Księga Rodzaju 9 — Przymierze z Noem, krew życia, tęcza i przekleństwo Kanaana

Najpierw najważniejsza rzecz

Rdz 9 jest rozdziałem nowego początku.

Potop się skończył.

Noe, jego rodzina i zwierzęta wyszli z arki.

W Rdz 8 Bóg zobowiązał się podtrzymywać rytm stworzenia mimo tego, że ludzkie serce nadal pozostaje podatne na zło.

Teraz Bóg:

ponownie błogosławi człowieka,
ponawia nakaz płodności i zaludniania ziemi,
reguluje relację człowieka do zwierząt,
pozwala spożywać mięso,
zakazuje spożywania krwi,
szczególnie chroni ludzkie życie,
przypomina, że człowiek jest obrazem Boga,
zawiera przymierze nie tylko z Noem, lecz z całą przyszłą ludzkością i światem zwierząt,
daje znak przymierza — łuk na obłokach, czyli tęczę.

A potem rozdział robi coś bardzo typowego dla Księgi Rodzaju.

Kiedy moglibyśmy oczekiwać:

„I odtąd nowa ludzkość żyła długo i szczęśliwie”

pojawia się:

winnica,
wino,
upicie Noego,
nagość,
zachowanie Chama,
pełne szacunku zachowanie Sema i Jafeta,
przekleństwo Kanaana.

To bardzo ważne.

Potop dał:

nowy początek.

Nie dał jednak człowiekowi:

nowego serca.

Rdz 9 jest więc rozdziałem jednocześnie:

nadziei i realizmu.

Rdz 9 — na język ludzki

Gdybym miał opowiedzieć Ci cały rozdział prosto, powiedziałbym tak:

Bóg daje Noemu i jego rodzinie nowy start. Powtarza błogosławieństwo znane ze stworzenia: macie się rozmnażać i zaludniać ziemię. Relacja człowieka ze zwierzętami będzie jednak od teraz bardziej napięta — pojawia się lęk zwierząt przed człowiekiem i możliwość jedzenia mięsa. Bóg ustanawia jedną wyraźną granicę: krew, będąca znakiem życia, należy szczególnie do Niego. Ludzkiego życia nie wolno traktować jak rzeczy, ponieważ każdy człowiek nosi obraz Boga. Następnie Bóg zawiera przymierze nie tylko z Noem, ale z jego potomkami i ze zwierzętami. Obiecuje, że potop nie będzie już narzędziem zniszczenia całej ziemi. Znakiem tej obietnicy jest łuk na obłokach — tęcza. Potem jednak widzimy, że nawet sprawiedliwy Noe pozostaje słabym człowiekiem. Sadzi winnicę, upija się i leży nagi. Cham reaguje w sposób, który tekst przedstawia negatywnie, Sem i Jafet chronią godność ojca. Noe wypowiada błogosławieństwa i przekleństwo dotyczące Kanaana. Nowy świat zaczyna więc bardzo podobnie jak stary: od Bożego błogosławieństwa, ale także od ludzkiej słabości.

Najkrótszy schemat Rdz 9 wygląda tak:

nowe stworzenie → granice dla człowieka → przymierze → znak łuku → ludzka słabość wraca.

1. Bóg ponownie błogosławi człowieka

Rdz 9 rozpoczyna się niemal jak:

Rdz 1.

Bóg błogosławi:

Noego,
jego synów.

I ponawia wezwanie:

bądźcie płodni,
rozmnażajcie się,
zaludniajcie ziemię.

Biblia Tysiąclecia wyraźnie zachowuje ten związek ze stworzeniem.

To ważne, ponieważ potop mógłby wyglądać jak:

„Bóg wycofuje się ze swojego projektu człowiek”.

Ale Rdz 9 mówi coś odwrotnego.

Bóg nadal chce człowieka na ziemi.

Stworzenie nie zostało przez Boga porzucone.

2. Noe jak nowy Adam

Zestawmy teksty.

Adam — Rdz 1

otrzymuje błogosławieństwo,
ma być płodny,
ma zaludniać ziemię,
otrzymuje odpowiedzialność wobec zwierząt.

Noe — Rdz 9

otrzymuje błogosławieństwo,
ma być płodny,
ma zaludniać ziemię,
otrzymuje władzę nad zwierzętami.

To bardzo mocna paralela.

Noe funkcjonuje literacko jak:

nowy Adam.

Ale istnieje też bardzo ważna różnica.

3. Relacja człowieka ze zwierzętami nie jest już taka sama

W Rdz 1 człowiek otrzymał władzę nad stworzeniem.

W Rdz 9 pojawia się dodatkowy element:

strach i lęk zwierząt przed człowiekiem.

To sygnał, że świat po grzechu i potopie:

nie jest powrotem do Edenu.

Relacja człowieka z przyrodą staje się bardziej napięta.

Rdz 3 przyniósł napięcie:

człowiek–ziemia,
człowiek–człowiek,
człowiek–Bóg.

Rdz 9 pokazuje, że również relacja:

człowiek–zwierzę

nie jest już wyłącznie harmonijna.

4. Człowiek może teraz spożywać mięso

Rdz 1 przedstawiał człowiekowi pokarm roślinny.

W Rdz 9 następuje rozszerzenie:

wszystko, co żyje i się porusza, może służyć człowiekowi jako pokarm.

To jeden z wyraźnych znaków, że świat po potopie jest:

nowym etapem.

Nie jest prostym odtworzeniem Rdz 1.

Bóg pozwala spożywać mięso.

Ale od razu ustanawia:

granicę.

5. „Nie wolno jeść mięsa z krwią życia”

To jedno z najważniejszych zdań Rdz 9.

Dla współczesnego człowieka może brzmieć dziwnie.

Dlaczego właśnie:

krew?

W świecie biblijnym bardzo mocno zauważano zależność:

utrata krwi → utrata życia.

Dlatego krew staje się znakiem:

życia.

Biblia Tysiąclecia sama wyjaśnia w przypisie do Rdz 9,4, że starożytne przekonanie wynikało z obserwacji związku krwiobiegu i życia.

Później Kpł 17 powie jeszcze wyraźniej:

życie ciała jest we krwi.

6. Hebrajskie nefesz i krew

W Rdz 9,4 pojawia się ważny związek:

נֶפֶשׁ — nefesz

oraz:

דָּם — dam

czyli:

życie / istota żyjąca

krew.

Nefesz nie oznacza tutaj po prostu „nieśmiertelnej duszy” w późniejszym grecko-filozoficznym sensie.

