Księga Rodzaju 20 — Abraham i Abimelek: powrót starego lęku, ochrona Sary i prorockie wstawiennictwo

Zasada cytowania tekstu biblijnego

W tym opracowaniu wszystkie dosłowne cytaty z Pisma Świętego są sprawdzane i brane wyłącznie z:

https://biblia.pl/

czyli z serwisu Biblia Tysiąclecia — Pallottinum.

Inne publikacje mogą służyć jako komentarz egzegetyczny, historyczny lub teologiczny, ale nie jako źródło brzmienia cytatów biblijnych.

Najpierw najważniejsza rzecz

Rdz 20 może wywołać reakcję:

„Przecież to już było”.

I rzeczywiście.

W Rdz 12 Abraham pojechał do Egiptu i ze strachu o własne życie przedstawił Saraj jako siostrę. Została zabrana do domu faraona, Bóg interweniował, a Abram został odesłany.

W Rdz 20 dzieje się prawie ten sam schemat:

Abraham przybywa do obcego kraju,
mówi o Sarze: „to moja siostra”,
król bierze Sarę,
Bóg interweniuje,
władca oddaje kobietę,
Abraham wychodzi z darami.

Biblia Tysiąclecia wprost nazywa Rdz 20 dubletom opowiadania z Rdz 12.

To ważne dla zrozumienia, jak powstawała Księga Rodzaju: podobne tradycje mogły być zachowywane i redagowane w różnych formach.

Ale Rdz 20 nie jest bezwartościową kopią. Dodaje kilka niezwykle ważnych elementów:

Abimelek okazuje się moralnie bardziej przejrzysty niż Abraham.
Bóg potwierdza, że król działał w „prostocie serca”.
Abraham po raz pierwszy w Biblii zostaje nazwany prorokiem.
Prorok ma modlić się za człowieka, którego sam naraził na grzech.
Rozdział kończy się tematem zamkniętych łon i przywróconej płodności — dokładnie przed Rdz 21, gdzie niepłodna Sara wreszcie urodzi Izaaka.

Rdz 20 pokazuje więc bardzo realistyczną prawdę:

nawet po wielkich doświadczeniach wiary człowiek może wrócić do starego lęku.

Rdz 20 — na język ludzki

Abraham przenosi się w okolice Geraru. Znów boi się, że ktoś zabije go z powodu pięknej Sary. Dlatego powtarza stary plan: mówi, że jest jego siostrą.

Abimelek, król Geraru, zabiera Sarę.

Tym razem jednak zanim cokolwiek się wydarzy, Bóg przychodzi do Abimeleka we śnie i ostrzega: Sara jest mężatką.

Abimelek odpowiada bardzo odważnie: przecież nie wiedziałem. To Abraham i Sara powiedzieli mi, że są rodzeństwem. Zrobiłem to w prostocie serca i z czystymi rękami.

Bóg przyznaje mu rację: wie, że działał bez złej intencji, i sam powstrzymał go przed przekroczeniem granicy.

Nakazuje oddać Sarę. Mówi też coś zaskakującego o Abrahamie:

„jest prorokiem i będzie się za ciebie modlił”.

Następnego dnia Abimelek konfrontuje Abrahama: „co nam zrobiłeś?”. Abraham tłumaczy, że zakładał, iż w tym miejscu nie ma bojaźni Bożej i dlatego bał się o życie.

Ironia jest ogromna: to „pogański” król okazuje bojaźń, przejmuje się grzechem i reaguje uczciwie, podczas gdy człowiek obietnicy działa ze strachu.

Abraham wyjaśnia też, że Sara naprawdę jest jego krewną — córką jego ojca z innej matki — więc zdanie o „siostrze” nie było całkowicie fałszywe. Problem polegał na tym, że półprawda została użyta po to, aby wywołać fałszywy wniosek.

Abimelek oddaje Sarę i daje Abrahamowi dobra. Abraham modli się za niego. Bóg przywraca płodność jego domowi.

Za chwilę, w Rdz 21, płodność otrzyma Sara.

1. Abraham wędruje dalej

Po wydarzeniach związanych z Sodomą Abraham przenosi się ku Negebowi i przebywa w Gerarze.

Jego życie nadal jest:

życiem wędrowca.

Nie posiada jeszcze własnego państwa ani trwałej ziemskiej siedziby.

2. Gerar

Gerar wiąże się z południowo-zachodnią częścią Kanaanu/Negebu. Dokładna lokalizacja starożytnego miasta jest przedmiotem badań.

Późniejsze opowiadania o Izaaku również będą związane z Gerarem i Abimelekiem.

3. „Sara jest moją siostrą”

Abraham ponownie stosuje rozwiązanie z Rdz 12.

To zaskakujące, bo od tamtego wydarzenia przeżył:

kolejne objawienia,
przymierze,
zwycięstwo nad królami,
spotkanie z Melchizedekiem,
zmianę imienia,
obietnicę Izaaka,
rozmowę z Bogiem o Sodomie.

A stary lęk:

wraca.

4. Duchowy rozwój nie jest linią prostą

To jeden z najbardziej realistycznych wniosków.

Można naprawdę wzrosnąć w wierze i nadal mieć obszar, w którym automatycznie uruchamia się dawny mechanizm obronny.

Abraham nie cofa się do punktu zerowego, ale w konkretnym lęku reaguje:

starym schematem.

5. Rdz 20 jako dublet Rdz 12

Biblia Tysiąclecia sama nazywa ten rozdział dubletem historii Rdz 12,9–20.

