza to:

„Bóg nigdy się nie gniewa”.

67. Złoty cielec właśnie pokazał:

realny gniew.

68. Ale gniew nie jest:

pierwszym i podstawowym słowem o Bogu.

„Bogaty w łaskę”

69. Hebrajskie:

רַב־חֶסֶד — rav-chesed.

70. Rav:

wielki, obfity, liczny.

71. Chesed:

jedno z najważniejszych słów Biblii.

Może oznaczać:

łaskę,
miłość wierną,
lojalność przymierza,
dobroć,
życzliwość.

Chesed

72. Nie ma jednego polskiego słowa, które oddaje:

wszystkie odcienie.

73. W przymierzu chesed to często:

wierna miłość, która trwa.

74. Bóg nie kocha tylko wtedy:

gdy lud zachowuje się idealnie.

Ale chesed nie oznacza przyzwolenia

75. Wierna miłość może:

przebaczać,
napominać,
karać,
odnawiać.

76. Nie jest:

obojętnością wobec zła.

Wierność

77. BT:

„wierność”.

Hebrajskie: אֱמֶת — emet.

78. Zwykle oznacza:

prawdę,
pewność,
niezawodność,
wierność.

79. Od tego samego pola słownego pochodzi:

„amen”.

Amen i emet

80. Amen oznacza:

„tak jest”, „to pewne”, „niech tak się stanie”.

81. Bóg jest:

emet — niezawodny.

82. Można na Nim:

oprzeć życie.

„Łaska i wierność”

83. Hebrajskie połączenie:

חֶסֶד וֶאֱמֶת — chesed we-emet.

84. Będzie wracać w Biblii.

85. W chrześcijańskiej lekturze szczególnie ciekawie brzmi J 1,14.17:

łaska,
prawda

w związku z Jezusem.

86. Nie należy twierdzić:

„Jan po prostu cytuje mechanicznie Wj 34”.

Ale echo jest bardzo ważne.

„Zachowujący łaskę w tysiączne pokolenia”

87. To niezwykła asymetria.

Łaska: tysiące pokoleń.

Kara: trzecie i czwarte.

88. Matematycznie:

miłosierdzie jest przedstawione jako niewspółmiernie większe.

Nie licz literalnie „1000 kontra 4”

89. To nie jest statystyczny algorytm Boga.

90. To język:

ogromnej przewagi łaski.

Przebaczający

91. BT wymienia trzy słowa:

niegodziwość,
niewierność,
grzech.

92. Hebrajskie:

עָוֹן — awon

wina, przewrotność, niegodziwość.

פֶּשַׁע — pesha

bunt, występek, przekroczenie.

חַטָּאָה — chatta’ah

grzech, chybienie.

Trzy słowa = szeroki obraz grzechu

93. Grzech może być:

skrzywieniem,
buntem,
chybieniem celu.

94. Bóg mówi:

przebaczam wszystkie te formy zła.

„Przebaczać” — hebrajskie nasa

95. Tekst używa czasownika:

נָשָׂא — nasa.

96. Podstawowo:

nieść,
podnosić.

97. W odniesieniu do winy:

ponieść / zdjąć / przebaczyć.

98. Przebaczenie ma więc obraz:

zdjęcia ciężaru.

Bóg przebacza, ale nie nazywa zła dobrem

99. Następna część wersetu mówi:

„nie pozostawiający go bez ukarania”.

100. To jest napięcie.

Bóg: przebacza.

I: jest sprawiedliwy.

Czy to sprzeczność?

101. Nie.

102. Przebaczenie nie oznacza:

zanegowania moralnej rzeczywistości.

103. Bóg może:

przebaczyć osobie,
a jednocześnie nie ogłosić zła dobrem.

„Nie pozostawiający bez ukarania”

104. Hebrajski ma idiom:

נַקֵּה לֹא יְנַקֶּה — naqqeh lo yenaqqeh.

105. Dosłownie:

„oczyszczając — nie oczyści” / „nie uzna za niewinnego bezwarunkowo”.

106. Chodzi o:

powagę sprawiedliwości.

Miłosierdzie bez prawdy byłoby pobłażliwością

107. Wj 34 nie daje obrazu Boga:

„róbcie co chcecie”.

108. Daje obraz Boga:

„przebaczam, ale zło naprawdę jest złem”.

Najtrudniejsze: kara na synów i wnuków

109. W. 7 mówi o konsekwencji niegodziwości ojców:

do trzeciego i czwartego pokolenia.

110. Współczesny czytelnik słusznie pyta:

„Czy Bóg karze niewinne dzieci za grzech rodziców?”

Najpierw trzeba zobaczyć starożytny kontekst

111. Starożytny człowiek żył w:

wielopokoleniowym domu.

112. Decyzje jednej generacji realnie wpływały na:

dzieci,
wnuki,
cały klan.

113. Grzech ma:

skutki społeczne i międzypokoleniowe.

Konsekwencja to nie zawsze osobista wina

114. Dziecko alkoholika może cierpieć przez:

grzech rodzica.

115. Ale nie oznacza to:

że jest moralnie winne piciu rodzica.

116. To pomaga zrozumieć różnicę między:

winą,
konsekwencją.

Ezechiel 18

117. Późniejsza Biblia bardzo mocno podkreśli:

osobistą odpowiedzialność.

118. Ez 18 mówi:

syn nie ponosi moralnej winy: ojca,

jeśli sam nie idzie jego drogą.

119. Nie wolno więc używać Wj 34,7 do twierdzenia:

„Bóg automatycznie obciąża dzieci osobistą winą rodziców”.

Wj 34 także pokazuje asymetrię

120. Miłosierdzie:

tysiące.

Skutki niegodziwości: trzy–cztery pokolenia.

121. Główny akcent formuły jest:

po stronie łaski.

„Grzech pokoleniowy” — ostrożnie

122. W niektórych współczesnych środowiskach religijnych mówi się o:

automatycznych „klątwach pokoleniowych”.

123. Wj 34,7 nie daje podstaw do prostego systemu:

„twój problem wynika na pewno z tajnego grzechu pradziadka”.

124. Biblia zna:

społeczne konsekwencje grzechu,
dziedziczone wzorce,
odpowiedzialność wspólnotową.

125. Ale podkreśla także:

osobistą odpowiedzialność i możliwość nawrócenia.

Chrystus i przekleństwo

126. Ga 3 mówi o Chrystusie, który wykupuje:

spod przekleństwa Prawa.

127. Nie należy jednak budować z tego:

psychologicznej teorii każdej choroby i problemu rodzinnego.

Janusz Lemański o Wj 34,5–7

128. Lemański poświęcił tej perykopie osobny artykuł:

„JHWH – Bóg, który przebacza, gdyż jest miłosierny”.

129. Jego kluczowa obserwacja:

Wj 34,5–7 dopełnia objawienie imienia Boga z:

Wj 3,14–15,
Wj 6,2–8.

130. To nie jest dodatek na marginesie.

To: teologiczne centrum objawienia Boga.

Lemański: późna redakcja

131. W analizie historyczno-krytycznej Lemański datuje finalną formę tej autoprezentacji:

na okres powygnaniowy.

132. To oznacza, że jego zdaniem formuła powstała / została ukształtowana w dojrzałym stadium refleksji Izraela.

133. Nie oznacza:

„Bóg nie objawił się Mojżeszowi”.

To poziom analizy: historii literackiej tekstu.

Po doświadczeniu katastrofy Izrael mówi: Bóg jest miłosierny

134. To bardzo ważne teologicznie.

Jeśli formuła rzeczywiście dojrzewała w późnej tradycji Izraela, oznacza to:

po doświadczeniach:

grzechu,
niewoli,
upadku,
wygnania

Izrael nie dochodzi do wniosku: „Bóg nas skreślił”.

Ale: „JHWH jest miłosierny i wierny”.

Mojżesz natychmiast pada na ziemię

135. Reakcją na objawienie charakteru Boga jest:

adoracja.

136. Hebrajskie:

וַיִּקֹּד — wayyiqod

pochylił się,

oraz: וַיִּשְׁתָּחוּ — wayyishtachu

oddał pokłon.

Prawdziwa teologia prowadzi do adoracji

137. Mojżesz nie słyszy definicji Boga i mówi:

„interesujący materiał akademicki”.

138. Pada:

na ziemię.

Poznanie Boga nie jest tylko informacją

139. Im głębiej poznajesz:

miłosierdzie,
świętość,
wierność,

tym bardziej naturalna odpowiedź brzmi: „Ty jesteś Bogiem”.

„Niech Pan pójdzie pośród nas”

140. Mojżesz wraca do centralnej prośby Wj 33.

141. Teraz wie jeszcze głębiej:

z kim chce iść.

Nie tylko: z mocnym Bogiem.

Ale: z Bogiem miłosiernym.

„Jest to wprawdzie lud o twardym karku…”

142. To zdanie jest genialne.

W Wj 33 twardy kark był: argumentem za nieobecnością Boga.

143. Mojżesz używa tego samego faktu jako argumentu:

za obecnością i przebaczeniem.

Jakby mówił:

144. „Właśnie dlatego, że jesteśmy tacy trudni:

potrzebujemy Ciebie jeszcze bardziej.”

145. To bardzo głęboka logika łaski.

Grzech nie jest argumentem, że Bóg jest zbędny

146. Grzech pokazuje:

jak bardzo potrzebujemy Boga.

147. Nie jest to usprawiedliwienie grzechu.

Jest: prawdą o potrzebie łaski.

„Przebacz nasze winy i grzechy”

148. Mojżesz mówi:

nasze.

149. To ważne.

On sam nie zrobił cielca.

150. A jednak identyfikuje się:

z ludem.

Solidarność wstawiennika

151. To przypomina późniejszych proroków.

Daniel 9 będzie modlił się: „zgrzeszyliśmy”.

152. Wstawiennik nie stoi z góry i nie mówi:

„oni są okropni”.

„Uczyń nas swoim dziedzictwem”

153. Hebrajskie:

נָחַל — nachal

wziąć w dziedzictwo.

154. Izrael ma być:

szczególną własnością Boga.

Dziedzictwo działa w dwóch kierunkach

155. Biblia potrafi mówić:

Bóg jest dziedzictwem człowieka,
lud jest dziedzictwem Boga.

156. To język:

przynależności.

Odnowienie przymierza

157. W. 10:

„Oto Ja zawieram przymierze”.

Hebrajskie: הִנֵּה אָנֹכִי כֹּרֵת בְּרִית — hinneh anokhi koret berit.

158. Dosłownie:

„oto Ja tnę przymierze”.

159. To zwykły hebrajski idiom:

zawierać przymierze.