W hebrajskim sposobie myślenia oznacza często:

życie,
żyjącą osobę,
istotę,
żywotność.

Krew reprezentuje:

życie, które ostatecznie należy do Boga.

7. Zakaz krwi to granica wobec życia

Bóg pozwala człowiekowi:

zabijać zwierzęta dla pokarmu.

Ale nie pozwala mu traktować życia tak, jakby:

był jego absolutnym właścicielem.

Zakaz krwi przypomina:

Możesz korzystać ze stworzenia, ale nie jesteś źródłem życia.

To bardzo ważna myśl biblijna.

Człowiek posiada władzę.

Ale:

władza ma granice.

8. Krew będzie później ogromnie ważna w Biblii

Motyw krwi przejdzie przez cały Stary Testament.

Zobaczymy go między innymi w:

ofiarach,
Księdze Kapłańskiej,
Paschy,
przymierzu synajskim.

A w Nowym Testamencie słowo „krew” stanie się centralne dla rozumienia:

śmierci Chrystusa i Nowego Przymierza.

Dlatego Rdz 9 jest jednym z pierwszych ważnych etapów biblijnej:

teologii krwi jako znaku życia.

9. Bóg „upomni się” o ludzką krew

Potem tekst przechodzi od krwi zwierzęcia do:

krwi człowieka.

Bóg zapowiada, że będzie domagał się odpowiedzialności za:

przelanie ludzkiej krwi.

To bezpośrednio przypomina:

Kaina i Abla.

W Rdz 4 krew Abla:

woła z ziemi.

Bóg pyta Kaina:

„Gdzie jest twój brat?”

Teraz w Rdz 9 ochrona ludzkiego życia zostaje przedstawiona już jako:

ogólna zasada dla nowej ludzkości.

10. „Upomnę się u każdego o życie jego brata”

Słowo:

brat

jest tutaj niezwykle ważne.

Po historii Kaina Biblia niejako powtarza:

Każdy człowiek pozostaje czyimś bratem.

Nie wolno powiedzieć:

„Czyż jestem stróżem brata mego?”

i uznać sprawy za zamkniętą.

W Rdz 9 Bóg staje po stronie:

życia brata.

11. Dlaczego życie człowieka jest wyjątkowo chronione?

Rdz 9,6 daje fundamentalną odpowiedź:

człowiek jest obrazem Boga.

Hebrajskie:

צֶלֶם אֱלֹהִים — celem Elohim

czyli:

obraz Boga.

To dokładnie motyw z:

Rdz 1.

I tutaj widzimy coś niezwykle ważnego.

12. Potop nie usunął obrazu Boga z człowieka

Człowiek:

zgrzeszył w Edenie,
zabił brata,
stworzył kulturę przemocy,
doprowadził świat do potopu.

A mimo to po potopie Bóg nadal mówi:

człowiek jest obrazem Boga.

To jedna z najważniejszych biblijnych podstaw:

niezbywalnej godności człowieka.

Grzech może człowieka:

moralnie zniszczyć,
zdeformować jego działanie,
prowadzić ku przemocy.

Ale nie sprawia, że człowiek przestaje być:

stworzeniem noszącym Boży obraz.

13. Czy godność człowieka zależy od tego, czy jest dobry?

Nie.

Rdz 9 nie mówi:

„Człowiek dobry jest obrazem Boga, a człowiek zły przestaje nim być”.

Ochrona życia wynika z:

aktu stworzenia.

To ogromnie ważne.

Godność człowieka nie jest nagrodą za:

inteligencję,
sprawność,
zdrowie,
użyteczność,
pozycję społeczną,
moralną perfekcję.

Jest wpisana w to, kim człowiek jest wobec:

Boga.

14. Rdz 9,6 i kara za zabójstwo

Rdz 9,6 zawiera bardzo mocną formułę dotyczącą przelania krwi zabójcy.

Tekst był odczytywany jako ustanowienie zasady:

odpowiedzialności za umyślne odebranie życia.

Trzeba jednak uważać.

Nie jest rozsądne wziąć jeden werset z prehistorii biblijnej i powiedzieć:

„To jest kompletny współczesny kodeks karny”.

Głównym celem wersetu jest podkreślenie:

niezwykłej wartości życia człowieka.

Paradoksalnie nawet surowość zdania służy właśnie:

ochronie życia.

15. Czy Rdz 9,6 oznacza, że chrześcijanin musi popierać karę śmierci?

Nie można tak prosto przejść od Rdz 9 do współczesnego prawa karnego.

Biblia rozwija swoją refleksję nad:

sprawiedliwością,
karą,
miłosierdziem,
państwem,
przebaczeniem

przez wiele kolejnych ksiąg.

W katolickiej interpretacji pojedynczy tekst Starego Testamentu trzeba czytać:

w całym kanonie,
w świetle Chrystusa,
z uwzględnieniem rozwoju moralnego objawienia.

Najważniejsza prawda Rdz 9,6 brzmi:

życie człowieka jest święte, ponieważ człowiek nosi obraz Boga.

16. Znowu: „Bądźcie płodni”

Po mocnym fragmencie o krwi i życiu Bóg ponownie mówi:

rozmnażajcie się.

To powtórzenie nie jest przypadkowe.

Cała sekcja Rdz 9,1–7 jest otoczona:

błogosławieństwem życia.

Na początku:

bądźcie płodni.

Na końcu:

bądźcie płodni.

W środku:

nie niszczcie życia.

To bardzo piękna konstrukcja.

17. I wtedy pojawia się przymierze

Bóg mówi Noemu i jego synom:

zawieram z wami przymierze.

Hebrajskie:

בְּרִית — berit

poznaliśmy już w Rdz 6,18.

Tam była:

zapowiedź.

Tutaj mamy:

rozwinięcie.

Biblia Tysiąclecia nazywa je pierwszym wyraźnym przymierzem noachickim.

18. Z kim Bóg zawiera przymierze?

To bardzo ważne.

Nie tylko z:

Noem.

Nie tylko z:

jego synami.

Ale także z:

ich przyszłym potomstwem,
ptakami,
zwierzętami domowymi,
zwierzętami dzikimi,
wszelkim życiem wychodzącym z arki.

Czyli przymierze ma charakter:

uniwersalny.

19. Pierwsze przymierze obejmuje całą ludzkość

Przypis Biblii Tysiąclecia do Rdz 9,9 mocno to podkreśla.

Przymierze noachickie:

dotyczy całej ludzkości.

