Księga Rodzaju 7 — Potop: powrót chaosu, arka i ocalenie Noego

Najpierw najważniejsza rzecz

Rdz 7 opisuje moment, w którym zapowiedź z poprzedniego rozdziału staje się rzeczywistością.

Noe:

wchodzi do arki,
zabiera rodzinę,
przyjmuje zwierzęta,
czeka siedem dni,
zaczyna padać deszcz,
otwierają się „źródła Wielkiej Otchłani”,
otwierają się „upusty nieba”,
wody przykrywają ziemię,
ginie życie pozostające poza arką.

Ale żeby dobrze zrozumieć ten rozdział, nie wystarczy wyobrazić sobie:

„bardzo, bardzo dużego deszczu”.

Autor biblijny opisuje potop językiem przypominającym:

odwrócenie stworzenia z Rdz 1.

W Rdz 1 Bóg:

rozdziela wody,
wyznacza im granice,
odsłania suchą ziemię,
napełnia świat życiem.

W Rdz 7:

granice wód zostają otwarte,
wody z góry i z dołu ponownie się łączą,
sucha ziemia znika,
życie na lądzie ginie.

Świat wraca symbolicznie w stronę:

pierwotnego wodnego chaosu.

Ale nie wszystko wraca do punktu zerowego.

Na wodach znajduje się:

arka.

W niej Bóg zachowuje:

ludzi,
zwierzęta,
możliwość dalszego życia.

Dlatego potop jest jednocześnie:

sądem

i przygotowaniem:

nowego stworzenia.

Rdz 7 — na język ludzki

Gdybym miał opowiedzieć Ci ten rozdział bardzo prosto:

Bóg mówi Noemu, że nadszedł czas wejścia do arki. Noe nie tylko zbudował ją wcześniej — teraz musi rzeczywiście wejść do środka i zaufać temu, co Bóg zapowiedział. Wraz z rodziną i zwierzętami zostaje zamknięty w arce. Po siedmiu dniach przychodzi katastrofa. Wody nie spadają jedynie jako deszcz: obraz Biblii pokazuje, jakby otworzyły się zbiorniki wód ponad niebem i głębiny pod ziemią. Porządek stworzenia zostaje cofnięty. Woda pochłania przestrzeń życia. Poza arką wszystko ginie. W arce pozostaje jednak mała wspólnota życia, która przejdzie przez chaos do nowego początku.

To bardzo ważne:

arka nie zatrzymuje potopu.

Arka:

przeprowadza przez potop.

Biblia nie zawsze pokazuje ocalenie jako:

„Bóg sprawi, że trudne wydarzenie w ogóle nie nadejdzie”.

Czasem pokazuje:

„Bóg przeprowadzi cię przez rzeczywistość, której nie możesz zatrzymać”.

1. „Wejdź do arki”

Rdz 7 rozpoczyna się słowem Boga do Noego.

W Rdz 6 Noe:

budował.

Teraz ma:

wejść.

To pozornie drobna różnica.

Ale duchowo jest ogromna.

Można:

przygotowywać się,
słuchać,
planować,
budować,

a potem przychodzi moment:

trzeba zrobić krok.

Noe musi wejść do konstrukcji, którą przez długi czas budował w oparciu o słowo Boga.

2. Noe nie wchodzi sam

Do arki ma wejść:

Noe,
jego żona,
jego synowie,
żony synów.

Czyli ocalenie ma tutaj wymiar:

rodzinny i wspólnotowy.

To nie jest historia:

„jednego superbohatera, który przeżywa”.

W arce znajduje się:

mała wspólnota.

To ważny motyw całej Biblii.

Bóg bardzo często ocala człowieka:

we wspólnocie.

3. „Tylko ty jesteś wobec Mnie prawy”

Bóg mówi o sprawiedliwości Noego.

W Rdz 6 poznaliśmy hebrajskie:

צַדִּיק — caddiq / tsaddiq

czyli:

sprawiedliwy, prawy.

Tutaj Bóg ponownie potwierdza:

Noe żyje inaczej niż jego pokolenie.

Nie oznacza to:

„Noe był absolutnie bezgrzesznym człowiekiem.”

Rdz 9 pokaże jego słabość.

Chodzi o zasadniczy kierunek życia:

nie należy do świata przemocy,
słucha Boga,
odpowiada posłuszeństwem.

4. Zwierzęta czyste i nieczyste

I tutaj pojawia się coś nowego.

W Rdz 6 była mowa zasadniczo o:

parze każdego rodzaju.

W Rdz 7 Bóg każe wziąć więcej:

zwierząt czystych.

Biblia Tysiąclecia mówi o:

siedmiu samcach,
siedmiu samicach

zwierząt czystych oraz ptaków.

Zwierząt nieczystych ma być:

para.

To ważna różnica.

5. Skąd Noe zna zwierzęta „czyste”, skoro Prawo Mojżeszowe jeszcze nie istnieje?

Bardzo dobre pytanie.

Pełną klasyfikację zwierząt czystych i nieczystych spotkamy znacznie później, szczególnie w:

Kpł 11.

Biblia Tysiąclecia sama w przypisie do Rdz 7,2 zwraca uwagę, że formalna klasyfikacja rytualna jest późniejsza.

Dlaczego więc pojawia się tutaj?

Najprawdopodobniej ma to związek z tym, co Noe zrobi po wyjściu z arki:

złoży ofiarę.

W Rdz 8,20 Noe będzie potrzebował właśnie:

zwierząt czystych.