Czy to całkiem nowe przymierze?

160. Nie w sensie:

zmiany Boga i całej relacji od zera.

161. Kontekst pokazuje:

odnowienie przymierza synajskiego.

Przymierze zostało złamane i odnowione

162. Rozbite tablice:

symbol zerwania.

Nowe tablice: znak odnowienia.

Bóg obiecuje cuda

163. Bóg zapowiada:

dzieła budzące trwogę.

164. Izrael ma zobaczyć:

działanie JHWH.

„Cuda, jakich nie było”

165. Nie należy od razu szukać:

ukrytej listy nieznanych cudów.

166. Formuła podkreśla:

wyjątkowość Bożego działania w dalszej historii.

Trudny temat ziemi i narodów

167. W. 11 wraca do:

Amorytów,
Kananejczyków,
Chittytów,
Peryzzytów,
Chiwwitów,
Jebusytów.

168. To język:

teologii zajęcia ziemi.

169. Współczesny czytelnik musi czytać go bardzo ostrożnie.

Nie jest to licencja na współczesną przemoc

170. Absolutnie nie.

171. Chrześcijanin nie może użyć Wj 34 do:

czystek etnicznych,
religijnej przemocy,
zawłaszczania ziemi.

172. Tekst należy do:

starożytnej teologii Izraela.

Przymierze z mieszkańcami kraju

173. Bóg ostrzega:

nie zawieraj kultowego przymierza, które wciągnie cię w bałwochwalstwo.

174. Główny problem tekstu jest:

religijny.

Nie „każdy cudzoziemiec jest zły”

175. To ważne.

Tora jednocześnie mówi: nie uciskaj przybysza.

176. Problem Wj 34 nie jest:

etniczną nienawiścią.

177. Problem:

przejęcie obcego kultu.

Ołtarze, stele, aszery

178. W. 13:

zburzyć ołtarze,
skruszyć stele,
wyrąbać aszery.

179. To element:

walki z pogańskim kultem.

Stele

180. Hebrajskie:

מַצֵּבָה — matsewah.

181. Kamienny słup kultowy.

182. Co ciekawe:

w innych kontekstach sama stela może być: neutralnym znakiem.

183. Jakub stawia stelę w Rdz.

184. Tutaj problem stanowią:

stele obcego kultu.

Aszera

185. Hebrajskie:

אֲשֵׁרָה — Asherah.

186. Termin może oznaczać:

boginię Aszerę,
kultowy słup / drzewo związane z jej kultem.

187. BT używa:

„aszery”.

„Pan ma na imię Zazdrosny”

188. To jedno z najbardziej prowokujących zdań.

Hebrajskie: קַנָּא שְׁמוֹ — qanna shemo.

189. Qanna:

zazdrosny / gorliwy.

Czy Bóg jest zazdrosny jak toksyczny partner?

190. Nie.

191. Ludzka zazdrość często wynika z:

kompleksów,
zaborczości,
egoizmu.

192. Boża „zazdrość” w języku przymierza oznacza:

wyłączność relacji.

Małżeńska analogia

193. Przymierze Boga z Izraelem jest często porównywane do:

małżeństwa.

194. W takim kontekście „zazdrość” oznacza:

miłość, która nie akceptuje zdrady.

Czy wierność małżeńska jest zaborczością?

195. Jeśli małżonek mówi:

„nie chcę, żebyś miał drugiego męża / drugą żonę”,

to nie jest automatycznie: patologiczna zazdrość.

196. Wynika z:

natury przymierza.

JHWH nie chce być jednym z wielu

197. Izrael nie może mówić:

„JHWH plus kilku innych bogów”.

198. Monolatria / monoteistyczna wierność przymierza wymaga:

wyłączności.

„Nierząd z cudzymi bogami”

199. BT przy w. 15 wyjaśnia:

„nierząd” jest określeniem bałwochwalstwa, podobnie jak cudzołóstwo.

200. To metafora:

zdrady przymierza.

Nie jest to erotyczny opis Boga

201. To język:

relacji i wierności.

202. Izrael zdradza JHWH, gdy:

oddaje kult innym bogom.

Małżeństwa mieszane

203. W. 16 ostrzega przed małżeństwami prowadzącymi do:

obcego kultu.

204. Główny problem tekstu:

religijna apostazja.

Nie wolno używać tego do rasizmu

205. Biblia zna małżeństwa z osobami spoza Izraela, które nie są potępione jako takie.

Przykład: Rut.

206. Problemem nie jest:

„inna krew”.

Ale: odciąganie od JHWH.

„Nie uczynisz sobie bogów odlanych”

207. W. 17 jest bezpośrednią odpowiedzią na:

złotego cielca.

208. Hebrajskie:

אֱלֹהֵי מַסֵּכָה — elohei massekhah.

209. Bogowie:

odlewani z metalu.

Bóg odnawia dokładnie tam, gdzie lud upadł

210. Cielec był:

odlewany.

Nowe przymierze powtarza: nie rób odlewanych bogów.

Odnowienie nie omija miejsca upadku

211. To ważne duchowo.

Jeśli człowiek upadł w:

kłamstwie,
pieniądzach,
seksualności,
przemocy,

nawrócenie powinno dotknąć: konkretnego miejsca.

Święto Przaśników

212. W. 18 wraca do:

pamięci Wyjścia.

213. To bardzo logiczne.

Po cielcu Bóg uczy Izrael na nowo: pamiętaj, kto cię naprawdę wyprowadził.

Idol powiedział: „to on wyprowadził”

214. Święto Przaśników odpowiada:

nie.

Pamiętaj: JHWH wyprowadził cię z Egiptu.

Liturgia jako pamięć

215. Święto ma chronić:

pamięć zbawienia.

216. Bałwochwalstwo często zaczyna się od:

zapomnienia.

Pierworodni

217. Wszystko, co pierworodne:

należy do Boga.

218. To przypomina:

Wj 12,
Wj 13.

219. Pierworodni przypominają:

noc wyjścia z Egiptu.

Wj 34,19 — tekst skażony

220. BT uczciwie zaznacza:

tekst jest skażony i był różnie poprawiany już w starożytnych przekładach.

221. To ważne.

Nie każda sylaba tekstu hebrajskiego zachowała się: bez problemów transmisyjnych.

222. Krytyka tekstu nie jest:

atakiem na Biblię.

To narzędzie: uczciwego badania rękopisów.

Wykup pierworodnego osła

223. Osioł jest zwierzęciem:

nieczystym kultowo.

224. Dlatego pierworodnego osła nie składa się na ołtarzu.

225. Wykupuje się go:

owcą.

Pierworodny syn

226. Syn także ma być:

wykupiony.

227. Izrael nie składa:

ofiar z dzieci.

„Nie ukażecie się z pustymi rękami”

228. Kult obejmuje:

dar.

229. Nie dlatego, że Bóg potrzebuje:

pieniędzy do życia.

230. Dar wyraża:

wdzięczność,
uznanie Dawcy,
uczestnictwo w kulcie.

Szabat

231. W. 21 wraca do:

siódmego dnia.

232. Co ważne:

nawet w czasie:

orki,
żniwa

trzeba odpocząć.

Najbardziej pilny sezon nie znosi szabatu

233. To mocne.

Rolnik może powiedzieć: „jeśli dziś nie zbiorę, stracę plon”.

234. A tekst mówi:

odpocznij.

Szabat jest aktem zaufania

235. Człowiek przyznaje:

nie wszystko zależy ode mnie.

Po cielcu szabat wraca

236. Dlaczego to ważne?

Wj 31 zakończył instrukcje Przybytku: szabatem.

Potem: cielec.

Wj 34: szabat zostaje ponownie przypomniany.

237. Przymierze wraca do:

świętego rytmu.

Święto Tygodni

238. Hebrajskie:

חַג שָׁבֻעוֹת — chag shavuot.

239. Święto:

Tygodni.

240. Związane z:

pierwocinami żniwa pszenicy.

Późniejsza Pięćdziesiątnica

241. W judaizmie Szawuot nabierze później także związku z:

nadaniem Tory.

242. W Nowym Testamencie Pięćdziesiątnica:

Dz 2.

243. Nie należy jednak twierdzić:

Wj 34 już wprost opisuje zesłanie Ducha.

Pierwszy sens: święto rolnicze i pielgrzymkowe.

Święto Zbiorów

244. BT wyjaśnia:

chodzi o Święto Namiotów.

245. Hebrajskie:

חַג הָאָסִיף — chag ha-asif.

246. Święto:

zebrania plonów.

Trzy pielgrzymki

247. Trzy razy w roku wszyscy mężczyźni mają:

ukazać się przed Bogiem.

248. To:

Przaśniki / Pascha,
Tygodnie,
Zbiory / Namioty.

Bóg zapewnia ochronę ziemi

249. W. 24 mówi:

gdy Izrael pójdzie na święto, nikt nie napadnie: na jego kraj.

250. To teologiczna obietnica:

zaufaj Bogu nawet wtedy, gdy wypełnianie kultu wydaje się ryzykowne.

Czy to oznacza mechaniczne bezpieczeństwo?

251. Nie należy przekształcać tego w:

gwarancję, że pobożnemu człowiekowi nigdy nic się nie stanie.

252. To obietnica w ramach:

konkretnego przymierza Izraela.

Krew i kwaszony chleb

253. W. 25 wraca do:

Paschy.

254. Krew ofiary nie ma być łączona z:

kwaszonym chlebem.

Ofiara paschalna do rana

255. Nic nie ma zostać:

na następny dzień.

256. To echo Wj 12.

Pierwociny

257. Najlepsze z pierwocin ziemi:

do domu Pana.

258. To uznanie:

Bóg jest pierwszym Dawcą plonu.

„Nie będziesz gotował koźlęcia…”

259. W. 26 powtarza Wj 23,19.

260. BT odsyła do wcześniejszego przypisu.

261. Tradycyjnie zakaz wiązano:

z obcym rytuałem kultowym.

262. Historyczne tło przepisu nie jest:

absolutnie pewne.

Nie wyprowadzaj z jednego wersetu wszystkiego

263. Późniejsza tradycja żydowska rozwinie na tej podstawie:

szerokie rozdzielenie mięsa i mleka.

264. To rozwój halachiczny.

265. Sam Wj 34 mówi konkretnie:

o koźlęciu i mleku jego matki.

„Zapisz sobie te słowa”

266. W. 27:

Bóg mówi Mojżeszowi: „Zapisz sobie te słowa”.

267. To bardzo ważne.

Przymierze nie jest tylko: emocjonalnym przeżyciem na górze.

Ma: słowa.

Przymierze jest określone treścią

268. Bóg nie mówi:

„po prostu czuj ze Mną więź”.