Późniejsze przymierza:

z Abrahamem

będą skupiały się na określonej linii potomków.

na Synaju

na Izraelu.

Ale Noe stoi:

przed podziałem ludzkości na Izrael i narody.

Dlatego jego przymierze obejmuje:

wszystkich.

20. Polski biblista Marian Arndt o przymierzu noachickim

Polski biblista Marian Arndt poświęcił Rdz 9,1–17 szczegółowe studium:

„Przymierze noachickie jako przykład koncepcji przymierza w tradycji kapłańskiej”.

Zwraca uwagę na bardzo ważną cechę tego przymierza:

jest ono darem Boga.

Nie jest umową w stylu:

„Jeśli ludzie przez kolejne tysiąc lat będą grzeczni, Bóg nie wyśle potopu”.

Bóg sam:

zobowiązuje się zachować stworzenie.

Arndt podkreśla bezwarunkowy charakter tego daru.

21. Czy zakazy z Rdz 9,4–6 są warunkiem przymierza?

Według analizy Mariana Arndta:

nie są warunkami zawarcia przymierza.

Są ważnymi wskazaniami dotyczącymi:

życia,
krwi,
odpowiedzialności człowieka.

Ale Bóg nie mówi:

„Jeśli ich złamiecie, przymierze automatycznie przestanie istnieć i znów zatopię ziemię”.

Obietnica dotycząca potopu zostaje przedstawiona jako:

Boże jednostronne zobowiązanie.

To niezwykle ważna forma:

łaski.

22. Przymierze dotyczy także zwierząt

To jeden z najbardziej niezwykłych aspektów tekstu.

Bóg wielokrotnie powtarza:

„wszelka istota żywa”.

Czyli przymierze nie jest wyłącznie:

duchową umową z człowiekiem.

Obejmuje:

stworzenie.

Można powiedzieć, że Rdz 9 ma bardzo mocny:

wymiar ekologiczny.

Nie w nowoczesnym politycznym sensie tego słowa, ale w teologicznym:

zwierzęta i ziemia znajdują się wewnątrz Bożej troski o świat.

23. „Nigdy więcej potopu niszczącego ziemię”

To centrum obietnicy.

Bóg nie obiecuje:

że nigdy nie będzie powodzi,
że nigdy nie będzie katastrof,
że ludzie nigdy nie umrą,
że nie będzie sądu nad złem.

Obiecuje:

nie będzie ponownego potopu unicestwiającego w ten sposób całe stworzenie.

To ważne rozróżnienie.

24. Znak przymierza

Bóg daje:

znak.

Hebrajskie:

אוֹת — ot

oznacza:

znak,
symbol,
oznaczenie.

Znaki przymierza będą później bardzo ważne.

Na przykład:

Abraham

otrzyma znak obrzezania.

Izrael

Sabat będzie znakiem szczególnej relacji przymierza.

Noe

otrzymuje:

łuk na obłokach.

25. Tęcza — ale hebrajskie słowo naprawdę znaczy „łuk”

To jedna z najciekawszych rzeczy Rdz 9.

Hebrajskie:

קֶשֶׁת — qeshet

oznacza:

łuk.

To samo słowo może oznaczać:

łuk jako broń wojownika,
łuk widoczny na niebie.

Czyli Biblia nie używa tutaj specjalnego słowa:

„kolorowa tęcza meteorologiczna”.

Mówi:

mój łuk kładę na obłokach.

Biblia Tysiąclecia tłumaczy naturalnie:

tęcza,

ale warto znać hebrajskie tło.

26. Czy tęcza może oznaczać odłożoną broń?

To bardzo piękna i prawdopodobna interpretacja literacka.

Wyobraź sobie wojownika.

Po walce:

odkłada łuk.

Bóg mówi po potopie:

mój łuk kładę na obłokach.

Można więc odczytać znak jako obraz:

zakończenia kosmicznej wojny z ziemią.

Nie należy przedstawiać tego jako jedynego możliwego sensu etymologicznego.

Ale metafora bardzo dobrze pasuje do narracji:

Bóg zobowiązuje się nie powtórzyć potopu.

27. W którą stronę skierowany jest ten łuk?

To już piękna późniejsza refleksja.

Jeśli wyobrazimy sobie tęczę jako łuk bojowy, jego wygięcie wygląda tak, jakby broń została:

zawieszona i nie była skierowana ku ziemi.

Nie jest to techniczne wyjaśnienie samego tekstu.

Ale jako symbol przymierza działa niezwykle mocno:

broń została odłożona.

28. Czy tęcza pojawiła się dopiero po potopie?

Tekst nie musi oznaczać:

„przed Rdz 9 fizycznie nigdy nie istniało zjawisko optyczne tęczy”.

Biblia Tysiąclecia sama w przypisie podkreśla, że jest to:

naturalne i powszechnie dostrzegalne zjawisko.

Bóg nadaje istniejącemu zjawisku:

znaczenie znaku.

To bardzo częsty sposób działania symboli.

Zwykła rzecz może otrzymać:

nowe znaczenie przymierza.

29. Dla kogo jest znak tęczy?

To również bardzo ciekawe.

My zwykle myślimy:

„tęcza ma przypominać ludziom, że Bóg dotrzyma obietnicy”.

Ale Rdz 9 mówi przede wszystkim, że gdy Bóg zobaczy łuk:

wspomni swoje przymierze.

Czyli znak jest narracyjnie skierowany również:

ku Bogu.

Oczywiście nie dlatego, że Bóg biologicznie zapomina.

To ponownie antropomorficzny język:

trwałość Bożej pamięci i obietnicy.

30. Zachar powraca

Pamiętasz Rdz 8?

זָכַר — zachar

pamiętać.

Rdz 8:

Bóg pamięta o Noem.

Rdz 9:

Bóg „pamięta” o swoim przymierzu, gdy pojawia się łuk.

To piękna klamra.

Biblijna pamięć Boga oznacza:

wierność.

31. „Przymierze wieczne”

Tekst określa przymierze jako:

בְּרִית עוֹלָם — berit olam

czyli:

przymierze trwałe / wieczne.

Hebrajskie olam może wskazywać na:

bardzo długi czas,
trwałość,
nieokreśloną przyszłość.

Tutaj sens jest jasny:

kolejne pokolenia mogą polegać na obietnicy Boga.

32. Bóg zawiera przymierze „z ziemią”

To niezwykłe sformułowanie.

Znak ma istnieć:

pomiędzy Bogiem i ziemią.