Gdyby zabrał tylko jedną parę i potem jedno zwierzę z pary złożył w ofierze, dany gatunek nie mógłby dalej się rozmnażać.

Dlatego narracja zachowuje większą liczbę zwierząt przeznaczonych także do kultu.

6. Czy w arce były dwie sztuki czy czternaście?

To jedno z najczęściej zadawanych pytań.

Rdz 6

mówi o parze.

Rdz 7,2–3

mówi o większej liczbie zwierząt czystych i ptaków.

Rdz 7,8–9

znów mówi o zwierzętach przychodzących:

po parze.

Co z tym zrobić?

Najpierw:

nie udawajmy, że różnicy nie ma.

Jest.

7. Najprostsze pogodzenie tekstów

Można powiedzieć:

zwierzęta wchodzą samiec + samica, czyli parami,
zwierząt nieczystych jest jedna para,
zwierząt czystych jest siedem takich par.

W takim ujęciu teksty nie muszą się logicznie wykluczać.

Ale to nie wyjaśnia wszystkich różnic stylistycznych historii potopu.

Dlatego biblistyka idzie krok dalej.

8. Dwie tradycje w opowiadaniu o potopie

Współczesna egzegeza od dawna zauważa, że Rdz 6–9 zawiera elementy, które wyglądają jak połączenie więcej niż jednej starszej tradycji opowiadania o potopie.

W dużym uproszczeniu badacze wyróżniają materiał:

kapłański,
niekapłański.

Nie oznacza to:

„ktoś źle posklejał Biblię”.

Oznacza:

tekst ma historię powstawania.

Redaktor biblijny zachował różne tradycje i stworzył z nich jedno ostateczne opowiadanie.

Ks. Janusz Lemański w swoim komentarzu do Rdz 1–11 właśnie w taki sposób analizuje złożoną historię literacką Księgi Rodzaju.

9. Co różni tradycje potopu?

W opowiadaniu zauważysz między innymi różnice dotyczące:

liczby zwierząt,
sposobu datowania wydarzeń,
czterdziestu dni,
stu pięćdziesięciu dni,
używanych imion Boga,
stylu narracji.

W jednym nurcie dominują bardzo dokładne:

daty,
liczby,
gatunki,
schematy.

W innym narracja jest bardziej:

obrazowa,
bezpośrednia,
związana z ofiarą Noego.

Ostateczny tekst biblijny zachowuje:

oba głosy.

10. Czy to jest problem dla wiary?

Nie musi nim być.

Katolickie czytanie Pisma nie wymaga założenia:

„każdy rozdział musiał powstać jednorazowo w dokładnie takim kształcie, jak dziś go drukujemy”.

Konstytucja Dei Verbum przypomina, że w interpretacji Biblii trzeba uwzględniać:

zamiar autorów,
gatunki literackie,
sposób mówienia danej epoki.

Księga Rodzaju mogła przechodzić:

długi proces przekazywania i redakcji.

To nie odbiera tekstowi jego charakteru Pisma Świętego.

11. Dlaczego Bóg każe czekać jeszcze siedem dni?

Noe wchodzi do arki.

Ale potop:

nie zaczyna się natychmiast.

Pozostaje:

siedem dni.

Liczba siedem jest w Biblii bardzo silnie związana z:

pełnią,
cyklem stworzenia,
czasem ustanowionym przez Boga.

Nie trzeba jednak tworzyć z każdego wystąpienia siódemki tajnego kodu.

W narracji pełni także praktyczną rolę:

odlicza czas do potopu.

12. Noe ma 600 lat

Rdz 7 precyzyjnie podaje wiek Noego:

600 lat.

Genealogia z Rdz 5 kończyła się informacją, że Noe ma 500 lat i zostaje ojcem Sema, Chama i Jafeta.

Teraz jesteśmy sto lat później.

To łączy genealogiczny czas Rdz 5 z historią potopu.

13. Bardzo dokładna data potopu

Rdz 7,11 podaje niezwykle dokładny moment:

sześćsetny rok życia Noego,
drugi miesiąc,
siedemnasty dzień.

To charakterystyczne dla kapłańskiego sposobu narracji.

Autor nie mówi tylko:

„pewnego dnia zaczęło padać”.

Wpisuje wydarzenie w:

uporządkowaną chronologię.

Później Rdz 8 poda równie dokładne momenty cofania się wód i odsłaniania ziemi.

14. Deszcz nie jest jedynym źródłem potopu

To jedna z najważniejszych rzeczy w Rdz 7.

Popularny obraz wygląda tak:

deszcz

„padało przez czterdzieści dni”.

Ale Biblia mówi o czymś większym.

Otwierają się:

źródła Wielkiej Otchłani

oraz:

upusty nieba.

Czyli woda nadchodzi:

z dołu

z góry.

15. Wielka Otchłań — tehom rabbah

Hebrajskie:

תְּהוֹם רַבָּה — tehom rabbah

oznacza:

Wielką Otchłań / wielką głębię.

Pamiętasz Rdz 1,2?

Tam nad:

תְּהוֹם — tehom

czyli:

bezmiarem wód / otchłani

unosi się Boży ruach.

To niezwykle ważne połączenie.

W Rdz 1 Bóg:

porządkuje wodny chaos.

W Rdz 7:

wody chaosu ponownie się wydostają.

16. „Upusty nieba”

Hebrajskie:

אֲרֻבֹּת הַשָּׁמַיִם — arubbot ha-szamajim

można oddać jako:

okna nieba,
upusty nieba,
otwory w sklepieniu.