269. Relacja ma:

zobowiązania,
przykazania,
pamięć.

„Na podstawie tych słów”

270. Hebrajski:

עַל־פִּי הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה — al-pi ha-devarim ha-elleh.

271. Dosłownie:

„według ust tych słów”.

Znaczenie: na podstawie tych słów.

Słowo i przymierze

272. Nie można oddzielić:

przymierza od słowa.

273. To ważne także dla chrześcijaństwa:

wiara nie jest: samym nastrojem religijnym.

Czterdzieści dni i nocy

274. Mojżesz ponownie pozostaje:

czterdzieści dni i czterdzieści nocy.

275. To odpowiada Wj 24.

276. Czterdzieści staje się w Biblii liczbą:

próby,
przygotowania,
przejścia.

Bez jedzenia i picia

277. BT mówi:

nie jadł chleba i nie pił wody.

278. To niezwykły post.

279. W naturalnych warunkach czterdzieści dni bez wody nie jest:

fizjologicznie możliwe dla człowieka.

280. Tekst przedstawia sytuację jako:

nadzwyczajne wydarzenie teofaniczne.

Nie naśladuj dosłownie

281. Wj 34 nie jest:

instrukcją postu 40 dni bez wody.

282. Próba takiego działania byłaby:

niebezpieczna dla życia.

Eliasz

283. 1 Krl 19:

Eliasz idzie czterdzieści dni i nocy do: Horebu.

284. Wyraźne echo:

Mojżesza.

Jezus

285. Mt 4:

Jezus pości: czterdzieści dni i nocy.

286. Chrześcijańska tradycja widzi:

świadome echo Mojżesza i Izraela.

Dziesięć Słów

287. W. 28:

„Dziesięć Słów”.

Hebrajskie: עֲשֶׂרֶת הַדְּבָרִים — aseret ha-devarim.

288. To źródło określenia:

Dekalog.

Greckie:

deka — dziesięć.
logos — słowo.

Czy Wj 34 ma „inny Dekalog”?

289. To jeden z trudnych problemów egzegetycznych.

W. 28 nazywa treść tablic: Dziesięcioma Słowami.

290. Tymczasem bezpośrednio wcześniej Wj 34,10–26 zawiera przede wszystkim:

przepisy kultowe.

291. Dlatego część badaczy mówi o:

„Dekalogu kultowym” / „rytualnym”.

Dekalog kultowy?

292. W literaturze historyczno-krytycznej Wj 34,10–26 bywa rekonstruowany jako:

starszy zbiór dziesięciu przykazań kultowych.

293. Nie wszyscy identycznie:

wyznaczają dziesięć punktów,
rekonstruują jego historię.

294. Trzeba więc mówić:

„tak bywa interpretowane”,

a nie: „Biblia ma dwa sprzeczne Dekalogi i koniec”.

Kanoniczny sens tablic

295. Wj 34,1 powiedział:

na nowych tablicach mają znaleźć się słowa: jakie były na pierwszych.

296. Pierwsze tablice są związane z:

Dekalogiem Wj 20.

297. Dlatego finalny tekst chce zachować:

ciągłość przymierza.

Kto napisał Dziesięć Słów?

298. To ciekawa niejasność.

W. 27 Bóg mówi Mojżeszowi: „Zapisz sobie te słowa”.

299. W. 28:

„I napisał na tablicach słowa przymierza – Dziesięć Słów”.

300. Podmiot „napisał” może być rozumiany:

jako Mojżesz,
albo w świetle w. 1 i paralelnych tekstów jako Bóg.

Inne teksty pomagają

301. Wj 34,1:

Bóg mówi: „wypiszę znów słowa”.

302. Pwt 10,2.4:

bardzo wyraźnie przypisuje napisanie drugich tablic: Bogu.

303. Dlatego nie należy z Wj 34,28 budować pewnej teorii:

„drugie tablice były tylko ludzkim dokumentem”.

Mojżesz schodzi

304. Po czterdziestu dniach Mojżesz schodzi z:

dwiema tablicami Świadectwa.

305. I dzieje się coś, czego:

sam nie zauważa.

Twarz Mojżesza promienieje

306. Hebrajskie:

קָרַן עוֹר פָּנָיו — qaran or panaw.

307. BT:

„skóra na jego twarzy promieniała”.

Qaran

308. Czasownik:

קָרַן — qaran.

309. Może być związany z rzeczownikiem:

קֶרֶן — qeren

róg / promień / moc.

310. Stąd powstał słynny problem:

„rogi Mojżesza”.

Wulgata

311. BT wyjaśnia w przypisie:

Wulgata użyła: cornuta — „rogata”.

312. W efekcie w zachodniej sztuce pojawił się:

Mojżesz z rogami.

Michał Anioł

313. Najsłynniejszy przykład:

rzeźba Mojżesza Michała Anioła.

314. Rogi nie wynikają z przekonania:

„Mojżesz był demonem”.

315. Wynikają z:

historii tłumaczenia.

Marcin Majewski o qaran

316. Majewski zwraca uwagę na ten problem jako klasyczny przykład:

wpływu przekładu na kulturę i sztukę.

317. Hebrajski sens w Wj 34,29 jest:

promieniowanie.

Czy Hieronim „po prostu nie znał hebrajskiego”?

318. To byłoby niesprawiedliwe uproszczenie.

319. Hieronim znał hebrajski i pracował z jego tradycją.

320. Problem wynika z:

wieloznaczności rdzenia,
starożytnego sposobu zapisu bez współczesnych znaków samogłoskowych,
tradycji interpretacyjnej.

Rogi jako promienie

321. W starożytnej ikonografii róg mógł symbolizować:

moc,
promień,
blask.

322. Dlatego historia „rogatego Mojżesza” jest bardziej złożona niż:

zwykła głupia pomyłka.

Dlaczego twarz świeci?

323. Tekst mówi:

„na skutek rozmowy z Panem”.

324. Czyli blask jest:

skutkiem spotkania.

Mojżesz nie produkuje własnej chwały

325. Nie włączył:

„duchowego światła”.

326. Odbija:

chwałę Boga.

Jak księżyc i słońce — analogia

327. To nie jest obraz z samego Wj 34, ale pomaga.

Księżyc nie tworzy własnego światła.

Odbija.

328. Podobnie Mojżesz:

nie jest źródłem Bożej chwały.

Najpiękniejsze: Mojżesz nie wie

329. Tekst mówi:

„nie wiedział”.

330. To niezwykle mocne duchowo.

Człowiek naprawdę przemieniany przez Boga nie musi stale: sprawdzać, czy już wygląda święcie.

Świętość bez autopromocji

331. Mojżesz nie schodzi z góry mówiąc:

„patrzcie, jak świecę”.

332. Nie wie.

Prawdziwa bliskość z Bogiem nie musi budować ego

333. To ważne.

Jeśli „duchowe doświadczenie” prowadzi przede wszystkim do:

pychy,
poczucia wyższości,
potrzeby pokazywania się,

warto zadać pytanie: co naprawdę się wydarzyło?

Lud się boi

334. Aaron i Izraelici widzą promieniowanie i:

boją się zbliżyć.

335. To przypomina:

lęk przed świętością.

Człowiek nosi ślad spotkania z Bogiem

336. Wcześniej:

góra,
obłok,
ogień

były znakami chwały.

337. Teraz:

twarz Mojżesza.

Pośrednik staje się nośnikiem znaku

338. Nie jest Bogiem.

Ale spotkanie z Bogiem pozostawia: ślad.

Mojżesz przywołuje lud

339. Nie wykorzystuje ich strachu.

340. Przywołuje:

Aarona,
przywódców,
cały lud.

341. I robi to, co do niego należy:

przekazuje słowo.

Chwała nie zastępuje nauczania

342. Mojżesz mógłby po prostu:

stanąć i świecić.

343. Ale jego misja brzmi:

mówić to, co powiedział Bóg.

Znak służy Słowu

344. To bardzo ważna zasada.

Cud / znak / doświadczenie nie jest: celem samym w sobie.

Ma prowadzić do: słowa Boga.

Zasłona

345. Gdy Mojżesz kończy mówić:

zasłania twarz.

346. Hebrajskie:

מַסְוֶה — masweh.

347. Słowo jest rzadkie.

Znaczy: zasłona / osłona twarzy.

Dlaczego zasłania twarz?

348. Sam Wj 34 nie daje długiego psychologicznego wyjaśnienia.

349. Najbardziej naturalnie:

lud boi się blasku,
zasłona reguluje ekspozycję chwały.

Gdy wchodzi do Boga — zdejmuje zasłonę

350. To ważne.

Przed Bogiem: bez zasłony.

Po wyjściu: mówi ludowi.

Potem: zasłania twarz.

Bliskość z Bogiem i służba ludziom

351. Rytm Mojżesza:

wejść → spotkać Boga → wyjść → przekazać słowo.

352. To dobry model:

modlitwa → misja.

Nie zostaje na górze na zawsze

353. Głębokie doświadczenie Boga nie zatrzymuje Mojżesza w:

prywatnej ekstazie.

354. Schodzi:

do ludzi.

2 Kor 3

355. BT w przypisie do Wj 34,33nn odsyła do:

2 Kor 3,7–14.

356. Paweł interpretuje zasłonę:

alegorycznie i chrystologicznie.

Paweł a pierwszy sens Wj 34

357. To ważne rozróżnienie.

W pierwszym sensie Wj 34:

Mojżesz zasłania twarz w związku z promieniowaniem.

358. Paweł w 2 Kor 3 wykorzystuje ten obraz:

teologicznie.

359. To nie znaczy, że autor Wj 34 „dokładnie myślał o Nowym Przymierzu Pawła”.

2 Kor 3: większa chwała

360. Paweł porównuje:

stare przymierze,
posługę Ducha,
chwałę Mojżesza,
chwałę Chrystusa.

361. Jego punkt:

w Chrystusie następuje pełniejsze odsłonięcie.

Nie znaczy: „Stary Testament był zły”

362. Paweł nazywa tamto przymierze:

chwalebnym.

363. Kontrast to:

chwała → większa chwała.

Nie: zło → dobro.

„Zasłona na Żydach” — nie używaj antysemicko

364. 2 Kor 3 był czasem wykorzystywany:

przeciw Żydom.

365. To nieuprawnione.

366. Paweł sam jest:

Żydem.

367. Jego argument dotyczy:

chrystologicznej interpretacji przymierza,

nie pogardy wobec narodu.

Nowe Przymierze

368. Chrześcijańska lektura Wj 34 prowadzi ku:

Jr 31,
Ez 36,
Eucharystii,
Chrystusowi.