Współczesna egzegeza tłumaczy takie zjawiska historią przekazu i redakcji tradycji patriarchalnych.

Podobne historie mogły funkcjonować w różnych wersjach, a ostateczny redaktor zachował więcej niż jedną.

To nie oznacza:

„Biblia się pomyliła i przypadkiem wkleiła to samo dwa razy”.

Każda wersja ma własne akcenty teologiczne.

6. Trzeci podobny epizod

Rdz 26 opisze podobną historię z:

Izaakiem i Rebeką.

Mamy więc trzy warianty motywu „żona-siostra”:

Rdz 12 — Abraham/Saraj/faraon,
Rdz 20 — Abraham/Sara/Abimelek,
Rdz 26 — Izaak/Rebeka/Abimelek.

To silny argument za istnieniem rozwijanych tradycji narracyjnych.

7. Abimelek

Hebrajskie:

אֲבִימֶלֶךְ — Awimelech / Abimelek

można rozumieć jako:

„mój ojciec jest królem” / „ojciec jest królem”.

Możliwe, że imię lub tytuł występował w tradycjach związanych z lokalnymi władcami.

8. Abimelek zabiera Sarę

Tekst nie przedstawia jeszcze działania króla jako świadomego cudzołóstwa.

W jego rozumieniu Sara jest:

wolną kobietą bez męża.

Dlatego Boża interwencja następuje zanim Abimelek się do niej zbliży.

9. Bóg przemawia we śnie do poganina

To bardzo ważne.

Bóg nie przemawia w Księdze Rodzaju wyłącznie do ludzi z linii obietnicy.

Wcześniej objawił się:

Hagar,
Melchizedek znał Boga Najwyższego.

Teraz Bóg przemawia:

do Abimeleka.

To kolejny argument przeciwko myśleniu, że Bóg poza domem Abrahama jest całkowicie nieobecny.

10. „Umrzesz z powodu tej kobiety”

Ostrzeżenie jest bardzo mocne, ponieważ Sara jest:

żoną innego mężczyzny.

Małżeństwo zostaje potraktowane jako realna granica moralna także wobec władcy spoza przymierza Abrahamowego.

11. Abimelek odpowiada Bogu

Jego odpowiedź przypomina język Abrahama z Rdz 18:

„czy zabijesz także niewinny/sprawiedliwy lud?”

To interesująca paralela.

Abimelek odwołuje się do:

sprawiedliwości Boga.

12. „W prostocie serca i z czystymi rękami”

Hebrajskie pojęcia wskazują na:

niewinną intencję,
brak świadomego złego czynu.

Abimelek nie mówi:

„małżeństwo nie ma znaczenia”.

Mówi:

„nie wiedziałem”.

13. Bóg potwierdza jego niewinność intencji

To bardzo ważne.

Bóg mówi:

wiem, że uczyniłeś to w prostocie serca.

Nie każdy człowiek spoza linii Abrahama jest przedstawiony jako moralnie gorszy.

W tej scenie Abimelek wykazuje większą przejrzystość niż patriarcha.

14. Bóg także go powstrzymał

Bóg mówi, że sam nie dopuścił, aby Abimelek dotknął Sary.

Czyli ochrona działa na dwóch poziomach:

Sara zostaje zachowana,
Abimelek zostaje uchroniony przed czynem, którego nie chciał świadomie popełnić.

Boża łaska chroni także człowieka:

przed grzechem wynikającym z cudzego oszustwa.

15. „Zwróć żonę temu człowiekowi”

Sedno jest proste:

napraw sytuację.

Niewiedza wyjaśnia wcześniejsze działanie, ale po poznaniu prawdy Abimelek ma obowiązek działać inaczej.

16. Abraham zostaje nazwany prorokiem

Hebrajskie:

נָבִיא — nawi / nabi

oznacza:

proroka.

To pierwsze wystąpienie tego słowa w Biblii.

I jest zaskakujące, bo „prorok” właśnie zachował się bardzo nieidealnie.

17. Co znaczy „prorok” tutaj?

Nie chodzi przede wszystkim o:

przewidywanie przyszłości.

Abraham jest człowiekiem szczególnej relacji z Bogiem, który może:

wstawiać się za innymi.

Bóg mówi Abimelekowi:

Abraham będzie się za ciebie modlił.

To kontynuuje obraz z Rdz 18.

18. Prorok nie jest człowiekiem bezgrzesznym

To bardzo ważne dla całej Biblii.

Powołanie nie oznacza automatycznie:

moralnej nieomylności powołanego.

Bóg może działać przez człowieka, którego sam musi jednocześnie:

korygować i wychowywać.

19. Abimelek zwołuje swój dom

Następnego ranka nie ukrywa sprawy.

Informuje ludzi, a oni się boją.

To pokazuje, że pojęcie:

odpowiedzialności przed Bogiem

nie jest w narracji wyłącznie własnością Abrahama.

20. „Co nam uczyniłeś?”

Abimelek konfrontuje Abrahama.

To bardzo mocne odwrócenie ról.

Człowiek przymierza zostaje moralnie skarcony przez:

pogańskiego króla.

Biblia nie boi się takiej ironii.

21. „Wielki grzech”

Abimelek traktuje potencjalne cudzołóstwo bardzo poważnie.

To podważa założenie Abrahama, że w tym miejscu:

„nie ma bojaźni Bożej”.

22. Abraham wyjaśnia swój lęk

Mówi wprost:

bałem się, że mnie zabiją z powodu żony.

Czyli ponownie źródłem jego manipulacji jest:

strach o własne życie.