To wynika ze starożytnego obrazu kosmosu.

Świat biblijnego autora nie jest opisany językiem współczesnej meteorologii:

parowanie,
kondensacja,
front atmosferyczny,
ciśnienie.

Autor posługuje się starożytnym obrazem:

wód ponad niebem

oraz:

wód pod ziemią.

17. Przypomnij sobie drugi dzień stworzenia

W Rdz 1 Bóg oddzielił:

wody górne

od:

wód dolnych.

Powstała przestrzeń, w której może istnieć życie.

Rdz 7 pokazuje:

cofnięcie tej granicy.

Otwiera się:

dół,
góra.

Woda ponownie zalewa:

przestrzeń życia.

I dlatego potop jako:

„od-stworzenie”

nie jest tylko ładną metaforą komentatorów.

Wynika z samego języka opowiadania.

18. Łukasz Laskowski: potop jako nowe stworzenie

Polski biblista ks. Łukasz Laskowski poświęcił temu tematowi całą monografię:

„Motyw potopu jako nowego stworzenia w Biblii”.

Pokazuje, że biblijnego potopu nie można rozumieć wyłącznie jako:

kary.

Historia obejmuje dwa nierozdzielne aspekty:

sąd nad starym światem

odnowienie stworzenia.

Wydawnictwo KUL podsumowuje cel jego pracy właśnie jako analizę potopu w perspektywie:

nowego stworzenia.

To klucz, który będzie bardzo widoczny w Rdz 7–9.

19. Czterdzieści dni i czterdzieści nocy

Deszcz trwa:

40 dni i 40 nocy.

Liczba czterdzieści będzie w Biblii powracać wielokrotnie.

Przykłady:

Mojżesz na Synaju — 40 dni,
Izrael na pustyni — 40 lat,
Eliasz idzie 40 dni,
Jezus pości 40 dni.

Czterdzieści często staje się okresem:

próby,
oczyszczenia,
przejścia,
przygotowania do nowego etapu.

Nie oznacza to, że każde „40” automatycznie należy tłumaczyć wyłącznie symbolicznie.

Ale w Biblii liczba ma wyraźny ciężar literacki i teologiczny.

20. 40 dni czy 150 dni?

Kolejna rzecz, która może zaskoczyć.

Rdz 7 mówi:

deszcz — 40 dni.

Ale na końcu rozdziału:

wody utrzymują się / wzbierają 150 dni.

To nie musi oznaczać sprzeczności.

Można rozróżnić:

okres intensywnego opadu,
dłuższy okres panowania wód.

Ale także tutaj widać literacką złożoność całego opowiadania o potopie.

21. Zwierzęta „przychodzą” do Noego

Tekst jest ciekawy.

Noe nie zostaje opisany jako człowiek, który:

przemierza kontynenty,
łapie wszystkie zwierzęta,
przywozi je ciężarówkami do arki.

Biblia mówi, że:

zwierzęta przychodzą do Noego.

Narracja pokazuje więc ich zgromadzenie jako część:

Bożego działania.

Noe przygotowuje arkę.

Bóg zachowuje stworzenie.

22. „Według rodzaju”

W opisie zwierząt ponownie pojawia się język znany z:

Rdz 1.

Zwierzęta są wymieniane według swoich rodzajów:

bydło,
zwierzęta pełzające,
ptactwo.

To kolejne połączenie potopu z narracją stworzenia.

Arka zawiera jakby:

reprezentację świata stworzonego.

23. „Tchnienie życia”

Zwierzęta posiadają:

רוּחַ חַיִּים — ruach chajjim

czyli:

tchnienie życia.

To również język stworzenia.

Życie nie należy tylko do człowieka.

Zwierzęta są:

istotami żyjącymi dzięki darowi Boga.

To ważne.

Biblijna historia potopu nie mówi tylko:

„uratujmy ludzi”.

Bóg zachowuje również:

życie zwierzęce.

24. „Pan zamknął za nim drzwi”

To jedno z najbardziej poruszających zdań rozdziału.

Noe:

zbudował arkę,
przygotował ją,
wszedł,
przyjął rodzinę i zwierzęta.

Ale ostatnią czynność wykonuje:

Bóg.

To Pan zamyka za Noem.

Można to odczytać jako obraz:

ochrony,
definitywnego rozpoczęcia wydarzenia,
oddzielenia przestrzeni ocalenia od świata potopu.

Noe od tego momentu:

nie kontroluje sytuacji.

25. Co Noe widzi z arki?

Tekst nie daje nam emocjonalnego pamiętnika Noego.

Nie wiemy:

co myślał,
jak reagowały jego dzieci,
jak wyglądał pierwszy dzień deszczu,
czego się bali.

Biblia jest tutaj zaskakująco oszczędna.

To znów pokazuje, że celem tekstu nie jest stworzenie:

katastroficznej powieści.

Autor koncentruje się na:

teologicznej strukturze wydarzenia.

26. Arka zostaje podniesiona przez wody

Pojawia się ciekawy paradoks.

Ta sama woda, która oznacza:

śmierć dla świata poza arką,

podnosi arkę i sprawia, że:

unosi się ona nad ziemią.

To później pomoże zrozumieć chrześcijańską typologię chrztu.

Woda może oznaczać:

śmierć starego,
przejście,
początek nowego.

27. Wszystkie wysokie góry

Rdz 7 używa języka bardzo szerokiego:

wody przykrywają:

wszystkie wysokie góry pod całym niebem.

Dla autora narracji potop ma charakter:

totalny.