369. Ale Wj 34 w pierwszym sensie opisuje:

odnowienie przymierza synajskiego.

Nowe tablice nie są jeszcze „Nowym Przymierzem” Jeremiasza

370. To trzeba odróżnić.

Wj 34:

odnowienie Synaju.

Jr 31:

zapowiedź nowego przymierza.

Nowy Testament:

wypełnienie w Chrystusie.

Jezus i „łaska oraz prawda”

371. J 1 mówi o Słowie pełnym:

łaski i prawdy.

372. Greckie:

charis,
aletheia.

373. Wielu biblistów widzi tu echo hebrajskiego:

chesed we-emet.

374. To bardzo piękny most do Wj 34.

Mojżesz i Jezus w J 1

375. J 1,17 zestawia:

Prawo dane przez Mojżesza

oraz: łaskę i prawdę przez Jezusa Chrystusa.

376. Nie jest to proste:

„Mojżesz = zły, Jezus = dobry”.

377. Jan buduje:

rozwój objawienia.

Jezus objawia Ojca

378. Wj 34:

Mojżesz słyszy: imię Boga.

J 1,18:

Syn: objawia Boga.

379. Chrystus jest dla chrześcijanina:

ostatecznym objawieniem charakteru Boga.

Miłosierdzie i krzyż

380. Wj 34 trzyma razem:

przebaczenie,
sprawiedliwość.

381. Chrześcijaństwo zobaczy kulminację tego napięcia:

w krzyżu.

382. Krzyż mówi jednocześnie:

grzech jest realny,
miłosierdzie jest większe.

Nie „Bóg Starego Testamentu kontra Jezus”

383. Wj 34 niszczy ten stereotyp.

JHWH mówi o sobie: miłosierny, łaskawy, nieskory do gniewu.

384. Jezus nie przychodzi:

naprawić złego Ojca.

385. Objawia:

tego samego Boga.

Formuła Wj 34 wraca w Starym Testamencie

386. To bardzo ważne.

Echo Wj 34,6–7 pojawia się m.in. w:

Lb 14,
Ne 9,
Ps 86,
Ps 103,
Ps 145,
Jl 2,
Jon 4.

387. To jedna z głównych:

biblijnych definicji charakteru Boga.

Lb 14

388. Po kolejnym buncie Izraela Mojżesz ponownie powołuje się na:

Wj 34.

389. Czyli objawienie staje się:

podstawą kolejnego wstawiennictwa.

Ps 103

390. Psalm mówi:

miłosierny i łaskawy jest Pan, nieskory do gniewu.

391. To echo:

Wj 34.

Jonasz 4

392. Jonasz jest wręcz zły, bo wie:

jaki jest Bóg.

393. Mówi:

wiedziałem, że jesteś:

łaskawy,
miłosierny,
nieskory do gniewu.

394. Czyli prorok zna:

„Credo Wj 34”.

„Credo miłosierdzia”

395. Współcześnie bibliści czasem nazywają Wj 34,6–7:

starotestamentalnym credo o Bogu.

396. Nie jest to techniczna nazwa samego tekstu.

Ale dobrze pokazuje: jego centralność.

Bóg sam interpretuje swoją chwałę

397. To ogromnie ważne.

Jeśli chcesz wiedzieć: „jaki jest Bóg?”

nie zaczynaj tylko od: swoich odczuć.

398. Pozwól:

Bogu samemu się przedstawić.

Miłosierdzie nie jest słabością

399. Bóg potrafi:

przebaczyć,
odnowić.

400. To nie wynika z:

braku standardów.

401. Wynika z:

ogromu Jego miłości.

Sprawiedliwość nie jest przeciwieństwem miłosierdzia

402. W Bogu obie rzeczy są:

zjednoczone.

403. My często widzimy:

albo karę,
albo przebaczenie.

404. Biblia uczy:

sprawiedliwego miłosierdzia.

Kara jako konsekwencja relacji

405. Bóg nie karze dlatego, że:

lubi cierpienie.

406. Zło naprawdę:

niszczy,
deformuje,
rani.

407. Sprawiedliwość uznaje:

realność skutków.

Czy Bóg „zsyła karę” czy grzech sam karze?

408. Biblia używa obu perspektyw.

Czasem: Bóg wymierza sąd.

Czasem: zło rodzi skutki.

409. Nie należy redukować wszystkiego do:

jednego mechanizmu.

Bóg nie jest automatem odpłaty

410. Wj 34 pokazuje:

łaska przewyższa prostą arytmetykę zasługi.

Przebaczenie po cielcu

411. To fundamentalny kontekst.

Gdyby Wj 34,6–7 pojawiło się w abstrakcyjnym traktacie, brzmiałoby pięknie.

Ale ono pojawia się: po zdradzie.

412. Bóg mówi „miłosierny” właśnie wtedy, gdy:

ma komu przebaczać.

Miłosierdzie nie jest teorią

413. Jego definicja staje się prawdziwa:

w relacji z grzesznikiem.

Czy Bóg przebacza wszystko?

414. Tekst mówi o:

winie,
buncie,
grzechu.

415. Zakres jest:

bardzo szeroki.

416. Biblia jednak łączy przebaczenie z:

nawróceniem,
relacją,
prawdą.

Nie ma grzechu „większego niż Bóg”

417. Złoty cielec jest:

gigantyczną zdradą.

418. A jednak przymierze zostaje:

odnowione.

419. To potężna nadzieja.

Ale człowiek może odrzucać miłosierdzie

420. Miłosierdzie nie oznacza:

przymusu relacji.

421. Człowiek może:

zatwardzać kark,
odmawiać powrotu.

Grzech przeciw Duchowi Świętemu — dalekie echo

422. W Nowym Testamencie „grzech nieprzebaczalny” nie oznacza:

że miłosierdzie Boga ma limit mocy.

423. Chodzi o:

uporczywe odrzucanie łaski i prawdy.

424. To jest późniejsza teologia; Wj 34 sam tego terminu nie używa.

Przymierze i codzienność

425. Zauważ:

po wielkiej teofanii Bóg przechodzi do:

świąt,
pierworodnych,
szabatu,
jedzenia,
ofiar.

426. Czyli mistyka kończy się:

praktyką.

Nie wystarczy „poczułem Boga”

427. Mojżesz doświadcza:

najgłębszej teofanii.

A potem otrzymuje: konkretne zasady życia.

428. Prawdziwe spotkanie z Bogiem ma wpływać na:

codzienność.

Chwała → posłuszeństwo

429. Nie:

chwała → ego.

Ale: chwała → słowo → życie.

Mojżesz jako mediator

430. Wj 34 podsumowuje jego rolę.

Mojżesz:

przygotowuje tablice,
wchodzi na górę,
słyszy imię,
wstawia się,
przyjmuje słowa,
schodzi,
przekazuje je ludowi.

Pośrednik nie zatrzymuje objawienia

431. Nie mówi:

„to było tylko moje prywatne mistyczne doświadczenie”.

432. Przekazuje:

wspólnocie.

Chwała Mojżesza jest pochodna

433. To ważne.

Mojżesz: promienieje.

Ale nie staje się: Bogiem.

434. Człowiek może uczestniczyć w chwale:

nie stając się jej źródłem.

Przebóstwienie

435. W chrześcijańskiej tradycji wschodniej bardzo ważne jest pojęcie:

theosis — przebóstwienia.

436. Nie oznacza:

człowiek staje się Bogiem z natury.

437. Oznacza:

uczestnictwo w Bożym życiu przez łaskę.

438. Promieniejąca twarz Mojżesza może być odczytywana jako jeden z biblijnych obrazów:

przemiany przez bliskość Boga.

2 Kor 3,18

439. Paweł mówi:

wpatrując się w chwałę Pana, zostajemy przemieniani: z chwały w chwałę.

440. To bardzo wyraźnie korzysta z:

Mojżeszowego obrazu.

Świętość ma być widoczna?

441. Nie w sensie:

fizycznego świecenia.

442. Ale prawdziwe spotkanie z Bogiem powinno zostawiać ślad w:

sposobie mówienia,
przebaczeniu,
cierpliwości,
uczciwości,
miłości.

„Po owocach poznacie”

443. Jezus później powie o:

owocach.

444. Można więc powiedzieć:

blask chrześcijanina to przemienione życie.

To zastosowanie, nie dosłowne znaczenie Wj 34.

Mojżesz nie widzi swojego blasku

445. To świetna ochrona przed:

duchowym narcyzmem.

446. Najbardziej święty człowiek nie musi być:

najbardziej zajęty własną świętością.

Religijna autopromocja

447. Współcześnie łatwo budować:

markę duchową,
wizerunek pobożności,
publiczną świętość.

448. Wj 34 mówi:

Mojżesz nawet nie wiedział, że promienieje.

Zasłona nie jest maską hipokryzji

449. Nie należy mówić:

„Mojżesz ukrywa prawdziwą twarz”.

450. Zasłona wynika z:

reakcji ludu na blask.

Przed Bogiem bez zasłony

451. To piękny obraz.

Przed ludźmi: zasłona.

Przed Bogiem: bez zasłony.

452. Bóg zna Mojżesza:

naprawdę.

Modlitwa jako miejsce bez maski

453. To dobre duchowe zastosowanie.

Przed Bogiem nie trzeba:

budować wizerunku,
udawać,
grać roli.

Wj 34 i liturgia żydowska

454. Formuła Wj 34,6–7 stała się bardzo ważna w:

żydowskiej modlitwie.

455. Tradycja rabiniczna mówi o:

trzynastu atrybutach miłosierdzia.

456. Są recytowane szczególnie w:

modlitwach pokutnych,
okresie przygotowania do Jom Kippur.

Trzynaście atrybutów

457. Dokładny sposób liczenia elementów formuły jest:

tradycyjny.

458. Sam tekst biblijny nie numeruje:

„1, 2, 3…”

459. To późniejsza żydowska interpretacja.

Chrześcijanin powinien o niej wiedzieć

460. Bo Wj 34,6–7 nie jest tylko:

chrześcijańskim „tekstem o miłosierdziu”.

Jest również jednym z centralnych tekstów: żywego judaizmu.

Szacunek dla żydowskiej lektury

461. Chrześcijańska interpretacja nie powinna:

wywłaszczać Izraela z jego tekstu.

462. Możemy widzieć w Chrystusie pełnię objawienia, zachowując:

szacunek dla pierwszego adresata i tradycji żydowskiej.

Wj 34 a „Bóg mściwy”

463. Kto mówi:

„Stary Testament ma tylko Boga kary”,

powinien przeczytać: Wj 34,6–7.