23. Abraham niesprawiedliwie ocenił obcych

Założył:

„na pewno nie ma tu bojaźni Boga”.

Tymczasem Abimelek:

słucha Boga,
przejmuje się grzechem,
działa natychmiast,
zwraca Sarę,
hojnie naprawia sytuację.

To bardzo aktualne ostrzeżenie przed duchową pychą:

„my mamy Boga, więc o tamtych z góry wiem, że są moralnie gorsi”.

24. Sara rzeczywiście jest krewną Abrahama

Abraham mówi, że Sara jest córką jego ojca, ale nie jego matki.

W takim ujęciu jest jego:

przyrodnią siostrą.

Niektórzy badacze dyskutują dokładne rozumienie genealogicznych określeń, ale tekst wykorzystuje tę informację jako obronę częściowej prawdziwości wcześniejszego stwierdzenia.

25. Półprawda może być kłamstwem funkcjonalnym

Zdanie:

„ona jest moją siostrą”

może zawierać element prawdy.

Ale Abraham używa go po to, by otoczenie nie wiedziało najważniejszej rzeczy:

Sara jest jego żoną.

To bardzo dobra lekcja etyczna:

prawdziwe zdanie użyte świadomie do wywołania fałszywego wniosku może pełnić funkcję kłamstwa.

26. Małżeństwa krewniacze i późniejsze Prawo

Późniejsze Prawo Mojżeszowe będzie zakazywać relacji seksualnych między bliskim rodzeństwem, zob. Kpł 18.

Rdz 20 opisuje znacznie wcześniejszy świat patriarchalny i nie powinien być używany jako norma dla późniejszej etyki Izraela czy chrześcijaństwa.

27. Abraham ujawnia, że plan był stały

Mówi, że umówił się z Sarą wcześniej: gdziekolwiek przyjdą, ma mówić, że jest jego bratem.

To ważne.

Rdz 12 nie był jednorazowym spontanicznym pomysłem.

Był to:

mechanizm bezpieczeństwa wpisany w sposób ich podróżowania.

28. Stary mechanizm bezpieczeństwa

Duchowo to mocna obserwacja.

Człowiek może mieć schemat, który kiedyś uznał za konieczny:

ukrywanie prawdy,
manipulowanie,
kontrolowanie,
unikanie ryzyka.

Nawet po wielu latach z Bogiem taki mechanizm może się uruchamiać automatycznie.

29. Abimelek oddaje Sarę

Król natychmiast naprawia sytuację.

Oddaje Sarę Abrahamowi.

Daje także:

bydło,
sługi,
prawo zamieszkania w kraju.

W przeciwieństwie do faraona z Rdz 12 nie tylko odsyła Abrahama — pozwala mu zostać.

30. Tysiąc sztuk srebra

Abimelek przekazuje Sarze znaczną sumę srebra.

Tekst Rdz 20,16 jest jednak filologicznie trudny. BT zaznacza, że hebrajski w tym miejscu jest skażony / niejasny.

Pojawia się wyrażenie dosłownie związane z:

„zasłoną oczu”.

Nie należy budować bardzo pewnej teologii na jednym niejasnym idiomie.

Ogólny sens jest taki, że dar ma publicznie potwierdzić:

niewinność Sary i naprawienie jej sytuacji.

31. Abraham modli się za Abimeleka

To niezwykły finał.

Abraham — człowiek, którego działanie wprowadziło króla w niebezpieczeństwo — ma teraz:

wstawiać się za nim.

Prorockie powołanie nie oznacza:

„ja jestem lepszy od ciebie”.

Oznacza odpowiedzialność:

modlić się także za człowieka, którego sam skrzywdziłem lub naraziłem.

32. Bóg przywraca płodność domu Abimeleka

Bóg wcześniej „zamknął łona” kobiet w jego domu, a po modlitwie Abrahama je uzdrawia.

To ciekawy język, bo już za chwilę główny temat stanie się:

płodność Sary.

33. Ironia przed narodzinami Izaaka

Abraham modli się, aby inne kobiety mogły rodzić.

Jego własna żona przez całe życie pozostawała:

bezpłodna.

W następnym rozdziale Bóg wreszcie uczyni to, co obiecał Sarze.

To bardzo świadome literackie przejście.

34. Bóg chroni linię obietnicy

Rdz 17–18 zapowiedziały:

za rok Sara urodzi Izaaka.

Rdz 20 stawia Sarę w domu innego mężczyzny.

Z punktu widzenia narracji mogłoby to skomplikować kwestię ojcostwa dziecka.

Tekst wyraźnie podkreśla, że Abimelek:

nie zbliżył się do Sary.

Bóg chroni więc jednoznaczność linii obietnicy.

35. Boży plan a słabość Abrahama

Po raz kolejny w cyklu widzimy:

obietnica nie zależy od perfekcji patriarchy.

Abraham może się bać i popełniać błędy, a Bóg nadal chroni:

Sarę,
obietnicę,
także niewinnego Abimeleka.

36. Abimelek jako pozytywny „obcy”

To ważna postać dla biblijnej teologii narodów.

Nie należy do rodu Abrahama, ale:

słyszy Boga,
ma poczucie moralne,
działa z integralnością,
boi się grzechu,
naprawia błąd.

Biblia potrafi pokazywać dobro także:

poza widzialnymi granicami ludu obietnicy.

37. Dlaczego Rdz 20 jest jeszcze poważniejsze niż Rdz 12?

W Rdz 12 Abram dopiero rozpoczynał swoją drogę.