Nie tylko:

Bogiem i Noem.

To znowu poszerza naszą perspektywę.

Biblia nie przedstawia świata jako:

„jednorazowej scenografii dla ludzkiej duszy”.

Ziemia sama znajduje się wewnątrz:

Bożej troski i obietnicy.

33. Przymierze Noego a Nowe Przymierze

Biblia Tysiąclecia w przypisie prowadzi czytelnika dalej:

Noe,
Abraham,
Mojżesz,
zapowiedź Nowego Przymierza,
Chrystus.

Trzeba zachować rozróżnienia.

Przymierze Noego nie jest:

tym samym co Nowe Przymierze.

Ale rozpoczyna wielki biblijny język:

Boga wiążącego się obietnicą z ludźmi.

34. Noachickie prawa w judaizmie

W późniejszej tradycji rabinicznej rozwinęła się koncepcja:

siedmiu przykazań Noego.

Mają być one podstawowymi normami moralnymi obowiązującymi całą ludzkość, nie tylko Izrael.

W różnych sformułowaniach obejmują między innymi zakazy:

bałwochwalstwa,
bluźnierstwa,
zabójstwa,
niemoralności seksualnej,
kradzieży,
okrucieństwa wobec żywego zwierzęcia

oraz obowiązek:

ustanawiania sprawiedliwych sądów.

Ale trzeba bardzo mocno zaznaczyć:

Rdz 9 nie wypisuje takiej gotowej listy siedmiu przykazań.

To:

późniejsza tradycja rabiniczna rozwijająca motyw przymierza z Noem.

35. Po wielkim przymierzu następuje bardzo zwyczajna scena

I nagle:

winnica.

Noe zostaje rolnikiem.

Sadzi:

winorośl.

To bardzo ciekawy kontrast.

Przed chwilą:

potop,
cały świat,
przymierze,
tęcza.

Teraz:

człowiek uprawia ziemię.

Biblia wraca do codzienności.

36. Noe i ziemia — historia zatacza koło

Adam był człowiekiem związanym z:

ziemią.

Kain uprawiał:

ziemię.

Noe również staje się:

rolnikiem.

Hebrajskie słowo adamah — ziemia, gleba — pozostaje jednym z głównych bohaterów pierwszych rozdziałów Rodzaju.

Po potopie człowiek znowu musi:

żyć z ziemi.

37. Winnica sama w sobie nie jest złem

Biblia nie przedstawia:

winorośli

jako czegoś złego.

W dalszych księgach wino może być:

symbolem radości,
darem ziemi,
elementem uczty.

Problemem nie jest:

istnienie wina.

Problem pojawia się, gdy Noe:

traci nad sobą kontrolę.

38. Noe się upija

To bardzo mocna scena.

Człowiek, o którym Biblia wcześniej mówiła:

sprawiedliwy,
nieskazitelny,
chodził z Bogiem,

teraz:

leży pijany i nagi.

To jest brutalnie realistyczne.

Biblia nie tworzy bohaterów z plastiku.

Noe naprawdę był człowiekiem wiary.

A jednocześnie:

nadal był słabym człowiekiem.

39. Czy Biblia potępia Noego?

Tekst nie zawiera tutaj bezpośredniego zdania:

„Noe zgrzeszył, upijając się”.

Ale narracyjne skutki są wyraźne.

Utrata kontroli prowadzi do:

nagości,
upokorzenia,
problemu rodzinnego,
przekleństwa.

Dlatego scena bardzo trudno może być odczytana jako:

pochwała pijaństwa.

40. Noe — nowy Adam, który znowu upada

Zobacz niesamowitą paralelę.

Adam

otrzymuje nowy świat,
związany jest z pokarmem,
pojawia się nagość,
pojawia się wstyd i zakrywanie,
relacje rodzinne zostają uszkodzone.

Noe

otrzymuje nowy świat,
spożywa owoc swojej uprawy,
pojawia się nagość,
pojawia się zakrywanie,
relacje rodzinne zostają uszkodzone.

To kolejny sygnał:

Noe nie jest ostatecznym nowym Adamem.

41. Cham widzi nagość ojca

Rdz 9,22 mówi, że:

Cham zobaczył nagość Noego

i powiedział o tym swoim braciom.

Na pierwszy rzut oka można zapytać:

„I to wszystko? Za zobaczenie pijanego ojca spotyka rodzinę tak mocne przekleństwo?”

To jedno z najtrudniejszych miejsc rozdziału.

42. Co oznacza „zobaczyć nagość”?

W Biblii język:

nagości

może mieć różne znaczenia.

Czasem oznacza po prostu:

dosłowną nagość.

W innych tekstach, zwłaszcza w Księdze Kapłańskiej, wyrażenia dotyczące „odsłaniania nagości” mogą być:

eufemizmem seksualnym.

Dlatego wokół Rdz 9 powstało wiele hipotez.

43. Hipoteza najprostsza: brak szacunku wobec ojca

Najbardziej bezpośrednie odczytanie tekstu brzmi:

Cham widzi upokarzający stan ojca,
zamiast ochronić jego godność,
wychodzi i mówi o tym braciom.

Sem i Jafet robią odwrotnie:

biorą płaszcz,
idą tyłem,
zakrywają ojca,
świadomie unikają patrzenia na jego nagość.

Kontrast jest bardzo wyraźny:

ujawnić czyjąś słabość

versus:

chronić czyjąś godność.

44. Czy Cham zrobił coś więcej?

Tekst Rdz 9,24 mówi, że Noe dowiedział się:

„co uczynił mu jego młodszy syn”.

To skłoniło część badaczy do pytania:

Czy samo zobaczenie to cała historia?

Powstały hipotezy o:

naruszeniu seksualnym,
kastracji,
relacji z żoną Noego,
innych aktach upokorzenia.

Trzeba jednak powiedzieć jasno:

tekst nie opisuje żadnej z tych rzeczy wprost.

Dlatego nie wolno przedstawiać którejkolwiek z tych hipotez jako:

pewnego faktu biblijnego.

45. Zachowanie Sema i Jafeta pokazuje, gdzie leży nacisk

Narrator bardzo dokładnie opisuje:

płaszcz,
ramiona,
chodzenie tyłem,
odwrócone twarze,
przykrycie nagości.

Dlaczego aż tyle szczegółów?

Ponieważ chce pokazać:

szacunek wobec godności ojca.

Sem i Jafet nie:

śmieją się,
nie pokazują go innym,
nie wykorzystują jego słabości.