464. Ale kto mówi:

„Bóg jest tylko miły i nigdy nie ocenia zła”,

także powinien przeczytać: cały Wj 34,6–7.

Pełny obraz

465. Bóg jest:

miłosierny.

łaskawy.

cierpliwy.

wierny.

przebaczający.

sprawiedliwy.

466. Nie wybieraj tylko:

jednej połowy.

Miłosierdzie zwycięża, ale nie banalizuje

467. Proporcja „tysiące kontra trzy–cztery” mówi:

główny ciężar spoczywa na łasce.

468. A jednak:

grzech naprawdę rani.

Wj 34 i Miłosierdzie Boże

469. Katolicki czytelnik może naturalnie połączyć ten tekst z:

kultem Bożego Miłosierdzia.

470. Trzeba jednak zachować porządek.

Wj 34 ma własny: starotestamentalny sens.

471. Objawienia prywatne nie tworzą nowej Ewangelii.

Mogą prowadzić do: biblijnej prawdy o miłosierdziu Boga.

Jezus Miłosierny a Wj 34

472. Dla chrześcijanina Chrystus objawia:

miłosierdzie Ojca.

473. Wj 34 pokazuje:

to miłosierdzie nie zaczyna się dopiero: w Nowym Testamencie.

Jedność Biblii

474. Ten sam Bóg:

wyzwala w Wj,
przebacza po cielcu,
posyła proroków,
przychodzi w Chrystusie.

„Nie zmienił się Bóg — pogłębia się objawienie”

475. To dobra katolicka zasada lektury.

Stary i Nowy Testament nie opisują: dwóch różnych bogów.

476. Objawienie jest:

progresywne.

Ważne słowa hebrajskie

Hebrajskie	Transliteracja	Znaczenie	Dlaczego ważne
פָּסַל	pasal	wyciosać	nowe tablice
לֻחֹת	luchot	tablice	znak odnowionego przymierza
עָנָן	anan	obłok	obecność i tajemnica
יהוה	YHWH	imię Boga Izraela	centrum objawienia
רַחוּם	rachum	miłosierny	pierwszy wielki atrybut Wj 34,6
חַנּוּן	channun	łaskawy, łagodny	darmowość łaski
אֶרֶךְ אַפַּיִם	erekh appayim	nieskory do gniewu	dosł. „długi nozdrzami”
חֶסֶד	chesed	wierna miłość, łaska	miłość przymierza
אֱמֶת	emet	prawda, wierność	niezawodność Boga
חֶסֶד וֶאֱמֶת	chesed we-emet	łaska i wierność	centralna para pojęć
נָשָׂא	nasa	nieść, przebaczać	Bóg „niesie” winę
עָוֹן	awon	wina, przewrotność	jedna z form grzechu
פֶּשַׁע	pesha	bunt, przekroczenie	świadoma niewierność
חַטָּאָה	chatta’ah	grzech	chybienie
נָקָה	naqah	oczyścić, uznać za niewinnego	sprawiedliwość Boga
קָשֶׁה־עֹרֶף	qesze-oref	twardego karku	uporczywość Izraela
נָחַל	nachal	odziedziczyć / uczynić dziedzictwem	Izrael jako własność Boga
בְּרִית	berit	przymierze	odnowiona relacja
כָּרַת בְּרִית	karat berit	zawrzeć przymierze	dosł. „ciąć przymierze”
קַנָּא	qanna	zazdrosny, gorliwy	wyłączność JHWH
מַצֵּבָה	matsewah	stela	obcy kult
אֲשֵׁרָה	Asherah	Aszera / symbol kultowy	zakaz obcego kultu
חַג מַצּוֹת	chag matsot	Święto Przaśników	pamięć Wyjścia
שַׁבָּת	szabbat	szabat	święty odpoczynek
חַג שָׁבֻעוֹת	chag shavuot	Święto Tygodni	późniejszy Szawuot
חַג הָאָסִיף	chag ha-asif	Święto Zbiorów	Święto Namiotów
דְּבָרִים	devarim	słowa	treść przymierza
עֲשֶׂרֶת הַדְּבָרִים	aseret ha-devarim	Dziesięć Słów	Dekalog
קָרַן	qaran	promieniować	twarz Mojżesza
קֶרֶן	qeren	róg, promień	źródło historii „rogów”
פָּנִים	panim	twarz, oblicze	twarz Mojżesza i obecność Boga
מַסְוֶה	masweh	zasłona	osłona twarzy Mojżesza

Klucz do Biblii — Wj 34

Wj 34 opisuje odnowienie przymierza po złotym cielcu.
Mojżesz ma wyciosać dwie nowe tablice.
Nowe tablice są jak pierwsze.
To oznacza ciągłość przymierza.
Łaska nie obniża Bożego standardu.
Pierwsze tablice zostały rozbite.
Drugie są znakiem odnowienia.
Mojżesz wstępuje rano na Synaj.
Idzie sam.
Nikt nie może wejść z nim.
Nawet zwierzęta nie mają wypasać się przy górze.
To podkreśla świętość miejsca.
Bóg zstępuje w obłoku.
Obłok jednocześnie objawia i zakrywa.
Ogłoszone zostaje imię JHWH.
Wj 34,5–7 dopełnia objawienie imienia z Wj 3 i 6.
Janusz Lemański nazywa Wj 34,5–7 najdłuższą autoprezentacją Boga w Starym Testamencie.
Bóg sam mówi, jaki jest.
Jest miłosierny.
Hebrajskie rachum oznacza głębokie współczucie.
Jest łagodny / łaskawy.
Hebrajskie channun pochodzi od rdzenia oznaczającego łaskę.
Jest nieskory do gniewu.
Hebrajskie erekh appayim dosłownie oznacza „długi nozdrzami”.
To idiom cierpliwości.
Bóg jest bogaty w chesed.
Chesed oznacza wierną miłość przymierza.
Bóg jest bogaty w emet.
Emet oznacza prawdę, pewność i wierność.
Para chesed we-emet jest jednym z najważniejszych opisów Boga.
Bóg zachowuje łaskę przez tysiące pokoleń.
Nie jest to matematyczny limit „dokładnie 1000”.
To język ogromnej przewagi łaski.
Bóg przebacza niegodziwość.
Bunt.
Grzech.
Hebrajskie nasa oznacza dosłownie „nieść”.
Przebaczenie jest przedstawione jako zdjęcie/poniesienie winy.
Bóg nie pozostawia zła bez rozliczenia.
Miłosierdzie i sprawiedliwość nie są w Nim przeciwieństwami.
W. 7 mówi o skutkach winy do trzeciego i czwartego pokolenia.
Nie należy tego rozumieć jako automatycznego przenoszenia osobistej winy na niewinne dzieci.
Starożytne społeczeństwo było wielopokoleniowe.
Grzech jednej generacji realnie uderza w kolejne.
Konsekwencja nie jest tym samym co osobista moralna wina.
Ez 18 mocno rozwinie zasadę indywidualnej odpowiedzialności.
Nie należy budować z Wj 34 prostych teorii „klątw pokoleniowych”.
Janusz Lemański poświęcił Wj 34,5–7 osobny artykuł.
Interpretuje ten tekst jako dopełnienie objawienia Boga.
W analizie historyczno-krytycznej widzi finalną formę jako powygnaniową.
To hipoteza historii literackiej, nie negacja teologicznego sensu.
Mojżesz natychmiast oddaje pokłon.
Objawienie Boga prowadzi do adoracji.
Mojżesz ponownie prosi o obecność JHWH.
Przyznaje, że Izrael jest ludem o twardym karku.
Tę samą cechę, która wcześniej uzasadniała dystans, teraz przedstawia jako powód potrzeby przebaczenia.
Mojżesz prosi: „przebacz nasze winy”.
Włącza siebie w solidarność z ludem.
Prosi, aby Izrael stał się Bożym dziedzictwem.
Bóg odnawia przymierze.
Hebrajskie karat berit dosłownie znaczy „ciąć przymierze”.
Bóg zapowiada wyjątkowe dzieła.
Powraca temat ziemi.
Tekst wymienia narody Kanaanu.
To starożytna teologia zajęcia ziemi.
Nie jest to licencja na współczesną przemoc.
Głównym problemem Wj 34,12–16 jest zagrożenie bałwochwalstwem.
Bóg zakazuje przymierzy prowadzących do obcego kultu.
Nakazuje zniszczenie ołtarzy kultu obcych bogów.
Wymienia stele.
Wymienia aszery.
Sam przedmiot steli nie jest zawsze zły w całej Biblii.
Tutaj problemem jest kult obcych bogów.
Pan ma imię „Zazdrosny”.
Hebrajskie qanna oznacza zazdrosną gorliwość / wyłączność.
Nie jest to toksyczna zazdrość wynikająca z kompleksów.
To język wyłącznej relacji przymierza.
Bałwochwalstwo zostaje porównane do nierządu/cudzołóstwa.
BT wyjaśnia tę metaforę w przypisie.
Małżeństwa z mieszkańcami kraju są problemem wtedy, gdy prowadzą do obcego kultu.
Tekstu nie należy używać do rasizmu.
Rut pokazuje, że pochodzenie etniczne samo w sobie nie jest barierą dla wiary.
Bóg ponownie zakazuje odlewanych bogów.
To bezpośrednia odpowiedź na złotego cielca.
Odnowienie dotyka konkretnego miejsca upadku.
Powraca Święto Przaśników.
Przaśniki zachowują pamięć Wyjścia.
Po cielcu pamięć prawdziwego Wyzwoliciela jest szczególnie ważna.
Powraca prawo pierworodnych.
Wj 34,19 ma trudność tekstualną.
BT zaznacza, że tekst jest skażony i był różnie poprawiany w starożytnych przekładach.
Pierworodny osioł zostaje wykupiony.
Pierworodny syn także zostaje wykupiony.
Tora nie nakazuje ofiary z pierworodnych dzieci.
Powraca zakaz przychodzenia z pustymi rękami.
Powraca szabat.
Szabat obowiązuje także podczas orki i żniwa.
Najpilniejsza praca nie znosi świętego odpoczynku.
Powraca Święto Tygodni.
Jest związane z pierwocinami pszenicy.
Późniejszy judaizm rozwinie Szawuot także jako święto Tory.
Nowy Testament zna Pięćdziesiątnicę z Dz 2.
Pierwszy sens Wj 34 jest rolniczo-kultowy.
Powraca Święto Zbiorów.
BT utożsamia je ze Świętem Namiotów.
Trzy razy w roku mężczyźni mają stawić się przed Bogiem.
Bóg obiecuje ochronę ziemi na czas pielgrzymowania.
Nie jest to mechaniczna obietnica bezpieczeństwa dla każdego pobożnego człowieka w każdej sytuacji.
Powraca Pascha.
Powracają pierwociny.
Powraca zakaz gotowania koźlęcia w mleku matki.
BT odsyła do przypisu Wj 23,19.
Dokładne historyczne tło tego zakazu pozostaje dyskutowane.
W. 27 mówi: „Zapisz sobie te słowa”.
Przymierze ma konkretną treść.
Nie jest tylko emocją.
Mojżesz pozostaje czterdzieści dni i nocy.
Nie je chleba.
Nie pije wody.
To nadzwyczajne wydarzenie teofaniczne.
Nie jest instrukcją do niebezpiecznego postu bez wody.
Czterdzieści dni wraca u Eliasza i Jezusa.
Tablice zawierają „Dziesięć Słów”.
Hebrajskie aseret ha-devarim jest źródłem terminu Dekalog.
Wj 34,10–26 bywa przez biblistów nazywany „Dekalogiem kultowym”.
To historyczno-krytyczna rekonstrukcja.
Nie wszyscy badacze identycznie dzielą jego dziesięć elementów.
Wj 34,1 podkreśla ciągłość z pierwszymi tablicami.
Podmiot „napisał” w w. 28 jest nieco niejasny.
Wj 34,1 i Pwt 10 przypisują zapis na tablicach Bogu.
Nie należy twierdzić, że drugie tablice miały mniejszy autorytet.
Mojżesz schodzi z góry.
Jego twarz promienieje.
Hebrajskie qaran oznacza tutaj promieniować.
To słowo jest związane z qeren — róg/promień.
Wulgata użyła łacińskiego cornuta.
Stąd zachodnia tradycja „rogatego Mojżesza”.
Michał Anioł wyrzeźbił Mojżesza z rogami.
Nie oznacza to demonizacji Mojżesza.
To efekt historii przekładu i symboliki.
Marcin Majewski omawia qaran jako słynny przykład wpływu tłumaczenia na sztukę.
Twarz promienieje wskutek rozmowy z Bogiem.
Mojżesz sam nie wie, że promienieje.
To piękny obraz świętości bez autopromocji.
Lud boi się zbliżyć.
Mojżesz przywołuje przywódców i lud.
Przekazuje im Boże słowa.
Znak chwały służy słowu.
Po rozmowie zasłania twarz.
Przed Bogiem zdejmuje zasłonę.
2 Kor 3 interpretuje zasłonę chrystologicznie.
Pierwszy sens Wj 34 i późniejsza interpretacja Pawła powinny być rozróżnione.
Paweł nie mówi, że stare przymierze było pozbawione chwały.
Porównuje chwałę z pełniejszą chwałą w Chrystusie.
2 Kor 3 nie powinien być używany antysemicko.
Formuła Wj 34,6–7 wraca wielokrotnie w Starym Testamencie.
Lb 14.
Ne 9.
Ps 86.
Ps 103.
Ps 145.
Jl 2.
Jon 4.
Jest jednym z najważniejszych „credo” o charakterze Boga.
W tradycji żydowskiej rozwinięto ją jako trzynaście atrybutów miłosierdzia.
Sam tekst biblijny nie numeruje ich.
Formuła pozostaje ważna w żywej modlitwie judaizmu.
Chrześcijańska lektura powinna respektować żydowski pierwszy kontekst.
J 1 może być czytany w świetle chesed we-emet.
Chrystus jest dla chrześcijan pełnym objawieniem Ojca.
Wj 34 nie przedstawia „innego Boga” niż Nowy Testament.
Ten sam Bóg jest miłosierny i sprawiedliwy.
Promieniejąca twarz pokazuje przemianę przez spotkanie z Bogiem.
Człowiek nie jest źródłem chwały.
Może ją odbijać.
Bliskość z Bogiem prowadzi do służby wspólnocie.
Mojżesz schodzi z góry do ludzi.
Mistyka nie kończy się na prywatnym przeżyciu.
Odnowienie przymierza prowadzi do ponownej budowy Przybytku w Wj 35.
Najważniejsze przesłanie Wj 34 brzmi: po największej zdradzie Bóg objawia, że Jego najgłębszym imieniem jest miłosierna, wierna miłość — ale miłosierdzie nie banalizuje grzechu; odnawia człowieka, przymierze i zdolność do dalszej drogi.