Nie znał jeszcze:

całej historii przymierza,
znaku obrzezania,
zapowiedzi konkretnego syna Sary,
terminu narodzin Izaaka.

W Rdz 20 wie już bardzo dużo.

Bóg wyraźnie powiedział:

Sara będzie matką dziecka obietnicy.

Dlatego powrót do dawnej strategii jest jeszcze bardziej uderzający.

Abraham nie jest już:

początkującym człowiekiem wiary.

Jest człowiekiem, który przeszedł:

ogromną szkołę Boga.

A mimo to:

boi się.

38. Biblia nie buduje hagiografii w stylu „święty od początku do końca”

To jedna z największych różnic między Biblią a idealizowaną legendą.

Gdyby celem autora było tylko:

zbudowanie pomnika Abrahama,

Rdz 20 prawdopodobnie zostałby:

usunięty.

Po co pokazywać po raz drugi niemal ten sam lęk?

Właśnie dlatego, że Biblia interesuje się:

prawdziwą drogą wiary.

Abraham nie jest ważny dlatego, że:

nigdy nie upada.

Jest ważny także dlatego, że:

Bóg jest wierny wobec człowieka, który nadal potrzebuje przemiany.

39. Czy Abraham w Rdz 20 „traci wiarę”?

Nie należy tego mówić.

Rdz 15 pozostaje prawdziwe:

Abraham uwierzył Bogu.

Rdz 20 również jest prawdziwe:

Abraham ponownie się boi.

Wiara i lęk mogą:

istnieć równocześnie.

Pytanie brzmi:

który z nich przejmuje ster w konkretnej decyzji?

W Gerarze ster przejmuje:

lęk.

40. Wiara nie jest brakiem emocji

Czasami ktoś myśli:

„Jeżeli się boję, to znaczy, że nie wierzę”.

Historia Abrahama jest bardziej subtelna.

Lęk jako uczucie nie jest tym samym co:

grzech.

Problem zaczyna się wtedy, gdy strach prowadzi do:

manipulacji,
przeniesienia ryzyka na drugiego,
ukrywania prawdy,
niesprawiedliwego osądu.

41. Największym błędem Abrahama nie jest samo odczuwanie lęku

Jest nim:

sposób, w jaki próbuje sobie z nim poradzić.

Nie mówi:

„Panie, boję się ludzi tego miejsca”.

Nie prosi:

o ochronę.

Włącza:

dawny plan.

To bardzo praktyczna lekcja.

Nie zawsze możemy zdecydować:

czy poczujemy lęk.

Możemy jednak pracować nad:

odpowiedzią na lęk.

42. Półprawda jako mechanizm kontroli

Abraham próbuje zarządzić sytuacją tak, aby:

ludzie wiedzieli część prawdy,
ale nie wiedzieli rzeczy najważniejszej.

To daje mu poczucie:

kontroli.

Półprawda jest szczególnie niebezpieczna właśnie dlatego, że:

można ją sobie moralnie usprawiedliwić.

„Przecież formalnie niczego nie zmyśliłem”.

Rdz 20 pokazuje, że prawda biblijna ma wymiar:

relacyjny.

Nie chodzi tylko o zgodność pojedynczych słów z faktami.

Chodzi o:

uczciwość wobec drugiego.

43. Czy Sara zgadzała się na ten plan?

Abraham mówi, że wcześniej poprosił ją o takie zachowanie podczas wędrówek.

To sugeruje:

wcześniejsze uzgodnienie.

Ale trzeba pamiętać o:

nierówności społecznej starożytnego małżeństwa.

Nie wiemy, jak swobodnie Sara mogła negocjować ten plan.

Tekst nie opisuje jej:

wewnętrznej reakcji.

Dlatego nie należy automatycznie rozkładać odpowiedzialności:

po równo.

44. Sara milczy przez prawie cały rozdział

To bardzo interesujące.

Rdz 18 pozwolił nam usłyszeć:

śmiech i myśli Sary.

Rdz 20:

prawie nie daje jej głosu.

Inni:

mówią o niej,
zabierają ją,
zwracają,
przekazują dary.

To przypomina, jak często kobieta w starożytnym świecie mogła być:

przedmiotem decyzji mężczyzn.

Dobra lektura nie powinna przez to zapominać:

o jej osobie.

45. Bóg działa w obronie osoby, która nie ma w scenie głosu

To bardzo piękny motyw.

Sara nie wygłasza:

mowy obronnej.

Bóg sam:

interweniuje.

Podobnie wcześniej:

Hagar została znaleziona na pustyni.

Rdz 16 i Rdz 20 są różne, ale łączy je ważna intuicja:

Bóg widzi ludzi, których los jest rozgrywany przez silniejszych.

46. Czy Abimelek był winny przed ostrzeżeniem Boga?

Tekst robi bardzo ważne rozróżnienie.

Z jednej strony sytuacja była:

obiektywnie niewłaściwa,

bo Sara była żoną Abrahama.

Z drugiej strony Abimelek:

nie wiedział.

Bóg sam uznaje:

jego niewinną intencję.

To ważna biblijna intuicja moralna:

odpowiedzialność zależy również od świadomości i intencji.

47. To bardzo bliskie późniejszej katolickiej teologii moralnej

Kościół rozróżnia m.in.:

obiektywny charakter czynu,
wiedzę człowieka,
dobrowolność,
intencję.

Rdz 20 nie jest podręcznikiem teologii moralnej.

Ale jego sposób opowiadania jest bardzo interesujący:

Bóg widzi nie tylko zewnętrzną sytuację, lecz także serce człowieka.