Przykrywają go.

46. Bardzo współczesna lekcja tej sceny

Możesz odkryć kogoś:

słabego,
skompromitowanego,
wstydliwego,
w sytuacji, której nie chciałby pokazywać światu.

I wtedy możesz:

wynieść to na zewnątrz

albo:

ochronić jego godność.

To nie oznacza:

„zawsze ukrywaj czyjeś przestępstwo”.

Jeżeli ktoś krzywdzi ludzi, ukrywanie tego nie jest cnotą.

Tutaj chodzi o coś innego:

niewykorzystywanie cudzej bezbronności do poniżania.

47. I wtedy pojawia się problem Kanaana

Noe budzi się.

Dowiedziawszy się o wydarzeniu, nie mówi:

„przeklęty Cham”.

Mówi:

„przeklęty Kanaan”.

To bardzo ważne.

Popularne określenie:

„klątwa Chama”

jest po prostu:

nieprecyzyjne.

Tekst przeklina:

Kanaana.

48. Kim jest Kanaan?

Kanaan jest:

synem Chama,

czyli:

wnukiem Noego.

Rdz 10 rozwinie jego genealogię.

Od Kanaana zostaną wyprowadzeni:

Kananejczycy.

Czyli ludy związane z ziemią, która później stanie się miejscem historii:

Abrahama i Izraela.

49. Dlaczego przeklęty zostaje Kanaan, a nie Cham?

To jedna z największych zagadek Rdz 9.

Istnieje kilka interpretacji.

Pierwsza

Historia ma charakter:

etiologiczny.

Czyli tłumaczy późniejszą sytuację polityczną i religijną między:

Izraelitami,
Kananejczykami.

W takim ujęciu opowiadanie przenosi późniejszy konflikt narodów do historii ich przodków.

50. Biblia Tysiąclecia a Kanaan

Przypis BT do Rdz 9,25 łączy wzmiankę o Kanaanie z późniejszym negatywnym obrazem:

Kananejczyków.

To pokazuje, że tekst czytany jest także jako:

przygotowanie późniejszej historii Izraela i Kanaanu.

Nie chodzi więc wyłącznie o prywatną kłótnię w rodzinie Noego.

Narracja patrzy już ku:

przyszłym narodom.

51. Czy dziecko zostaje ukarane za grzech ojca?

To pytanie naturalnie się pojawia.

Pamiętaj jednak:

Rdz 9 nie jest nowoczesnym protokołem sądowym opisującym:

„Bóg wymierzył Kanaanowi karę za czyn Chama”.

To Noe wypowiada:

prorocze błogosławieństwa i przekleństwo.

Tekst pełni funkcję wyjaśniającą późniejsze relacje między narodami.

Nie należy budować z niego zasady:

„Bóg zawsze karze niewinne dzieci za grzechy rodziców”.

Późniejsza Biblia wyraźnie będzie rozwijać również zasadę:

osobistej odpowiedzialności.

52. „Sługa sług”

Kanaan ma być:

sługą swoich braci.

W starożytnym języku oznacza to:

najniższą pozycję podporządkowania.

Tekst odzwierciedla późniejsze napięcia etniczne i polityczne świata biblijnego.

Ale tutaj musimy powiedzieć coś niezwykle ważnego.

53. Rdz 9 nie daje żadnego prawa do niewolnictwa rasowego

W historii, szczególnie w czasach nowożytnych, ten tekst był:

potwornie nadużywany.

Tworzono teorię:

„Cham został przeklęty, jego potomkami są czarnoskórzy Afrykanie, dlatego ich niewolnictwo jest zgodne z Biblią”.

To jest:

fałszywe.

Z kilku powodów.

54. Po pierwsze: tekst nie przeklina Chama

Jeszcze raz:

przeklęty zostaje Kanaan.

Nie:

Cham.

Dlatego samo określenie:

„klątwa Chama”

wprowadza czytelnika w błąd.

55. Po drugie: tekst nie mówi nic o kolorze skóry

W Rdz 9 nie ma:

zmiany koloru skóry,
czarnej skóry,
białej skóry,
„rasy” w nowoczesnym sensie.

Nic takiego.

Dopisanie koloru skóry do tej historii jest:

całkowicie pozabiblijne.

56. Po trzecie: Kanaan nie oznacza „wszystkich Afrykanów”

Rdz 10 wiąże Kanaana przede wszystkim z:

ludami Kanaanu.

Czyli regionem:

Lewantu / Ziemi Kanaanejskiej.

Nie jest to biblijna etykieta dla:

wszystkich ludów Afryki.

57. Po czwarte: fundamentem Rdz 9 jest wspólna godność ludzi

To wręcz ironiczne.

Ten sam rozdział, który później próbowano wykorzystywać do rasistowskiego niewolnictwa, kilka wersetów wcześniej mówi:

człowiek jest obrazem Boga.

Bez rozróżnienia:

koloru skóry,
narodu,
płci,
pochodzenia.

To właśnie jest podstawowa antropologia Rdz 9.

58. Błogosławieństwo Sema

Noe mówi:

„Błogosławiony Pan, Bóg Sema”.

To niezwykła formuła.

Nie tyle:

„błogosławiony Sem”,

ile:

błogosławiony Bóg Sema.

Sem stanie się szczególnie ważny w następnym etapie Rodzaju.

Dlaczego?

Od jego linii tekst poprowadzi nas do:

Abrama / Abrahama.

59. Sem → Abraham

Rdz 10 i Rdz 11 uporządkują potomków Noego.

Linia Sema doprowadzi do:

Teracha.

A z Teracha:

Abrama.

Czyli po historii całej ludzkości Biblia zacznie skupiać obiektyw:

na jednej rodzinie.

Ale nie dlatego, że Bóg zapomina o narodach.

Abraham zostanie powołany właśnie po to, aby:

błogosławieństwo dotarło do wszystkich narodów ziemi.

60. Jafet i gra słów

Przy Jafecie pojawia się interesująca gra słów.

Imię:

יֶפֶת — Jefet

brzmi podobnie do czasownika oznaczającego:

rozszerzyć / uczynić przestronnym.

Dlatego błogosławieństwo mówi o:

szerokiej przestrzeni dla Jafeta.

To typowa dla Księgi Rodzaju:

gra słów imieniem.

61. „Niech zamieszka w namiotach Sema”

To zdanie ma wiele interpretacji.

Może oznaczać:

pokojowe współistnienie,
udział Jafeta w błogosławieństwie Sema,
polityczne relacje narodów.