Świat znany opowiadaniu zostaje całkowicie pokryty wodą.

I właśnie tutaj dochodzimy do ważnego pytania:

Czy to należy rozumieć jako współczesne twierdzenie geologiczne o całej planecie Ziemia?

28. „Cała ziemia” — co znaczy erec?

Hebrajskie:

אֶרֶץ — erec

może znaczyć:

ziemię,
ląd,
kraj,
terytorium.

Zakres znaczenia zależy od kontekstu.

W historii potopu narracja niewątpliwie chce pokazać katastrofę:

uniwersalną w świecie przedstawionym.

Nie wolno jednak automatycznie przyjąć:

starożytny autor przez „całą ziemię” definiuje dokładnie współczesną kulę ziemską z siedmioma kontynentami według dzisiejszej geografii.

To są dwa różne sposoby opisywania świata.

29. Czy katolik musi wierzyć w geologicznie globalny potop?

Nie ma katolickiego dogmatu mówiącego:

„chrześcijanin musi przyjąć współczesny model geologiczny, według którego wszystkie kontynenty i wszystkie dzisiejsze góry znajdowały się pod wodą w jednym konkretnym historycznym momencie kilka tysięcy lat temu”.

Kościół wymaga poważnego traktowania prawdy Pisma Świętego.

Ale poważne czytanie Pisma oznacza również uwzględnienie:

gatunku,
starożytnego języka,
celu autora,
sposobu przedstawiania rzeczywistości.

Przy Rdz 1–11 jest to szczególnie ważne.

30. Prehistoria biblijna

Rdz 1–11 nazywamy:

prehistorią biblijną.

Nie oznacza to po prostu:

„bardzo stary dział podręcznika historii”.

To teksty mówiące o rzeczywistości:

początków świata,
początków człowieka,
źródła grzechu,
przemocy,
śmierci,
narodów.

Autor opowiada o prawdach fundamentalnych za pomocą:

języka starożytnej teologicznej narracji.

Dlatego pytanie:

„czy historia Noego zawiera pamięć o realnych wielkich katastrofach powodziowych?”

jest sensowne.

Ale inne pytanie:

„czy Biblia daje nam współczesny raport geologiczny?”

ma odpowiedź:

nie taki jest gatunek tego tekstu.

31. Potop a historie mezopotamskie

Historia wielkiej powodzi nie występuje tylko w Biblii.

Starożytna Mezopotamia zna podobne tradycje.

Najbardziej znane znajdują się w:

Eposie o Gilgameszu,
opowieści o Atrahasisie.

Są w nich:

decyzja o katastrofie,
wybrany człowiek,
budowa statku,
ocalenie ludzi i zwierząt,
wielka powódź,
późniejsze wypuszczanie ptaków,
ofiara po ocaleniu.

To podobieństwo jest bardzo ważne.

32. Czy Biblia „skopiowała” Gilgamesza?

„Skopiowała” jest za prostym słowem.

Lepsze jest:

Biblia uczestniczy w świecie tradycji starożytnego Bliskiego Wschodu.

Autorzy biblijni znają motywy istniejące w ich kulturze.

Ale nadają im:

własną teologię.

I różnice są bardzo ważne.

33. Co Biblia zmienia w teologii potopu?

W tradycji biblijnej głównym problemem nie jest:

„ludzie hałasowali i przeszkadzali bogom”.

Problemem jest:

zło i przemoc.

Nie ma też konfliktu wielu bogów, którzy:

spierają się,
panikują,
uciekają.

Jest:

jeden Bóg,

który:

sądzi,
ocala,
później ustanawia przymierze.

To ogromna różnica teologiczna.

34. Potop jako nowe stworzenie

Polski biblista Łukasz Laskowski pokazuje, że motyw potopu staje się w Biblii jednym z podstawowych obrazów:

nowego stworzenia.

Schemat wygląda tak:

stworzenie

chaos wodny → uporządkowany świat → życie.

potop

uporządkowany świat → chaos wodny → zachowane życie → nowy świat.

W Rdz 8 proces zacznie się odwracać.

Bóg pośle:

wiatr — ruach.

Wody zaczną opadać.

I znowu wyłoni się:

ziemia.

Czy to czegoś nie przypomina?

Dokładnie:

Rdz 1.

35. Piętnaście łokci ponad górami

Rdz 7,20 mówi o wodzie sięgającej:

piętnaście łokci ponad góry.

Czasem próbuje się to interpretować technicznie jako głębokość wystarczającą dla zanurzenia arki.

Ale tekst nie daje nam wystarczających danych, by budować precyzyjny model hydrologiczny.

Głównym efektem literackim jest:

całkowite przykrycie lądu.

36. „Wyginęło wszelkie ciało”

Opis śmierci jest bardzo szeroki.

Giną:

ptaki,
bydło,
dzikie zwierzęta,
stworzenia poruszające się po ziemi,
ludzie.

To odwraca Rdz 1.

Tam kolejne grupy istot:

pojawiały się.

Tutaj:

znikają.

Jakby autor przechodził przez katalog stworzenia w odwrotną stronę.

37. „W nozdrzach było tchnienie życia”

Rdz 7,22 szczególnie podkreśla:

tchnienie życia.

To natychmiast przypomina:

Rdz 2,7.

Tam Bóg tchnął życie w człowieka.

Teraz istoty posiadające tchnienie życia:

umierają.

To dramatyczna odwrotność stworzenia.

38. A co z rybami?

Ciekawe, że narracja mówi szczególnie o:

istotach żyjących na lądzie.