48. „Sam ciebie powstrzymałem”

Ten fragment pokazuje, że Bóg działa również:

negatywnie w dobrym sensie,

czyli:

nie pozwala człowiekowi przekroczyć pewnej granicy.

Czasem łaska w życiu nie wygląda jak:

spektakularny cud.

Może wyglądać jak:

zamknięte drzwi,
przerwana okazja,
ostrzeżenie,
niepowodzenie planu.

Dopiero później człowiek może zobaczyć:

zostałem przed czymś ochroniony.

49. Czy każde niepowodzenie jest Bożym „powstrzymaniem”?

Nie.

Nie wolno z Rdz 20 tworzyć zasady:

„każda rzecz, która mi nie wyszła, została bezpośrednio zatrzymana przez Boga”.

Tekst mówi o:

konkretnym wydarzeniu.

Możemy wyciągnąć zasadę o:

możliwości Bożej ochrony,

ale nie mamy prawa automatycznie interpretować:

każdego przypadku.

50. Abraham nazwany prorokiem dokładnie po kompromitacji

To warto powtórzyć, bo jest ogromnie ważne.

Bóg nie czeka, aż Abraham:

odzyska reputację.

W samym środku problemu mówi:

to prorok.

Nie znaczy to:

„jego zachowanie jest dobre”.

Znaczy:

Boży dar i Boże powołanie są realne mimo niedoskonałości człowieka.

51. Dar nie usprawiedliwia nadużycia

To szczególnie ważne dla współczesnego Kościoła.

Można mieć:

charyzmat,
urząd,
powołanie,
wiedzę,
zdolność modlitwy,
autorytet.

I nadal:

odpowiadać za swoje błędy.

„Bóg się mną posługuje” nie może znaczyć:

„więc nie wolno mnie krytykować”.

Abimelek krytykuje Abrahama.

I tekst nie karci Abimeleka za to.

52. Powołany może zostać skorygowany przez niepowołanego do tej samej misji

Abimelek nie jest:

patriarchą przymierza.

Nie jest:

prorokiem Abrahama.

A jednak w tej scenie wypowiada:

słuszną ocenę moralną.

To bardzo ważna lekcja pokory:

prawda może przyjść również z zewnątrz.

53. „Nie ma tu bojaźni Bożej” — mechanizm stereotypu

Abraham nie mówi:

„poznałem tych ludzi i zobaczyłem konkretne zbrodnie”.

Zakłada:

z góry.

To przypomina mechanizm stereotypu:

przypisuję grupie określoną cechę,
przewiduję najgorszy scenariusz,
usprawiedliwiam własne nieuczciwe zachowanie,
rzeczywistość okazuje się bardziej złożona.

54. Religijny stereotyp może prowadzić do moralnego błędu

To szczególnie niebezpieczne.

Jeżeli uznam:

„tamci nie boją się Boga”,

łatwiej mogę sobie powiedzieć:

„więc wobec nich muszę być sprytniejszy niż uczciwy”.

Rdz 20:

podcina takie myślenie.

55. Abimelek boi się grzechu także jako władca

Król mówi nie tylko o:

sobie.

Mówi o:

swoim królestwie.

W starożytnym myśleniu czyn króla może mieć:

konsekwencje dla całej wspólnoty.

To widać również w końcowym motywie:

domu Abimeleka.

56. Odpowiedzialność przywódcy

Rdz 20 może być czytany jako tekst o:

odpowiedzialności osoby mającej władzę.

Abimelek po ostrzeżeniu:

reaguje szybko,
informuje ludzi,
konfrontuje problem,
naprawia sytuację.

Nie mówi:

„jestem królem, więc zasady mnie nie dotyczą”.

Wręcz przeciwnie.

57. Abimelek nie wykorzystuje swojej władzy do zemsty na Abrahamie

To również niezwykłe.

Mógłby:

wygnać go,
ukarać,
zabrać majątek,
potraktować jako oszusta.

Zamiast tego:

zwraca Sarę i daje dobra.

To pokazuje:

powściągliwość.

58. Faraon i Abimelek — porównanie

Obaj zostają wciągnięci w problem przez:

strategię Abrahama.

Obaj:

oddają Sarę.

Ale Abimelek dostaje:

sen,
dialog z Bogiem,
możliwość obrony,
ocenę „prostoty serca”,
modlitwę proroka.

Jest więc postacią znacznie bardziej:

rozwiniętą teologicznie.

59. Dlaczego Bóg każe właśnie Abrahamowi się modlić?

Można zadać pytanie:

„Skoro Abraham narobił problemu, dlaczego Abimelek potrzebuje jego modlitwy?”

Odpowiedź narracyjna:

Abraham jest prorokiem.

To pokazuje, że relacja przymierza niesie:

odpowiedzialność wobec narodów.

Rdz 12 zapowiedział:

przez Abrahama mają otrzymać błogosławieństwo inni.

Rdz 20 pokazuje to w praktyce.

60. Abraham staje się błogosławieństwem dla człowieka, którego wcześniej naraził

To bardzo głębokie.

Najpierw jego lęk:

sprowadza niebezpieczeństwo.

Potem jego modlitwa:

przynosi uzdrowienie.

Człowiek może więc zostać użyty przez Boga:

także do naprawienia szkody, którą sam współtworzył.

61. Nawrócenie obejmuje odpowiedzialność za skutki

Nie wystarczy:

„Panie, przepraszam”.

Jeżeli moja decyzja dotknęła innych, prawdziwe nawrócenie pyta:

co mogę naprawić?