Chrześcijańska tradycja czasem widziała tutaj nawet typologiczną zapowiedź:

narodów przychodzących do duchowego dziedzictwa Izraela.

Ale na poziomie historycznym tekst przede wszystkim porządkuje:

relacje potomków Noego.

62. Noe żyje jeszcze 350 lat

Po scenie błogosławieństw tekst wraca do:

genealogicznego stylu Rdz 5.

Noe po potopie żyje:

350 lat.

Łącznie:

950 lat.

I wtedy wraca znajomy refren:

„i umarł”.

To bardzo mocne.

Człowiek, który przeżył:

koniec całego świata opowiadania,

nie może przeżyć:

własnej śmierci.

63. Noe przeżył potop, ale nie pokonał śmierci

To ważny teologiczny wniosek.

Arka może ocalić od:

potopu.

Nie może dać:

życia wiecznego.

Noe jest:

sprawiedliwy,
ocalony,
pobłogosławiony,
uczestnik przymierza.

A jednak:

umiera.

Historia zbawienia nadal musi iść dalej.

64. Henoch i Noe — ciekawy kontrast

Pamiętasz Rdz 5?

Henoch:

chodził z Bogiem

i tekst nie zakończył jego historii zwykłym:

„i umarł”.

Noe również:

chodził z Bogiem.

Ale Rdz 9 kończy się:

śmiercią Noego.

To przypomina:

pełne zwycięstwo nad śmiercią jeszcze nie nadeszło.

65. Przymierze nie oznacza bezgrzeszności

Rdz 9 zestawia dwie rzeczy niemal obok siebie:

wielkie przymierze Boga

upadek Noego.

To niesamowicie ważne.

Bóg nie zawiera przymierza dlatego, że:

„od teraz wszyscy ludzie będą idealni”.

Przymierze istnieje właśnie w świecie:

niedoskonałych ludzi.

66. Bóg jest wierniejszy niż człowiek

Noe jest prawy.

Ale potrafi się upić.

Jego synowie potrafią wejść w konflikt.

Kolejne narody będą grzeszyć.

A łuk nadal pozostaje:

na obłokach.

To obraz:

wierności Boga większej niż niestabilność człowieka.

Ważne słowa hebrajskie — Rdz 9

Hebrajski	Transliteracja	Znaczenie
פָּרָה	parah	być płodnym
רָבָה	ravah	rozmnażać się, stawać się licznym
דָּם	dam	krew
נֶפֶשׁ	nefesz	życie, istota żywa, osoba
צֶלֶם	celem / tselem	obraz
צֶלֶם אֱלֹהִים	celem Elohim	obraz Boga
בְּרִית	berit	przymierze
אוֹת	ot	znak
קֶשֶׁת	qeshet	łuk; w Rdz 9 łuk na niebie / tęcza
זָכַר	zachar	pamiętać; w odniesieniu do Boga działać wiernie
עוֹלָם	olam	trwałość, wieczność, długi czas
כֶּרֶם	kerem	winnica
יַיִן	yayin	wino
עֶרְוָה	erwah	nagość
כְּנַעַן	Kena’an	Kanaan
שֵׁם	Szem	Sem; także zwykłe hebrajskie słowo „imię”
יֶפֶת	Jefet	Jafet

Klucz do Biblii — Rdz 9

Rdz 9 rozpoczyna się ponowieniem błogosławieństwa stworzenia z Rdz 1.
Noe funkcjonuje literacko jak nowy Adam.
Świat po potopie nie jest jednak nowym Edenem — relacja człowieka ze zwierzętami staje się relacją lęku.
Bóg pozwala człowiekowi spożywać mięso.
Zakaz spożywania krwi podkreśla, że życie ostatecznie należy do Boga.
Krew jest w Biblii znakiem życia.
Ludzkie życie jest szczególnie chronione, ponieważ człowiek nadal jest obrazem Boga.
Grzech i potop nie usunęły obrazu Boga z człowieka.
Rdz 9,6 przede wszystkim broni wartości ludzkiego życia; nie należy zamieniać jednego wersetu w kompletny współczesny kodeks karny.
Przymierze z Noem obejmuje całą przyszłą ludzkość.
Obejmuje również zwierzęta i ziemię.
Według Mariana Arndta przymierze noachickie ma charakter bezwarunkowego daru i zobowiązania Boga do ochrony stworzonego życia.
Znakiem przymierza jest qeshet — łuk na obłokach, czyli tęcza.
Hebrajskie qeshet oznacza również łuk jako broń, dlatego znak można czytać jako obraz odłożonej broni.
Tęcza nie musi być przedstawiana jako zjawisko, które fizycznie pojawiło się po raz pierwszy dopiero po potopie — istniejące zjawisko otrzymuje znaczenie znaku.
Boża „pamięć” o przymierzu oznacza wierność, nie możliwość zapomnienia.
Noe po potopie pozostaje słabym człowiekiem i upija się.
Historia nagości Noego pokazuje kontrast między wykorzystaniem cudzej słabości a ochroną czyjejś godności.
Nie wiemy z pewnością, czy czyn Chama obejmował coś więcej niż zobaczenie i publiczne ujawnienie nagości ojca.
Tekst przeklina Kanaana, a nie Chama — „klątwa Chama” to mylące określenie.
Rdz 9 nie mówi nic o zmianie koloru skóry i nie daje żadnych podstaw rasizmowi ani rasowemu niewolnictwu.
Kanaan związany jest z późniejszymi Kananejczykami, a historia ma również charakter etiologiczny wobec relacji Izrael–Kanaan.
Linia Sema poprowadzi w Rdz 11 do Abrahama.
Noe ostatecznie umiera — ocalenie od potopu nie jest jeszcze zwycięstwem nad śmiercią.
Przymierze Boga istnieje mimo dalszej grzeszności ludzi — jest znakiem Jego wierności.

Niezbędnik Biblijny

Gdzie jesteśmy?

Księga: Rodzaju
Rozdział: 9
Testament: Stary Testament
Sekcja: zakończenie historii potopu i Noego, przygotowanie do „tablicy narodów” Rdz 10

Główne części Rdz 9

Rdz 9,1–7

Nowe błogosławieństwo.

Pokarm.

Zakaz krwi.

Ochrona ludzkiego życia.

Obraz Boga.

Rdz 9,8–17

Przymierze z:

Noem,
potomkami,
wszystkimi żywymi istotami.

Znak:

łuk / tęcza.

Rdz 9,18–23

Sem, Cham i Jafet.