Ryby nie są głównym przedmiotem opisu zagłady.

To logiczne w strukturze opowiadania:

potop niszczy przestrzeń:

suchego lądu.

Środowisko wodne nie zostaje zniszczone przez samo pojawienie się wody w ten sam sposób, jak ląd.

39. „Pozostał tylko Noe”

Po ogromnej liście śmierci pozostaje:

Noe

ci, którzy są z nim w arce.

To biblijny motyw:

reszty.

Świat doświadcza sądu, ale Bóg zachowuje:

małą grupę,

przez którą historia może się rozpocząć ponownie.

Motyw „reszty” będzie później bardzo ważny u proroków.

40. Arka jako mikrokosmos

Możemy spojrzeć na arkę jak na:

miniaturowy świat.

Znajdują się w niej:

mężczyźni,
kobiety,
zwierzęta,
ptaki,
żywność.

Poza nią jest:

wodny chaos.

W niej znajduje się:

uporządkowana przestrzeń życia.

To kolejny powód, dla którego arka pasuje do motywu:

nowego stworzenia.

41. 150 dni

Rdz 7 kończy się informacją, że wody utrzymują swoją przewagę przez:

150 dni.

To bardzo mocne zakończenie.

Rozdział nie kończy się jeszcze:

gołębicą,
tęczą,
suchą ziemią.

Kończy się światem:

pod wodą.

Czytelnik pozostaje niejako:

zamknięty z Noem w arce.

Dopiero pierwsze zdanie Rdz 8 przyniesie zwrot:

„Bóg pamiętał o Noem”.

42. Czy Bóg zapomniał o Noem przez 150 dni?

Nie.

Biblijne:

„Bóg pamięta”

nie oznacza:

„Ojej, przypomniało Mi się, że Noe siedzi w arce”.

W języku biblijnym „pamiętać” często oznacza:

rozpocząć wierne działanie wobec kogoś.

To dokładnie zobaczymy w Rdz 8.

Na razie Rdz 7 kończy się:

oczekiwaniem.

43. Czy ludzie przed potopem mieli szansę wejść do arki?

Sam Rdz 7 nie opowiada szczegółowo o publicznej działalności Noego jako kaznodziei ostrzegającego wszystkich ludzi.

Późniejszy Nowy Testament nazwie Noego:

„głosicielem sprawiedliwości”

w 2 P 2,5.

To rozwija obraz jego postaci.

Ale nie należy tworzyć całych scen i dialogów, których Rdz 6–7 po prostu nie opisuje.

44. Dlaczego Bóg nie uratował wszystkich?

To jedno z najtrudniejszych pytań teologicznych tego tekstu.

Narracja daje własną odpowiedź:

świat jest:

głęboko zepsuty,
pełen zła,
napełniony przemocą.

Potop jest przedstawiony jako:

sąd.

Ale to nie sprawia, że obraz śmierci przestaje być dla czytelnika trudny.

Biblia nie zawsze usuwa napięcie.

Czasami każe nam jednocześnie zobaczyć:

powagę ludzkiego zła

grozę sądu.

45. Czy Bóg jest tutaj okrutny?

Jeżeli wyrwiemy Rdz 7 z Rdz 1–9, łatwo otrzymać obraz:

„Bóg nagle postanowił wszystkich utopić”.

Ale narracja prowadzi inaczej.

Rdz 1

świat jest:

dobry.

Rdz 3

człowiek niszczy relację z Bogiem.

Rdz 4

brat zabija brata.

Rdz 4

przemoc eskaluje w Lameku.

Rdz 6

cała ziemia jest:

pełna przemocy.

Dopiero wtedy:

Rdz 7

nadchodzi sąd.

To nie rozwiązuje wszystkich emocjonalnych pytań.

Ale pokazuje, że tekst nie przedstawia potopu jako:

kaprysu.

46. A przecież po potopie ludzie znowu będą grzeszyć

I to jest jeden z najważniejszych problemów całej historii.

Jeżeli celem potopu miałoby być:

„usunąć grzech z ludzkiego serca”,

to potop:

nie osiąga tego celu.

W Rdz 8 Bóg ponownie powie o skłonności ludzkiego serca ku złu.

A w Rdz 9 pojawi się grzech w rodzinie samego Noego.

Czyli Biblia pokazuje:

zewnętrzne zniszczenie złego świata nie wystarcza, aby przemienić ludzkie serce.

To bardzo ważne przygotowanie dalszej historii zbawienia.

47. Potrzebne będzie inne rozwiązanie

Potop może:

zakończyć konkretną kulturę przemocy.

Ale nie może:

stworzyć nowego serca.

Dlatego późniejsza Biblia będzie prowadzić do obietnic takich jak:

Jr 31

nowe przymierze.

Ez 36

nowe serce i nowy duch.

A chrześcijańska lektura prowadzi ostatecznie do:

Chrystusa.

To pokazuje, że Noe nie jest końcem historii zbawienia.

48. Jezus i dni Noego

W Mt 24 Jezus przywołuje historię potopu.

Nie skupia się na pytaniu:

„Czy woda miała dokładnie tyle metrów?”

Mówi o:

czujności.

Ludzie:

jedli,
pili,
żenili się,
wydawali za mąż.

Czy te czynności są złe?

Nie.

Problemem było:

życie bez świadomości, że istnieje odpowiedzialność przed Bogiem.

49. Zwyczajność może uśpić

To bardzo ciekawy aspekt nauczania Jezusa.