Niezbędnik Biblijny — Wj 34

Księga: Wyjścia
Rozdział: 34
Sekcja: odnowienie przymierza
Poprzedni rozdział: Wj 33 — zagrożona obecność Boga
Następny rozdział: Wj 35 — szabat, dary i rozpoczęcie wykonania Przybytku

Główne postacie:

JHWH,
Mojżesz,
Aaron,
Izrael.

Najważniejszy tekst teologiczny:

Wj 34,6–7 — autoprezentacja Boga.

Najważniejsze cechy Boga:

miłosierny,
łaskawy,
nieskory do gniewu,
bogaty w chesed,
bogaty w emet,
przebaczający,
sprawiedliwy.

Najważniejszy znak odnowienia:

nowe tablice.

Najważniejszy kultowy zakaz:

żadnych odlewanych bogów.

Najważniejsza pamięć:

Wyjście z Egiptu.

Najważniejszy rytm:

szabat i święta.

Najważniejsze określenie przykazań:

„Dziesięć Słów”.

Najważniejszy znak spotkania z Bogiem:

promieniejąca twarz Mojżesza.

Najważniejsza ciekawostka językowa:

qaran = promieniować; jego związek z „rogiem” wpłynął na Wulgatę i sztukę.

Komentarze polskich biblistów

Janusz Lemański — „JHWH – Bóg, który przebacza, gdyż jest miłosierny”

Dla Wj 34 szczególnie ważny jest artykuł ks. Janusza Lemańskiego:

„JHWH – Bóg, który przebacza, gdyż jest miłosierny (Wj 34,5–7)”, Verbum Vitae 18 (2010), s. 19–43.

Lemański stawia bardzo mocną tezę: Wj 34,5–7 zawiera najdłuższą autoprezentację Boga w Starym Testamencie.

W jego interpretacji tekst: dopełnia objawienie imienia JHWH.

Wj 3:

objawia imię.

Wj 6:

wiąże imię z działaniem zbawczym.

Wj 34: opisuje moralno-relacyjny charakter Boga.

Bóg jest:

miłosierny,
łaskawy,
cierpliwy,
wierny,
przebaczający.

Lemański analizuje również napięcie między: przebaczeniem

a: sprawiedliwością.

Nie jest to sprzeczność.

Bóg przebacza nie dlatego, że grzech nie ma znaczenia, ale dlatego, że: Jego miłosierdzie stanowi fundamentalny rys Jego tożsamości.

Janusz Lemański — historia tekstu

W analizie historyczno-krytycznej Lemański uważa finalną formę Wj 34,5–7 za: powygnaniową.

Porównuje ją z innymi tekstami o:

zazdrości Boga,
odpłacie,
przymierzu,
wierności.

To oznacza:

Izrael przez kolejne epoki coraz głębiej formułował teologiczną prawdę: Bóg przebacza, ponieważ jest miłosierny.

Nie należy tego mylić z twierdzeniem: „tekst nie ma związku z Mojżeszem ani tradycją synajską”.

To rekonstrukcja: literackiego dojrzewania formuły.

Marcin Majewski — odnowienie po cielcu

Marcin Majewski w W stronę Ziemi Obiecanej traktuje Wj 34 jako końcową część wielkiej sekcji: zerwania i odnowienia przymierza.

Wj 32: zerwanie.

Wj 33: walka o obecność.

Wj 34: odnowienie.

Majewski podkreśla, że nowe tablice są konkretnym znakiem: relacja zostaje przywrócona.

Majewski — chwała jako dobroć

W komentarzu do Wj 33–34 Majewski mocno podkreśla związek: chwała → dobroć → imię → miłosierdzie.

Mojżesz prosi: „pokaż mi swoją chwałę”.

Bóg objawia: dobroć

i następnie wypowiada formułę Wj 34,6–7.

To jest teologiczny klucz: prawdziwa chwała Boga objawia Jego charakter.

Majewski — „twardy kark”

Mojżesz nie próbuje wybielić Izraela.

Przyznaje: „to lud o twardym karku”.

A mimo to prosi: „idź pośród nas”.

Majewski pokazuje, że to niezwykle odważna logika:

Izrael nie potrzebuje Boga mniej dlatego, że jest grzeszny.

Potrzebuje Go: jeszcze bardziej.

Majewski — kultowe przepisy odnowionego przymierza

Wj 34,10–26 przypomina wiele przepisów Wj 23.

Majewski wskazuje na ich centralny temat: ochrona wyłącznego kultu JHWH.

Po złotym cielcu szczególnie mocno brzmi: „Nie uczynisz sobie bogów odlanych z metalu”.

Odnowione przymierze wraca więc dokładnie do: miejsca upadku.

Majewski — „Dekalog rytualny”

Majewski omawia historyczno-krytyczny problem Wj 34,10–26.

W literaturze fragment ten bywa nazywany: „Dekalogiem rytualnym” lub „kultowym”.

Dlaczego?

Ponieważ Wj 34,28 mówi o: „Dziesięciu Słowach”,

a bezpośredni kontekst zawiera serię przykazań głównie kultowych.

Nie oznacza to, że istnieją po prostu: „dwa niezwiązane i sprzeczne Dekalogi”.

Finalny tekst Wj 34,1 wyraźnie mówi o przywróceniu: słów z pierwszych tablic.

Warstwy literackie i finalny sens kanoniczny trzeba rozróżnić.

Majewski — promieniejąca twarz

Majewski zwraca uwagę na słynne hebrajskie: qaran.

W Wj 34 oznacza: promieniowanie twarzy.

Jednocześnie rdzeń jest związany z: qeren — rogiem.

To stoi u źródeł łacińskiej tradycji: cornuta.

Majewski wykorzystuje ten przykład, aby pokazać: jak tłumaczenie Biblii może wpływać na całe stulecia sztuki.

Najsłynniejszym efektem jest: Mojżesz Michała Anioła z rogami.

Stanisław Łach

W klasycznym komentarzu Pallottinum Stanisław Łach interpretuje Wj 34 jako: rzeczywiste odnowienie przymierza.

Najważniejsze elementy tradycyjnej egzegezy to:

nowe tablice,
teofania,
objawienie charakteru Boga,
ponowienie przykazań,
szczególna rola Mojżesza jako pośrednika.

Promieniejąca twarz Mojżesza jest znakiem: jego niezwykłej bliskości z Bogiem.

Powiązania z innymi tekstami Biblii

Wj 3,14–15

Objawienie imienia JHWH.