Noe sadzi winnicę.

Upicie i nagość.

Reakcja synów.

Rdz 9,24–27

Przekleństwo Kanaana.

Błogosławieństwo związane z Semem.

Rozszerzenie Jafeta.

Rdz 9,28–29

Śmierć Noego.

Co Rdz 9 mówi o Bogu?

Bóg:

nadal błogosławi stworzenie,
chce, aby ludzkość trwała,
pozwala człowiekowi korzystać ze zwierząt, ale ustanawia granice,
jest Panem życia,
szczególnie chroni życie człowieka,
uzasadnia ludzką godność swoim obrazem,
sam inicjuje przymierze,
obejmuje nim wszystkich ludzi,
obejmuje nim także zwierzęta,
daje znak widzialny,
zobowiązuje się pamiętać o swoim przymierzu,
pozostaje wierny mimo wiedzy o ludzkiej grzeszności.

To jest naprawdę ogromna zmiana po potopie.

Bóg nie mówi:

„Ludzkość drugi raz zawiodła — kończymy projekt”.

Mówi:

będę prowadził ten świat dalej.

Co Rdz 9 mówi o człowieku?

Człowiek:

nadal ma wielką godność,
nadal jest obrazem Boga,
ma władzę nad stworzeniem,
ale jego władza ma granice,
nie może traktować życia jako swojej absolutnej własności,
ponosi odpowiedzialność za życie drugiego człowieka,
potrafi odpowiedzieć szacunkiem jak Sem i Jafet,
potrafi też wykorzystać cudzą słabość,
nawet jako człowiek sprawiedliwy pozostaje podatny na upadek.

Noe jest najlepszym przykładem:

człowiek może chodzić z Bogiem i nadal potrzebować łaski.

Najczęstsze błędne odczytania Rdz 9

„Po potopie człowiek przestał być obrazem Boga”

Nie.

Rdz 9,6 dokładnie potwierdza coś przeciwnego.

„Zakaz krwi oznacza, że Biblia uważa samą materię krwi za magiczną”

Nie.

Krew reprezentuje:

życie.

„Rdz 9,6 to bezpośredni nakaz stosowania kary śmierci w każdym współczesnym państwie”

To zbyt proste odczytanie.

Tekst przede wszystkim podkreśla najwyższą wagę ochrony ludzkiego życia.

„Przymierze z Noem obejmuje tylko Izrael”

Nie.

Obejmuje:

całą ludzkość

oraz:

świat zwierząt.

„Tęcza jest tylko znakiem dla ludzi”

Tekst mówi także, że Bóg „wspomina” swoje przymierze, widząc łuk.

To język Jego trwałej wierności.

„Tęcza na pewno nie istniała fizycznie przed potopem”

Tekst nie wymaga takiego twierdzenia.

Naturalne zjawisko otrzymuje funkcję:

znaku przymierza.

„Klątwa Chama”

Nieprecyzyjne.

Tekst mówi:

„przeklęty Kanaan”.

„Cham został ukarany czarną skórą”

Nie.

W Biblii nie istnieje tutaj:

ani jedno takie zdanie.

To późniejsza rasistowska manipulacja tekstem.

„Rdz 9 usprawiedliwia niewolnictwo Afrykanów”

Nie.

Tekst:

nie przeklina Chama,
nie mówi o kolorze skóry,
dotyczy Kanaana,
kilka wersetów wcześniej potwierdza powszechną godność człowieka jako obrazu Boga.

„Wiemy dokładnie, co Cham zrobił Noemu”

Nie.

Tekst mówi o zobaczeniu nagości i później o tym, „co uczynił”.

Istnieją różne hipotezy, ale nie należy przedstawiać żadnej nieopisanej czynności jako pewnego faktu.

„Noe był święty, więc jego upicie się musi być czymś dobrym”

Nie.

Biblia potrafi przedstawiać wielkiego człowieka wiary bez ukrywania jego słabości.

Co warto zaznaczyć w swojej Biblii?

Rdz 9,1

„Bądźcie płodni i mnóżcie się.”

Porównaj:

Rdz 1,28.

Rdz 9,4

krew życia.

To początek wielkiego biblijnego tematu krwi.

Rdz 9,5–6

ochrona ludzkiego życia.

I najważniejsze uzasadnienie:

obraz Boga.

Rdz 9,9–10

Zobacz, jak szeroki jest zakres przymierza:

ludzie,
potomkowie,
zwierzęta.

Rdz 9,11

nigdy więcej potopu niszczącego ziemię.

Rdz 9,13

qeshet — łuk na obłokach.

W BT:

tęcza.

Rdz 9,15–16

Wraca słowo:

pamiętać.

Porównaj z:

Rdz 8,1.

Rdz 9,21

Noe się upija.

Zobacz realizm Biblii wobec swoich bohaterów.

Rdz 9,23

Sem i Jafet przykrywają ojca.

Szacunek wobec godności człowieka także wtedy, gdy jest słaby.

Rdz 9,25

Zaznacz bardzo dokładnie:

przeklęty jest Kanaan.

Nie:

Cham.

Rdz 9,29

Noe umiera.

Historia potopu się kończy.

Problem śmierci nadal pozostaje.

Połączenia z innymi miejscami Biblii

Obraz Boga

Rdz 1,26–27

Człowiek stworzony na obraz Boga.

Rdz 9,6

Po grzechu i potopie obraz Boga nadal jest podstawą ludzkiej godności.

Krew i życie

Kpł 17,11

Krew zostaje szczególnie powiązana z życiem.

Wj 12

Krew Paschy.

Wj 24

Krew przymierza.

Łk 22

Nowe Przymierze we krwi Chrystusa.

To ogromna biblijna linia:

krew → życie → przymierze.

Przymierza

Rdz 9

Noe — całe stworzenie.

Rdz 17

Abraham.

Wj 19–24

Izrael na Synaju.

2 Sm 7

obietnica Dawidowa.

Jr 31

Nowe Przymierze.

Łk 22

Nowe Przymierze w Chrystusie.

Wody Noego

Iz 54,9–10

Izajasz użyje później przymierza Noego jako obrazu:

trwałości Bożej wierności.

To bardzo piękne.

To, co było historią sądu, staje się dla proroka:

podstawą nadziei.

Tęcza / łuk

Obraz łuku pojawia się również w wizjach:

Ez 1,28

blask podobny do tęczy otacza objawienie chwały Boga.

Ap 4,3

w wizji tronu pojawia się tęcza.