Przed potopem ludzie nie są opisani przez Jezusa jako:

„wszyscy codziennie odprawiali jakieś satanistyczne rytuały”.

Po prostu:

żyli zwyczajnie.

Ale zwyczajne życie może stać się:

duchowym uśpieniem,

jeżeli człowiek przestaje zadawać pytanie:

dokąd prowadzi moja droga?

50. Arka w tradycji chrześcijańskiej

Arka bardzo wcześnie stała się symbolem:

Kościoła.

Dlaczego?

Tak jak arka:

niesie życie przez wody śmierci,
gromadzi wspólnotę,
prowadzi ku nowemu stworzeniu,

tak Kościół był interpretowany jako wspólnota ocalenia w Chrystusie.

To jest:

typologia,

a nie stwierdzenie, że każdy drewniany element arki odpowiada konkretnemu elementowi struktury kościelnej.

51. Woda potopu i chrzest

1 P 3,20–21 łączy historię Noego z:

chrztem.

I tutaj jeszcze mocniej widzimy paradoks wody.

Woda potopu:

sądzi stary świat,
ale niesie arkę ku nowemu początkowi.

W chrzcie:

stary człowiek umiera,
rozpoczyna się nowe życie.

To właśnie jest biblijna logika:

śmierć → przejście → nowe stworzenie.

52. Czy arka jest symbolem Jezusa?

W chrześcijańskiej typologii można powiedzieć:

ocalenie dokonuje się ostatecznie w Chrystusie.

Arka może być obrazem:

ocalenia,
Kościoła,
przejścia przez sąd.

Nie należy jednak robić z każdego szczegółu:

„to drewno oznacza X, te drzwi oznaczają Y, każde piętro oznacza Z”

bez mocnego oparcia w Biblii lub tradycji.

Typologia jest wartościowa.

Dowolna alegoria:

już niekoniecznie.

53. Najważniejsza rzecz: Bóg ocala życie

Rdz 7 jest bardzo ciemnym rozdziałem.

Ale nie jest rozdziałem bez nadziei.

W samym środku wodnego chaosu:

istnieje przestrzeń życia.

Arka płynie.

A w niej:

ludzie,
zwierzęta,
przyszłość.

To właśnie będzie punktem wyjścia Rdz 8.

Ważne słowa hebrajskie — Rdz 7

Hebrajski	Transliteracja	Znaczenie
צַדִּיק	caddiq / tsaddiq	sprawiedliwy, prawy
טָהוֹר	tahor	czysty
טָמֵא	tame	nieczysty
מַבּוּל	mabbul	potop
תְּהוֹם	tehom	otchłań, głębia wodna
תְּהוֹם רַבָּה	tehom rabbah	Wielka Otchłań
אֲרֻבֹּת הַשָּׁמַיִם	arubbot ha-szamajim	upusty / okna nieba
רוּחַ חַיִּים	ruach chajjim	tchnienie / duch życia
בָּשָׂר	basar	ciało, istota cielesna
אֶרֶץ	erec	ziemia, ląd, kraj
תֵּבָה	tebah	arka, skrzynia, pojemnik
אַרְבָּעִים	arba’im	czterdzieści

Klucz do Biblii — Rdz 7

Jeżeli masz zapamiętać najważniejsze rzeczy:

Rdz 7 opisuje wykonanie zapowiedzi z Rdz 6.
Noe nie tylko buduje arkę — musi do niej wejść.
Historia potopu zachowuje różne liczby zwierząt czystych i nieczystych; tekst ma złożoną historię literacką.
BT sama zauważa, że klasyfikacja zwierząt czystych i nieczystych należy do późniejszego systemu rytualnego i wiąże ją z przyszłą ofiarą Noego.
Potop nie pochodzi tylko z deszczu: otwierają się wody „z góry” i „z dołu”.
„Wielka Otchłań” — tehom rabbah — nawiązuje do wodnego chaosu znanego z Rdz 1.
„Upusty nieba” należą do starożytnego obrazu kosmosu.
Potop można czytać jako odwrócenie dzieła stworzenia.
Czterdzieści dni jest ważnym biblijnym okresem próby i przejścia.
Sto pięćdziesiąt dni opisuje dłuższy okres dominacji wód.
Bóg sam zamyka Noego w arce — ocalenie ostatecznie pozostaje w Jego rękach.
Arka zachowuje reprezentację ludzkiego i zwierzęcego życia.
Narracja opisuje potop jako totalny dla przedstawionego świata, ale nie jest współczesnym traktatem geologicznym.
Potop ma analogie w literaturze Mezopotamii, ale Biblia nadaje mu własną teologię moralną.
Głównym powodem sądu pozostaje przemoc i zepsucie opisane w Rdz 6.
Potop nie usuwa grzechu z serca człowieka — dlatego historia zbawienia będzie musiała pójść dalej.
Nowy Testament wykorzysta potop jako obraz sądu, czujności, chrztu i nowego stworzenia.

Niezbędnik Biblijny

Gdzie jesteśmy?

Księga: Rodzaju
Rozdział: 7
Testament: Stary Testament
Sekcja: Rdz 6,9–9,29 — cykl Noego i potopu

Ks. Janusz Lemański dzieli Rdz 1–11 tak, że właściwa jednostka o potopie rozpoczyna się w Rdz 6,9 i trwa do końca historii Noego.

Główne części Rdz 7

Rdz 7,1–5

Polecenie wejścia do arki, zwierzęta czyste i nieczyste, siedem dni oczekiwania.

Rdz 7,6–10

Noe i jego rodzina wchodzą do arki.