W Rdz 20 Abraham nie może naprawić wszystkiego sam.

Ale zostaje wezwany:

do wstawiennictwa.

62. Płodność domu Abimeleka a Sara

Finał jest celowo zbudowany na motywie:

łona.

Kobiety domu Abimeleka nie rodzą.

Potem zostają:

uzdrowione.

A czytelnik wie, że największe pytanie całego cyklu brzmi:

co z łonem Sary?

63. Bóg, który otwiera łona innych, otworzy również drogę dla Sary

To bezpośrednie przygotowanie:

Rdz 21.

Nie chodzi o magiczną zasadę:

„Abraham pomodlił się za cudzą płodność, więc w nagrodę Sara zaszła w ciążę”.

Tekst tego nie mówi.

Chodzi o literackie zestawienie:

Bóg jest Panem życia.

64. Niepłodność nie jest prostym kodem „kary za grzech”

To trzeba powtórzyć.

W Biblii znajdziemy niepłodne kobiety, które stają się:

wielkimi bohaterkami historii zbawienia.

Sara,
Rebeka,
Rachela,
Anna,
Elżbieta.

Niepłodność nie jest automatycznym dowodem:

moralnej winy.

65. Dlaczego więc dom Abimeleka zostaje dotknięty?

Na poziomie narracji jest to:

znak powagi sytuacji z Sarą.

Dom króla zostaje zatrzymany w płodności, dopóki:

żona Abrahama pozostaje w jego domu.

To symbolicznie podkreśla:

nie można budować przyszłości domu Abimeleka poprzez naruszenie przyszłości domu Abrahama.

66. Bóg chroni oba domy

To piękne.

Chroni:

dom Abrahama,

bo Sara wraca.

Chroni:

dom Abimeleka,

bo jego płodność wraca.

Boże działanie nie polega na:

wybraniu jednego i bezsensownym zniszczeniu drugiego.

67. Wybranie Abrahama służy także obcemu

To powrót do Rdz 12,3.

Abraham ma być:

błogosławieństwem.

Rdz 20 pokazuje, że nawet w historii jego własnej słabości Bóg potrafi:

przywrócić tę misję.

68. Abraham jako antybohater i bohater jednocześnie

W tym rozdziale jest:

antybohaterem,

bo:

boi się,
wprowadza w błąd,
naraża Sarę.

człowiekiem Bożej misji,

bo:

pozostaje prorokiem,
modli się,
przez jego modlitwę przychodzi uzdrowienie.

To napięcie jest:

celowe.

69. Biblia pozwala mieć złożony obraz człowieka

Nie musimy decydować:

„Abraham dobry”

albo:

„Abraham zły”.

Jest:

człowiekiem.

Powołanym.

Wierzącym.

Słabym.

Uczącym się.

To znacznie bardziej prawdziwy obraz świętości niż:

moralny plastik.

70. Bóg nie rezygnuje z człowieka po powtórzonym błędzie

To nie znaczy:

że błąd jest nieważny.

Ale pokazuje:

cierpliwość Boga.

Rdz 12:

Abraham popełnia błąd.

Rdz 20:

powtarza podobny.

Rdz 22:

zobaczymy ogromnie dojrzałe zaufanie.

Między tymi punktami jest:

proces.

71. Rdz 20 przygotowuje kontrast z Rdz 22

W Gerarze Abraham boi się:

że straci życie z powodu Sary.

W Rdz 22 stanie wobec próby dotyczącej:

ukochanego Izaaka.

Nie będziemy uprzedzać całej interpretacji Rdz 22, ale jedno jest jasne:

wiara Abrahama będzie jeszcze bardzo mocno dojrzewać.

72. „Prorok” nie oznacza przede wszystkim „przewidywacz”

To ważne dla początkującego czytelnika Biblii.

W języku potocznym ktoś mówi:

„prorok przepowiada przyszłość”.

Biblia pokazuje znacznie więcej.

Prorok:

słyszy Boga,
reprezentuje Jego słowo,
ocenia rzeczywistość,
wstawia się,
prowadzi ludzi ku Bogu.

Abraham w Rdz 20:

przede wszystkim się modli.

73. Prorockie wstawiennictwo stanie się wielkim motywem Biblii

Abraham

za Abimeleka.

Mojżesz

za Izraela.

Samuel

za lud.

Jeremiasz

wobec Judy.

Amos

prosi o miłosierdzie.

To pokazuje:

prorok nie stoi tylko naprzeciw ludzi z palcem wskazującym.

Stoi również:

przed Bogiem w ich sprawie.

74. Chrystus jako pełnia wstawiennictwa

W Nowym Testamencie Jezus będzie przedstawiony jako:

Ten, który wstawia się za ludźmi.

List do Hebrajczyków szczególnie rozwinie:

Jego kapłańskie pośrednictwo.

Abraham nie jest Chrystusem.

Ale jako:

prorok-wstawiennik

należy do długiej biblijnej historii, której pełnię chrześcijanin widzi:

w Jezusie.

75. Rdz 20 a modlitwa za tych, z którymi mam konflikt

Abraham modli się za:

człowieka, z którym właśnie przeżył bardzo trudną konfrontację.

To mocne.

Nie tylko za:

przyjaciela,
członka rodziny.

Za:

obcego króla, którego własnym działaniem naraził.

To bardzo dojrzały model modlitwy.

76. Czy Abimelek potrzebuje „religii Abrahama”, aby Bóg go słuchał?

Co ciekawe:

Bóg już wcześniej z nim rozmawiał.