Nie chodzi o to, że każdy późniejszy łuk oznacza dokładnie przymierze Noego.

Ale znak z Rdz 9 staje się częścią:

biblijnego języka chwały i pamięci Boga.

Komentarze polskich biblistów

Ks. Janusz Lemański

W komentarzu:

Janusz Lemański, Księga Rodzaju. Rozdziały 1–11, Nowy Komentarz Biblijny ST I/1

Rdz 9 należy do finału wielkiej narracji o:

potopie i nowym początku.

Kluczowe są powiązania z Rdz 1:

błogosławieństwo,
płodność,
człowiek i zwierzęta,
obraz Boga.

Potop nie tworzy zupełnie innego świata.

Bóg:

odnawia stworzenie,

ale równocześnie dostosowuje relacje w świecie do sytuacji człowieka po grzechu.

Marian Arndt — przymierze noachickie

Marian Arndt w studium:

„Przymierze noachickie jako przykład koncepcji przymierza w tradycji kapłańskiej”

bardzo mocno podkreśla:

bezwarunkowość przymierza.

Według tej analizy:

Bóg ratuje stworzone życie,
człowiek zachowuje błogosławieństwo stworzenia,
nadal zachowuje godność obrazu Boga,
przymierze nie zależy od późniejszej perfekcji moralnej ludzi,
znak przymierza stale przypomina Bożą łaskę i wierność.

To szczególnie ważne dla Rdz 9.

Przymierze nie jest nagrodą za to, że:

„ludzkość już się naprawiła”.

Rdz 8 powiedział przecież coś odwrotnego.

Bóg wie, że człowiek jest:

nadal słaby.

A mimo to:

daje światu przyszłość.

Ks. Łukasz Laskowski

W pracy:

„Motyw potopu jako nowego stworzenia w Biblii”

ks. Łukasz Laskowski pokazuje, że Rdz 6–9 należy czytać jako całość:

stworzenie → od-stworzenie w potopie → ponowne stworzenie → przymierze.

Rdz 9 jest więc:

domknięciem nowego stworzenia.

Bóg ponawia błogosławieństwo.

Stabilizuje relację ze światem.

I daje znak:

trwałości swojej obietnicy.

Dzieło Biblijne — Kanaan

Polskie Dzieło Biblijne zwraca uwagę, że w trudnej historii Rdz 9,18–27 bardzo łatwo powiedzieć:

„Noe przeklął Chama”.

Ale tekst tego nie robi.

Przekleństwo dotyczy:

Kanaana.

To fundamentalny szczegół interpretacyjny.

Narracja prowadzi następnie ku historii narodów i późniejszej relacji Izraela z ziemią Kanaanu.

Jedna rzecz, której nie wolno przegapić

Rdz 9 ma dwa pozornie sprzeczne obrazy człowieka.

Człowiek jest:

obrazem Boga.

Ale człowiek jest też zdolny do:

upicia,
poniżania,
rodzinnego konfliktu,
przemocy.

Biblia nie każe wybierać:

„człowiek jest albo wielki, albo zepsuty”.

Mówi:

jedno i drugie trzeba widzieć jednocześnie.

Człowiek posiada ogromną:

godność.

I ogromną:

potrzebę zbawienia.

To jest bardzo biblijna antropologia.

Jedno zdanie, które warto zabrać z Rdz 9

Bóg wie, że nowy początek nie zrobił z człowieka istoty bezgrzesznej, a mimo to wiąże się z całym stworzeniem przymierzem i przypomina, że nawet grzeszny człowiek nadal nosi Jego obraz.

Do osobistego zatrzymania

Rdz 9 stawia dwa mocne pytania.

Pierwsze

Skoro każdy człowiek jest:

obrazem Boga,

to jak traktuję ludzi, których:

nie lubię,
nie rozumiem,
uważam za słabych,
widzę w kompromitującej sytuacji?

Sem i Jafet widzą słabość ojca i:

przykrywają ją z szacunkiem.

Cham:

wynosi ją na zewnątrz.

Nie chodzi o ukrywanie krzywdy czy przestępstwa.

Chodzi o pytanie:

Czy cudza słabość staje się dla mnie okazją do pomocy, czy do poniżenia?

Drugie

Tęcza jest znakiem przede wszystkim:

wierności Boga.

Nie:

perfekcji człowieka.

Bóg nie mówi:

„Obiecuję wam przyszłość, bo już nigdy nie popełnicie błędu”.

Wie dokładnie, kim jest człowiek.

A jednak:

zawiera przymierze.

To mocna lekcja o łasce.

Co wydarzy się w Rdz 10?

Rdz 9 kończy wielką historię Noego.

Rdz 10 pokaże:

co dzieje się z jego trzema synami.

Powstanie tzw.:

Tablica Narodów.

Od:

Jafeta,
Chama,
Sema

autor wyprowadzi narody znanego sobie świata.

To będzie pierwszy biblijny wielki obraz:

całej rodziny ludzkiej.

Zobaczymy między innymi:

Kusza,
Egipt,
Kanaan,
Nimroda,
Babel,
Aszur,
Filistynów,
ludność Kanaanu.

I znowu pojawi się bardzo ważna rzecz:

Biblia nie zaczyna historii Izraela od Izraela.

Najpierw pokazuje:

wszystkie narody.

Dopiero potem, przez linię Sema, kamera zacznie powoli zbliżać się do:

Abrahama.

Źródła

Biblia Tysiąclecia, Pallottinum — Księga Rodzaju 9.
Janusz Lemański, Księga Rodzaju. Rozdziały 1–11. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz, Nowy Komentarz Biblijny ST I/1, Edycja Świętego Pawła, Częstochowa 2013.
Marian Arndt, „Przymierze noachickie jako przykład koncepcji przymierza w tradycji kapłańskiej”, Roczniki Teologiczno-Kanoniczne / The Biblical Annals, s. 5–21.
Łukasz Laskowski, Motyw potopu jako nowego stworzenia w Biblii, Studia Biblica Lublinensia 7, Wydawnictwo KUL, Lublin 2010.
Dzieło Biblijne im. św. Jana Pawła II, „Dlaczego Noe przeklina Kanaana? (Rdz 9,18–27)”.
Rdz 1; Rdz 4; Kpł 17; Wj 24; Iz 54,9–10; Jr 31; Łk 22; Ez 1,28; Ap 4,3 — najważniejsze teksty paralelne i dalszy rozwój motywów obrazu Boga, krwi, przymierza i łuku.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.