Rdz 7,11–16

Otwierają się źródła Wielkiej Otchłani i upusty nieba.

Rdz 7,17–20

Wody podnoszą arkę i przykrywają ląd.

Rdz 7,21–23

Śmierć istot żyjących na lądzie.

Rdz 7,24

Sto pięćdziesiąt dni dominacji wód.

Co Rdz 7 mówi o Bogu?

Bóg:

widzi sprawiedliwość Noego,
ostrzega przed sądem,
daje czas i konkretne polecenia,
zachowuje życie,
kontroluje granice chaosu,
sam zamyka arkę,
pozostaje Panem historii także wtedy, gdy świat wydaje się całkowicie zalany chaosem.

To bardzo ważne:

wody są ogromne, ale nie są bogiem.

W starożytnych mitologiach siły morza mogły być boskimi przeciwnikami.

W Biblii:

woda pozostaje stworzeniem.

Nie toczy z Bogiem równorzędnej walki.

Co Rdz 7 mówi o człowieku?

Noe pokazuje:

słuchanie,
przygotowanie,
cierpliwość,
posłuszeństwo,
wejście w niepewność.

Pozostały świat pokazuje skutek wcześniejszej drogi:

przemocy,
ignorowania granic,
moralnego zepsucia.

Rozdział stawia więc człowieka wobec pytania:

Czy potrafię potraktować słowo Boga poważnie zanim konsekwencje staną się widoczne?

Najczęstsze błędne odczytania Rdz 7

„Padało tylko przez 40 dni i to cały potop”

Nie.

40 dni opisuje okres deszczu, ale wody dominują znacznie dłużej.

„Potop to po prostu niezwykle mocna ulewa”

Nie w obrazie biblijnym.

Otwierają się także:

źródła Wielkiej Otchłani,
upusty nieba.

To język kosmicznego cofnięcia granic wód.

„W arce były zawsze dokładnie tylko dwie sztuki każdego zwierzęcia”

Tekst jest bardziej złożony.

Rdz 7 rozróżnia zwierzęta czyste i nieczyste.

„Różne liczby dowodzą, że Biblia jest bezsensownie sprzeczna”

Nie.

Pokazują złożoną historię literacką opowiadania.

Ostateczny redaktor zachował tradycje, które przekazują wspólne przesłanie o sądzie i ocaleniu.

„Katolik musi uważać Rdz 7 za współczesny podręcznik geologii”

Nie.

Pismo należy czytać zgodnie z jego gatunkiem, językiem i intencją autora.

„Skoro potop ma analogie mezopotamskie, Biblia niczego własnego nie mówi”

Nie.

Podobieństwa literackie są realne.

Ale biblijna interpretacja potopu posiada wyraźnie własną teologię:

moralny problem przemocy,
jeden suwerenny Bóg,
sprawiedliwość,
ocalenie,
przymierze,
nowe stworzenie.

„Potop ostatecznie naprawił człowieka”

Nie.

Po potopie grzech nadal istnieje.

To bardzo ważna część przesłania Rdz 8–9.

Co warto zaznaczyć w swojej Biblii?

Rdz 7,1

„Wejdź do arki.”

Przejście od przygotowania do działania.

Rdz 7,2–3

Zwierzęta:

czyste i nieczyste.

Rdz 7,5

Noe ponownie:

wykonuje polecenie Boga.

Rdz 7,11

Zaznacz:

„źródła Wielkiej Otchłani”

„upusty nieba”.

To klucz do związku z Rdz 1.

Rdz 7,16

Bóg zamyka arkę.

Rdz 7,17–18

Woda:

podnosi arkę.

To samo, co niszczy świat poza arką, niesie ocalonych.

Rdz 7,22

tchnienie życia.

Porównaj z Rdz 2.

Rdz 7,23

pozostaje Noe i ci, którzy są z nim.

Motyw ocalonej reszty.

Rdz 7,24

150 dni.

Rozdział kończy się nadal pośród wód.

Połączenia z innymi miejscami Biblii

Stworzenie i potop

Rdz 1,2

tehom — wodna otchłań.

Rdz 1,6–10

rozdzielenie wód i pojawienie się suchej ziemi.

Rdz 7,11

granice wód zostają ponownie otwarte.

Rdz 8,1

Boży ruach znów działa nad wodami.

To jedna z najważniejszych literackich klamer początku Biblii.

Czterdzieści

Wj 24,18 — Mojżesz na górze.
Lb 14,33–34 — czterdzieści lat pustyni.
1 Krl 19,8 — droga Eliasza.
Mt 4,2 — post Jezusa.

Czterdzieści staje się w Biblii czasem:

próby i przejścia.

Noe w Nowym Testamencie

Mt 24,37–39

Jezus wykorzystuje historię Noego jako wezwanie do:

czujności.

Łk 17,26–27

Podobnie dni Noego stają się obrazem świata, który nie dostrzega nadchodzących konsekwencji.

Hbr 11,7

Noe jest człowiekiem:

wiary.

1 P 3,20–21

Potop zostaje powiązany typologicznie z:

chrztem.

Komentarze polskich biblistów

Ks. Janusz Lemański

W komentarzu „Księga Rodzaju. Rozdziały 1–11” Lemański traktuje Rdz 6,9–9,29 jako większą jednostkę dotyczącą potopu i rozpoczęcia dziejów niejako od nowa.

Jego analiza Księgi Rodzaju uwzględnia zarówno:

ostateczny kształt tekstu,
jak i długi proces literackiego formowania się tradycji.