Nie możemy więc powiedzieć:

Abimelek jest całkowicie poza Bożym zainteresowaniem, dopóki Abraham się nie pojawi.

Abraham ma szczególną funkcję przymierza.

Ale Bóg:

nie jest nieobecny w życiu Abimeleka.

77. To bardzo ważne dla katolickiego spojrzenia na ludzi spoza widzialnych granic Kościoła

Kościół uczy, że:

całe zbawienie pochodzi przez Chrystusa,

ale Boża łaska może działać:

w sercach ludzi w sposób znany Bogu.

Rdz 20 nie jest bezpośrednim tekstem o późniejszej doktrynie Kościoła.

Ale jego obraz Boga:

przemawiającego do poganina i widzącego jego uczciwe serce

jest bardzo ważnym biblijnym fundamentem przeciw:

religijnej pogardzie.

78. Abimelek otrzymuje prawdziwą odpowiedzialność moralną

Bóg nie mówi:

„Ponieważ nie jesteś Abrahamem, nic od ciebie nie wymagam”.

Wymaga:

oddania Sary.

To znaczy:

człowiek spoza przymierza również odpowiada moralnie.

79. Niewiedza zmniejsza winę, ale poznana prawda tworzy odpowiedzialność

Przed snem Abimelek:

nie wiedział.

Po śnie:

wie.

Od tej chwili musi:

działać zgodnie z poznaną prawdą.

To bardzo zdrowa zasada moralna.

80. Co Rdz 20 mówi o sumieniu?

Nie używa nowoczesnego słownika filozoficznego.

Ale pokazuje:

integralne serce,
czyste ręce,
lęk przed popełnieniem ciężkiego zła,
reakcję na poznaną prawdę.

To bardzo mocny obraz:

sumienia.

81. Abraham musi się nauczyć, że Bóg wyprzedza go w Gerarze

Możemy to powiedzieć duchowo.

Abraham przychodzi i myśli:

„tu nie ma Boga”.

Tymczasem Bóg już może:

wejść w sen Abimeleka.

To ważna lekcja dla misji.

Nie przynosimy Boga do miejsca, w którym Go:

wcześniej nie było.

Raczej odkrywamy:

gdzie i jak Bóg już działa.

82. Misjonarz nie jest właścicielem Boga

To chrześcijańskie rozwinięcie tej intuicji.

Człowiek wierzący niesie:

Ewangelię.

Ale nie niesie Boga jak:

własnego przedmiotu.

Duch Święty może przygotowywać serca:

przed naszym przyjściem.

Rdz 20 daje bardzo wczesny obraz podobnej niespodzianki.

83. Największy błąd Abrahama może być błędem obrazu innych

Czasem skupiamy się wyłącznie na:

półprawdzie.

Ale wcześniej powstaje:

błędny obraz ludzi.

Abraham zakłada:

„oni na pewno są bezbożni i niebezpieczni”.

Z tego obrazu rodzi się:

strategia.

To pokazuje, że moralny błąd często zaczyna się:

wcześniej niż sam czyn.

Zaczyna się w:

interpretacji świata.

84. Jakie założenia kierują moimi decyzjami?

To bardzo praktyczne pytanie Rdz 20.

Czy decyzja wynika z faktów?

Czy z:

stereotypu,
traumy,
wcześniejszego doświadczenia,
przewidywania najgorszego?

Abraham przeżył wcześniej:

Egipt.

Możliwe, że doświadczenie zagrożenia utrwaliło jego strategię.

85. Doświadczenie z przeszłości może stać się niewłaściwym filtrem teraźniejszości

To psychologicznie bardzo realistyczne.

Coś było kiedyś:

niebezpieczne.

Człowiek uczy się:

mechanizmu obronnego.

Potem używa go:

wszędzie.

Nawet tam, gdzie sytuacja jest inna.

Rdz 20 można czytać jako historię:

starego mechanizmu bezpieczeństwa, który stał się problemem.

86. Bóg nie leczy lęku Abrahama przez upokorzenie dla samego upokorzenia

Pozwala jednak, żeby Abraham:

zobaczył konsekwencje własnego założenia.

Abimelek pyta:

dlaczego to zrobiłeś?

To może stać się dla Abrahama:

lustrem.

87. Czasem pytanie drugiego człowieka jest bardziej uzdrawiające niż kara

Abimelek nie prowadzi:

kazania teologicznego.

Pyta:

co miałeś na myśli?

To pytanie dotyka:

motywacji.

Abraham odpowiada:

bałem się.

To już jest bardzo ważny moment prawdy.

88. Nazwanie lęku jest początkiem pracy z nim

Duchowo warto to zobaczyć.

Dopóki człowiek mówi:

„wszyscy są źli, więc musiałem tak zrobić”,

nie widzi siebie.

Kiedy mówi:

„bałem się”,

zaczyna widzieć:

własne wnętrze.

89. Rdz 20 nie opisuje wyraźnego „przepraszam”

To interesujące.

Abraham:

tłumaczy.

Tekst nie zapisuje bezpośredniego:

„przepraszam, zrobiłem źle”.

Nie powinniśmy dopisywać.

To kolejny dowód, że Biblia nie idealizuje:

procesu naprawy.

90. Mimo to historia kończy się przywróceniem relacji

Abimelek:

oddaje Sarę,
daje dobra,
pozwala mieszkać.

Abraham:

modli się.

Nie widzimy:

wojny.

Problem zostaje:

domknięty pokojowo.

91. Abraham i pokój z sąsiadami

W Rdz 21 Abimelek wróci.

Tym razem będzie chodziło o:

przymierze i studnię w Beer-Szebie.