Wj 34 rozwija: co to imię oznacza dla relacji z człowiekiem.

Wj 6,2–8

Bóg łączy swoje imię z:

wyzwoleniem,
przymierzem,
ziemią.

Wj 19–20

Pierwszy Synaj i Dekalog.

Wj 23

Wiele przepisów Wj 34,10–26 ma tutaj wyraźne odpowiedniki.

Wj 24

Pierwsze zawarcie przymierza.

Wj 32

Złoty cielec i rozbite tablice.

Wj 33

Prośba Mojżesza o obecność i chwałę.

Wj 35–40

Po odnowieniu przymierza może rozpocząć się: wykonanie Przybytku.

Lb 14,17–19

Mojżesz cytuje / przywołuje charakter Boga z Wj 34 w kolejnym kryzysie.

Pwt 4

Zakaz kultowego obrazu Boga.

Pwt 10,1–5

Drugie tablice.

Tekst wyraźnie mówi, że Bóg ponownie zapisał: Dziesięć Słów.

Ne 9,17

Bóg:

przebaczający,
łaskawy,
miłosierny,
nieskory do gniewu.

Echo Wj 34.

Ps 86,15

Niemal bezpośrednia parafraza Wj 34,6.

Ps 103,8

Jedno z najważniejszych ech: miłosierny, łaskawy, nieskory do gniewu.

Ps 145,8

Ponownie: łaskawy i miłosierny Pan.

Jl 2,13

Prorok zachęca do nawrócenia właśnie dlatego, że: Bóg jest łaskawy i miłosierny.

Jon 4,2

Jonasz cytuje charakter Boga i jest niezadowolony z: Jego miłosierdzia wobec Niniwy.

1 Krl 19

Eliasz idzie czterdzieści dni do Horebu.

Jr 31

Zapowiedź Nowego Przymierza.

Ez 18

Osobista odpowiedzialność za grzech.

Bardzo ważne przy Wj 34,7.

Ez 36

Nowe serce i Duch.

Mt 4

Czterdzieści dni postu Jezusa.

Mt 17

Przemienienie:

góra,
chwała,
Mojżesz.

J 1,14–18

chwała,
łaska i prawda,
Mojżesz,
objawienie Boga w Synu.

Rz 9,15

Cytat z Wj 33,19 o wolności Bożego miłosierdzia.

2 Kor 3,7–18

Paweł interpretuje:

promieniującą twarz,
zasłonę,
chwałę.

2 Kor 4,6

Chwała Boga na: obliczu Chrystusa.

Częste błędne odczytania

Błąd 1: „Po cielcu Bóg udaje, że nic się nie stało”

Nie.

Pierwsze tablice są rozbite, przymierze wymaga odnowienia.

Błąd 2: „Skoro Bóg przebacza, grzech nie ma konsekwencji”

Nie.

Wj 34 łączy miłosierdzie i sprawiedliwość.

Błąd 3: „Bóg Starego Testamentu jest przede wszystkim gniewny”

Wj 34,6 mówi wprost: „nieskory do gniewu”.

Błąd 4: „Bóg Nowego Testamentu jest miłosierny, a Starego nie”

Nie.

Wj 34 jest jednym z najmocniejszych biblijnych tekstów o miłosierdziu.

Błąd 5: „Rachum oznacza, że Bóg biologicznie jest kobietą”

Nie.

Rdzeń może mieć skojarzenie z łonem i czułością, ale tekst mówi analogicznie o Bożym współczuciu.

Błąd 6: „Nieskory do gniewu oznacza, że Bóg nigdy nie osądza zła”

Nie.

Ten sam tekst mówi o sprawiedliwości.

Błąd 7: „Chesed to po prostu uczucie sympatii”

Nie.

To często wierna, przymierzowa miłość.

Błąd 8: „Emet znaczy tylko abstrakcyjna prawda logiczna”

Może oznaczać również niezawodność i wierność.

Błąd 9: „Bóg przebacza tylko małe grzechy”

Wj 34 pojawia się po złotym cielcu — jednym z największych buntów Izraela.

Błąd 10: „Bóg automatycznie uznaje zło za nieważne”

Nie.

„Nie pozostawia bez ukarania”.

Błąd 11: „Bóg obciąża osobistą winą niewinne dzieci”

Nie należy tak upraszczać Wj 34,7.

Tekst mówi w świecie realnych międzypokoleniowych konsekwencji; Ez 18 podkreśla osobistą odpowiedzialność.

Błąd 12: „Każdy problem rodzinny to klątwa pokoleniowa z Wj 34”

Nie.

Tekst nie daje takiego automatycznego systemu.

Błąd 13: „1000 pokoleń to dokładna matematyczna granica miłosierdzia”

Nie.

To język ogromu.

Błąd 14: „Janusz Lemański twierdzi, że Wj 34 nie ma znaczenia religijnego, bo jest późny”

Nie.

Jego datowanie jest historyczno-krytyczne; teologicznie właśnie ten tekst uważa za centralną autoprezentację Boga.

Błąd 15: „Twardy kark oznacza, że Bóg nie może być z Izraelem”

Mojżesz właśnie na tej podstawie prosi o przebaczenie i obecność.

Błąd 16: „Bóg zawiera całkowicie nowe, inne przymierze”

Chodzi o odnowienie przymierza synajskiego.

Błąd 17: „Wj 34 pozwala dziś niszczyć miejsca kultu innych religii”

Nie.

To tekst starożytnego przymierza Izraela, nie współczesna instrukcja przemocy.

Błąd 18: „Zakaz przymierzy z mieszkańcami Kanaanu uzasadnia rasizm”

Nie.

Głównym problemem jest apostazja religijna.

Błąd 19: „Bóg Zazdrosny = toksyczny Bóg”

Qanna oznacza wyłączną wierność przymierza, nie ludzkie kompleksy.

Błąd 20: „Nierząd z bogami oznacza dosłownie seks z bóstwami”

BT wyjaśnia: to metafora bałwochwalstwa.

Błąd 21: „Małżeństwa mieszane są złe z powodów rasowych”

Tekst akcentuje zagrożenie odejściem od JHWH.

Błąd 22: „Wj 34,17 zakazuje odlewania jakichkolwiek figur”

Zakazuje odlewanych bogów.

Błąd 23: „Szabat nie obowiązuje, gdy jest dużo pracy”

W. 21 specjalnie mówi o orce i żniwie.

Błąd 24: „Święta są tylko folklorem”

Służą zachowaniu pamięci przymierza i zbawienia.

Błąd 25: „Wj 34,19 ma całkowicie bezproblemowy hebrajski tekst”

BT wyraźnie zaznacza jego skażenie.

Błąd 26: „Czterdzieści dni bez wody jest przepisem do naśladowania”

Nie.

To nadzwyczajna scena biblijna, a próba takiego postu zagraża życiu.

Błąd 27: „Wj 34 ma na pewno drugi, zupełnie sprzeczny Dekalog”

„Dekalog kultowy” to rekonstrukcja historyczno-krytyczna; finalny tekst wyraźnie mówi o odtworzeniu słów pierwszych tablic.

Błąd 28: „W. 28 bez żadnej wątpliwości mówi, że Mojżesz sam napisał Dekalog”

Podmiot jest niejednoznaczny, a Wj 34,1 i Pwt 10 przypisują zapis Bogu.

Błąd 29: „Mojżesz miał rogi, bo tak mówi hebrajski”

Nie.

BT ma prawidłowo: „promieniała”.

Błąd 30: „Michał Anioł zrobił Mojżesza z rogami, bo chciał go przedstawić jako demona”

Nie.

To efekt historii łacińskiego przekładu cornuta.

Błąd 31: „Hieronim był ignorantem”

Historia qaran/qeren jest językowo i kulturowo bardziej złożona.

Błąd 32: „Mojżesz sam wytwarza chwałę”

Nie.

Jego twarz promienieje po rozmowie z Bogiem.

Błąd 33: „Mojżesz wie, że wygląda święcie i pokazuje się ludziom”

Tekst mówi: nie wiedział.

Błąd 34: „Zasłona dowodzi, że Mojżesz coś ukrywał moralnie”

Nie.

Jest związana z blaskiem twarzy.

Błąd 35: „2 Kor 3 to dokładnie pierwszy sens Wj 34”

Paweł dokonuje późniejszej chrystologicznej interpretacji.

Błąd 36: „2 Kor 3 pozwala gardzić Żydami”

Nie.

Takie antysemickie użycie tekstu jest nieuprawnione.

Błąd 37: „Stare Przymierze nie miało chwały”

Paweł sam mówi o jego chwale.

Błąd 38: „Formuła miłosierdzia jest tylko chrześcijańska”

Nie.

Jest centralnym tekstem żydowskiej Biblii i modlitwy.

Błąd 39: „Trzynaście atrybutów jest numeracją z samego Wj 34”

To późniejsza tradycja rabiniczna.

Błąd 40: „Miłosierdzie oznacza, że nie trzeba się nawracać”

Wj 34 pojawia się po realnym złamaniu i odnowieniu przymierza.

Co Wj 34 mówi o Bogu?

1. Bóg odnawia

Rozbite tablice nie są końcem historii.

2. Bóg objawia siebie

Nie pozwala człowiekowi definiować Go jak złotego cielca.

3. Bóg jest miłosierny

To pierwsza część Jego wielkiej autoprezentacji.

4. Bóg jest łaskawy

Łaska jest darem, nie zapłatą.

5. Bóg jest cierpliwy

Jest nieskory do gniewu.

6. Bóg jest bogaty w wierną miłość

Chesed nie wyczerpuje się szybko.

7. Bóg jest wierny i prawdziwy

Emet oznacza niezawodność.

8. Bóg przebacza

Niegodziwość, bunt i grzech.

9. Bóg jest sprawiedliwy

Nie nazywa zła dobrem.

10. Miłosierdzie Boga jest większe niż skutki grzechu

Tysiące pokoleń kontra trzecie–czwarte.

11. Bóg chce wyłącznej relacji

Jest „Zazdrosny” w sensie wierności przymierza.

12. Bóg daje człowiekowi udział w swojej chwale

Twarz Mojżesza promienieje po spotkaniu.

Co Wj 34 mówi o człowieku?