Dlatego przy historii potopu nie trzeba ukrywać takich elementów jak:

różne liczby zwierząt,
40 dni i 150 dni,
odmienne style poszczególnych fragmentów.

Te elementy mogą świadczyć o różnych tradycjach zachowanych w ostatecznym tekście.

Nie niszczy to sensu narracji.

Przeciwnie:

redaktor tworzy z tych tradycji wspólną opowieść o grzechu, sądzie, ocaleniu i nowym początku.

Ks. Łukasz Laskowski — potop jako nowe stworzenie

W książce:

„Motyw potopu jako nowego stworzenia w Biblii”

ks. Łukasz Laskowski bada właśnie związek:

potopu

odnowieniem stworzenia.

Wydawnictwo KUL wskazuje, że motyw sądu i motyw odnowienia nie powinny być sztucznie rozdzielane.

To bardzo dobrze pasuje do struktury Rdz 7–9.

Rdz 7:

stary świat wraca ku chaosowi.

Rdz 8:

stworzenie zaczyna wyłaniać się ponownie.

Rdz 9:

Bóg odnawia błogosławieństwo i zawiera przymierze.

Ks. Antoni Tronina

Recenzując pracę Łukasza Laskowskiego, ks. Antoni Tronina zwraca uwagę, że motyw potopu jako nowego stworzenia jest szeroko rozwijany później:

u proroków,
w Nowym Testamencie,
w chrześcijańskim rozumieniu odnowienia.

Potop nie pozostaje więc pojedynczą dziwną historią z początku Biblii.

Staje się:

jednym z języków biblijnego mówienia o sądzie i odnowieniu.

Jeszcze jeden ważny kontrast: Rdz 1 i Rdz 7

Rdz 1

Bóg mówi:

niech pojawi się sucha ziemia.

Rdz 7

sucha ziemia:

znika.

Rdz 1

wody zostają:

rozdzielone.

Rdz 7

granice wód:

zostają otwarte.

Rdz 1

świat zostaje:

napełniony życiem.

Rdz 7

życie poza arką:

ginie.

Rdz 1

człowiek otrzymuje:

świat.

Rdz 7

mała grupa ludzi otrzymuje:

arkę.

To ogromnie ważne.

Potop jest teologicznym komunikatem:

grzech prowadzi stworzenie z porządku ku chaosowi.

Jedno zdanie, które warto zabrać z Rdz 7

Potop jest obrazem świata wracającego ku chaosowi wskutek ludzkiego zła, ale pośród chaosu Bóg zachowuje arkę — małą przestrzeń życia, przez którą historia stworzenia może rozpocząć się ponownie.

Do osobistego zatrzymania

Rdz 7 można przeczytać jako historię spektakularnej katastrofy.

Ale w życiu człowieka istnieją również mniejsze „potopy”:

sytuacje, nad którymi nie mamy kontroli,
momenty, kiedy dawny porządek się rozpada,
straty,
zmiany,
wydarzenia, których nie możemy po prostu zatrzymać.

Arka nie sprawia, że:

woda nie przychodzi.

Arka pozwala:

przejść przez wodę.

I to daje bardzo mocne pytanie:

Co jest moją „arką” — czymś, co buduję wcześniej z Bogiem i co pomaga mi nie utracić tego, co najważniejsze, kiedy przychodzi chaos?

Może to być:

relacja z Bogiem,
modlitwa,
Słowo,
uczciwe relacje z ludźmi,
wspólnota,
konkretne dobre nawyki.

Nie chodzi o magiczną ochronę przed każdym cierpieniem.

Chodzi o:

przestrzeń życia pośród chaosu.

Co wydarzy się w Rdz 8?

Rdz 7 kończy się bardzo ciemno:

woda wszędzie.

Noe:

w arce.

Świat:

pod wodą.

I wtedy pierwsze słowa następnego rozdziału przyniosą zwrot:

„Bóg pamiętał o Noem”.

Następnie pojawi się:

רוּחַ — ruach

wiatr Boga.

Czyli dokładnie słowo, które pamiętamy z:

Rdz 1,2.

Wiatr przejdzie nad ziemią.

Wody zaczną opadać.

Pojawią się:

góry,
kruk,
gołębica,
gałązka oliwna,
sucha ziemia.

A Noe po wyjściu z arki zrobi pierwszą rzecz:

zbuduje ołtarz.

Rdz 8 będzie więc opowieścią:

od chaosu z powrotem ku stworzeniu.

Źródła

Biblia Tysiąclecia, Pallottinum — Księga Rodzaju 7.
Janusz Lemański, „Księga Rodzaju. Rozdziały 1–11. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz”, Nowy Komentarz Biblijny ST I/1, Edycja Świętego Pawła, Częstochowa 2013.
Łukasz Laskowski, „Motyw potopu jako nowego stworzenia w Biblii”, Studia Biblica Lublinensia 7, Wydawnictwo KUL, Lublin 2010.
Antoni Tronina, recenzja: Łukasz Laskowski, „Motyw potopu jako nowego stworzenia w Biblii”, The Biblical Annals 1 (2011).
Ewa Zając, „Potop w tradycji biblijnej oraz literaturze judaizmu okresu Drugiej Świątyni”, Studia Biblica Lublinensia 1, Wydawnictwo KUL.
Rdz 1; Rdz 6–9; Mt 24,37–39; Łk 17,26–27; Hbr 11,7; 1 P 3,20–21 — główne teksty paralelne i późniejsza recepcja potopu.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.