Człowiek może naprawdę zniszczyć relację przez grzech.
Nie musi jednak pozostać w rozpaczy.
Odnowienie wymaga powrotu do Bożego słowa.
Człowiek potrzebuje miłosierdzia bardziej niż samousprawiedliwienia.
Wstawiennik nie udaje, że lud jest niewinny.
Pokora mówi: „jesteśmy twardego karku”.
Człowiek potrzebuje obecności Boga właśnie dlatego, że jest słaby.
Bałwochwalstwo może wracać, dlatego potrzebna jest pamięć.
Liturgia pomaga pamiętać zbawienie.
Praca ma granicę szabatu.
Przymierze ma konkretne wymagania.
Spotkanie z Bogiem przemienia.
Prawdziwa przemiana nie musi budować ego.
Człowiek może odbijać Bożą chwałę, ale nie jest jej źródłem.
Bliskość z Bogiem powinna prowadzić do służby ludziom.

Dla początkującego czytelnika — jedna rzecz, której nie przegap

Jeśli z całego Wj 34 zapamiętasz jedno, zapamiętaj: Bóg sam mówi, jaki jest.

Po złotym cielcu mógłby powiedzieć tylko: „jestem Sędzią”.

Ale mówi najpierw:

„miłosierny”.
„łagodny”.
„nieskory do gniewu”.
„bogaty w łaskę”.
„wierny”.
„przebaczający”.

Dopiero w tym samym zdaniu pojawia się: sprawiedliwość.

To oznacza:

Bóg nie jest: naiwnie pobłażliwy.

Ale Jego najgłębszy kierunek wobec grzesznika, który wraca, to: odnowienie.

Rozbite tablice mogą zostać: zastąpione nowymi.

I najpiękniejsze:

gdy Mojżesz przebywa z Bogiem,

jego twarz zaczyna promienieć,

a on sam nawet: tego nie wie.

Prawdziwe spotkanie z Bogiem nie musi sprawić, że człowiek będzie bardziej zajęty sobą.

Powinno sprawić, że: zacznie odbijać Jego dobroć.

Pytanie do refleksji

Kiedy myślę o Bogu po własnym grzechu, czy bardziej widzę w Nim kogoś, kto tylko czeka, żeby mnie ukarać — czy wierzę Jego własnym słowom z Wj 34, że jest miłosierny, łaskawy, cierpliwy i wierny, a równocześnie bierze moje zło naprawdę na serio?

Modlitwa inspirowana Wj 34

JHWH,

Boże miłosierny i łaskawy,

dziękuję Ci, że po moich rozbitych tablicach nie kończysz historii.

Dziękuję, że nie każesz mi nazywać zła dobrem,

ale otwierasz drogę powrotu.

Ty jesteś nieskory do gniewu,

bogaty w wierną miłość i prawdę.

Przebacz moją niegodziwość, bunt i grzech.

Wyprostuj mój twardy kark.

Nie pozwól mi robić sobie Boga według własnych wyobrażeń.

Sam objawiaj mi, kim jesteś.

Naucz mnie pamiętać, że wszystko zaczęło się od Twojego wyzwolenia.

Daj mi serce wierne przymierzu z Tobą.

A kiedy będę przebywał w Twojej obecności,

niech nie rośnie moja pycha,

ale niech moje życie odbija Twoją dobroć.

Spraw, żeby ludzie spotykający mnie nie widzieli przede wszystkim mnie,

ale choć trochę Twojego światła.

Jezu Chryste, pełne objawienie Ojca,

prowadź mnie od chwały do chwały.

Amen.

Źródła i literatura

Tekst biblijny

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Wj 34, tekst na Biblia.pl: https://biblia.pl/czytaj/Wj/34/

Szczególnie uwzględnione przypisy BT V:

Wj 34,5 — odwołanie do objawienia imienia w Wj 3,14 i 6,3;
Wj 34,15 — „nierząd” jako określenie bałwochwalstwa;
Wj 34,18–23 — porównanie z Pwt 16,1–15;
Wj 34,19 — tekst skażony, różnie poprawiany już w przekładach starożytnych;
Wj 34,22 — Święto Zbiorów jako Święto Namiotów;
Wj 34,26 — odwołanie do przypisu Wj 23,19;
Wj 34,29 — qaran = promieniować, a równocześnie rdzeń związany z „rogiem”; Wulgata cornuta i wpływ na rzeźbę Michała Anioła;
Wj 34,33nn — odwołanie do alegorycznej interpretacji zasłony w 2 Kor 3,7–14.

Janusz Lemański

Janusz Lemański, „JHWH – Bóg, który przebacza, gdyż jest miłosierny (Wj 34,5–7)”, Verbum Vitae 18 (2010), s. 19–43.
DOI: 10.31743/vv.2011.

Najważniejsze wnioski wykorzystane w opracowaniu:

Wj 34,5–7 jest najdłuższą autoprezentacją Boga w Starym Testamencie;
tekst dopełnia objawienie imienia Boga z Wj 3,14–15 oraz Wj 6,2–8;
formuła łączy miłosierdzie, przebaczenie i sprawiedliwość;
finalna forma perykopy jest przez Lemańskiego datowana na okres powygnaniowy;
tekst stanowi dojrzałą teologiczną syntezę charakteru JHWH.

Publicznie dostępna strona artykułu: https://czasopisma.kul.pl/index.php/vv/article/view/2011

Marcin Majewski

Marcin Majewski, W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia, Kraków: Wydawnictwo eSPe, 2011.
Marcin Majewski, Mieszkanie Chwały. Teologia sanktuarium Izraela na pustyni (Wj 25–31 i 35–40), Kraków: Wydawnictwo Naukowe PAT, 2008.

Publiczna strona autora z dostępem do komentarza: https://majewskimarcin.pl/publikacja/w-strone-ziemi-obiecanej-komentarz-do-ksiegi-wyjscia/

Szczególnie uwzględnione tematy:

Wj 32–34 jako sekwencja zerwania i odnowienia przymierza;
chwała Boga objawiająca się jako dobroć;
odnowienie tablic jako realny znak przywrócenia relacji;
powtórzenie kultowych przykazań po bałwochwalstwie;
historyczno-krytyczny problem tzw. Dekalogu kultowego;
znaczenie promieniowania twarzy Mojżesza;
problem qaran/qeren i jego wpływ na Wulgatę oraz ikonografię.

Stanisław Łach

Stanisław Łach, Księga Wyjścia. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Poznań: Pallottinum, 1964.

Klasyczny komentarz Pallottinum pozostaje ważny dla:

tradycyjnej egzegezy odnowienia przymierza,
roli Mojżesza jako pośrednika,
teologii tablic,
rozumienia teofanii.

Ważne teksty do dalszej lektury

Wj 3,14–15 — imię Boga;
Wj 6,2–8 — JHWH jako Bóg wyzwalający;
Wj 20 — Dekalog;
Wj 23 — paralelne przepisy kultowe;
Wj 24 — pierwsze zawarcie przymierza;
Wj 32 — złoty cielec;
Wj 33 — prośba o obecność i chwałę;
Wj 35–40 — wykonanie Przybytku;
Lb 14,17–19 — wykorzystanie formuły Wj 34 w wstawiennictwie Mojżesza;
Pwt 10,1–5 — drugie tablice;
Ne 9,17 — echo charakteru Boga;
Ps 86,15 — echo Wj 34,6;
Ps 103,8 — miłosierny i łaskawy Pan;
Ps 145,8 — kolejna parafraza;
Jl 2,13 — miłosierdzie jako podstawa nawrócenia;
Jon 4,2 — Jonasz zna charakter Boga i buntuje się przeciw Jego miłosierdziu;
Ez 18 — osobista odpowiedzialność;
1 Krl 19 — czterdzieści dni Eliasza;
Mt 4 — czterdzieści dni Jezusa;
Mt 17 — przemienienie;
J 1,14–18 — chwała, łaska i prawda;
2 Kor 3 — Mojżesz, zasłona i chwała;
2 Kor 4,6 — chwała Boga na obliczu Chrystusa.

Zasada interpretacyjna

Opracowanie rozróżnia:

dokładny tekst Biblii Tysiąclecia V,
przypisy redakcyjne Pallottinum,
hebrajskie słownictwo,
pierwszy sens tekstu,
hipotezy historyczno-krytyczne,
komentarze polskich biblistów,
późniejszą tradycję żydowską,
chrześcijańską lekturę kanoniczną.

Nie przedstawiono Wj 34,6–7 jako pobłażliwego obrazu Boga bez sprawiedliwości.

Nie przedstawiono Bożej sprawiedliwości jako zaprzeczenia miłosierdzia.

Nie zredukowano rachum do biologicznej płci Boga.

Nie zredukowano chesed do uczucia.

Nie utożsamiono emet tylko z abstrakcyjną prawdą logiczną.

Nie przedstawiono „kary do trzeciego i czwartego pokolenia” jako automatycznego przeniesienia osobistej winy na niewinne dzieci.

Nie wykorzystano Wj 34 jako podstawy do prostych teorii „klątw pokoleniowych”.

Nie pominięto późniejszego biblijnego nacisku Ez 18 na indywidualną odpowiedzialność.

Nie przedstawiono datowania Lemańskiego jako dowodu przeciw religijnemu znaczeniu tekstu.

Nie przedstawiono zakazu przymierzy z mieszkańcami Kanaanu jako uzasadnienia rasizmu.

Nie przedstawiono nakazu niszczenia pogańskich ołtarzy jako instrukcji dla współczesnych chrześcijan.

Nie przedstawiono „Boga Zazdrosnego” jako Boga toksycznego lub niepewnego siebie; odczytano qanna w kontekście wyłącznej wierności przymierza.

Nie przedstawiono małżeństw mieszanych jako moralnie złych z powodów etnicznych.

Nie zignorowano skażenia tekstu Wj 34,19 zaznaczonego przez BT.

Nie potraktowano czterdziestodniowego postu bez wody jako praktyki do naśladowania.

Nie przedstawiono tzw. „Dekalogu kultowego” jako jedynego i bezdyskusyjnego rozwiązania problemu Wj 34,10–28.

Nie przedstawiono w. 28 jako jednoznacznego dowodu, że Mojżesz sam napisał drugie tablice; uwzględniono Wj 34,1 i Pwt 10.

Nie przedstawiono qaran jako dowodu, że Mojżesz miał rogi.

Nie wyśmiano uproszczająco Hieronima; pokazano językowe i historyczne tło problemu cornuta.

Nie przedstawiono zasłony Mojżesza wyłącznie przez późniejszą interpretację Pawła; zachowano pierwszy sens Wj 34.

Nie wykorzystano 2 Kor 3 antysemicko.

Nie przedstawiono Wj 34 jako tekstu wyłącznie chrześcijańskiego; uwzględniono jego centralność w tradycji żydowskiej.

Nie przeciwstawiono „Boga Starego Testamentu” Jezusowi.

Pełny tekst Wj 34 należy czytać w Biblii Tysiąclecia na Biblia.pl.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum, wydanie V. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.