Czyli relacja z Gerarem nie kończy się:

katastrofą.

Zostanie rozwinięta w stronę:

pokojowego układu.

92. Człowiek, którego się bałem, może stać się partnerem pokoju

To piękny łuk.

Rdz 20:

Abraham boi się Abimeleka.

Rdz 21:

Abraham zawiera z nim układ.

Lęk mówił:

„zabiją mnie”.

Historia idzie w stronę:

porozumienia.

93. Bóg może przekształcić błędnie rozpoczętą relację

To bardzo pocieszające.

Relacja zaczyna się od:

półprawdy.

Nie musi skończyć się:

wrogością.

Prawda, korekta i naprawa mogą otworzyć:

nowy etap.

94. Rdz 20 jako przygotowanie do Beer-Szeby

W następnym rozdziale Abraham i Abimelek spotkają się:

ponownie.

Będzie:

spór o studnię,
przysięga,
przymierze.

To pokaże dojrzalszy sposób:

zabezpieczania przyszłości.

Nie półprawda.

Ale:

jawne porozumienie.

95. Od manipulacji do przymierza

To piękny rozwój.

Rdz 20:

Abraham próbuje zabezpieczyć się manipulacją informacją.

Rdz 21:

zabezpiecza relację przez otwarte przymierze.

To można czytać jako:

krok rozwoju.

96. Człowiek wiary uczy się także zdrowych ludzkich narzędzi

Wiara nie oznacza:

braku umów, granic i uzgodnień.

Abraham może:

ufać Bogu,
a jednocześnie zawierać:

uczciwe porozumienie.

Problemem nie jest:

zabezpieczenie.

Problemem jest:

nieuczciwy sposób.

97. Rdz 20 i odpowiedzialność za słowo

Cały konflikt powstaje właściwie przez:

jedno zdanie.

To pokazuje siłę:

informacji.

Słowa mogą:

ochronić,
zranić,
wprowadzić w błąd,
narazić ludzi.

Biblijna etyka bardzo poważnie traktuje:

mowę.

98. Jedno zdanie Abrahama uruchamia cały łańcuch konsekwencji

„Siostra” prowadzi do:

zabrania Sary,
snu Abimeleka,
zagrożenia domu,
publicznej konfrontacji,
konieczności zadośćuczynienia,
modlitwy.

To ogromna lekcja:

słowa mają skutki.

99. Bóg przywraca porządek poprzez prawdę

Rozwiązanie zaczyna się od:

ujawnienia faktu.

Sara:

ma męża.

Gdy prawda zostaje nazwana:

Abimelek może naprawić sytuację,
Sara wraca,
Abraham zostaje skonfrontowany,
relacja może zostać uzdrowiona.

100. Rdz 20 jako rozdział o prawdzie i łasce

Można go tak streścić:

Prawda

demaskuje półprawdę Abrahama.

Łaska

chroni Abimeleka przed grzechem.

Sprawiedliwość

wymaga zwrotu Sary.

Miłosierdzie

pozwala naprawić sytuację.

Powołanie

czyni Abrahama wstawiennikiem.

To bardzo bogaty rozdział jak na zaledwie:

osiemnaście wersetów.

Ważne słowa hebrajskie — Rdz 20

Hebrajski	Transliteracja	Znaczenie
אֲבִימֶלֶךְ	Awimelech	Abimelek
גְּרָר	Gerar	Gerar
תֹּם־לֵבָב	tom-lewaw	prostota/integralność serca
נִקְיֹן כַּפַּיִם	niqyon kappayim	czystość/niewinność rąk
נָבִיא	nawi / nabi	prorok
יִרְאַת אֱלֹהִים	jirat Elohim	bojaźń Boga
אָחוֹת	achot	siostra
אִשָּׁה	iszszah	kobieta, żona
פָּלַל	palal	modlić się, wstawiać się

Klucz do Biblii — Rdz 20

Rdz 20 jest wyraźnym paralelnym opowiadaniem do Rdz 12; BT nazywa go dubletem.
Podobne tradycje narracyjne mogą być zachowane w Biblii w więcej niż jednej wersji.
Abraham powraca do starego schematu przedstawiania Sary jako siostry.
Rozwój duchowy nie oznacza, że dawne lęki nigdy nie wracają.
Bóg przemawia we śnie do Abimeleka, człowieka spoza linii przymierza.
Abimelek nie zdążył zbliżyć się do Sary i powołuje się na niewiedzę oraz czystość intencji.
Bóg potwierdza jego integralność i mówi, że sam powstrzymał go od grzechu.
Po poznaniu prawdy Abimelek ma obowiązek zwrócić Sarę.
Abraham po raz pierwszy w Biblii zostaje nazwany prorokiem.
Funkcją proroka w tym tekście jest szczególnie wstawiennictwo.
Prorockie powołanie nie oznacza moralnej bezbłędności człowieka.
Abimelek konfrontuje Abrahama i okazuje się moralnie przejrzysty.
Założenie Abrahama, że „nie ma tu bojaźni Bożej”, zostaje podważone przez samą narrację.
Sara jest według wyjaśnienia Abrahama jego przyrodnią siostrą, ale to nie usuwa zwodniczego charakteru półprawdy.
Prawdziwe zdanie może zostać użyte po to, aby wywołać fałszywy wniosek.
Późniejsze Prawo zabroni bliskich relacji kazirodczych; Rdz 20 opisuje wcześniejsze realia.
Niejasny werset o „zasłonie oczu” trzeba interpretować ostrożnie.
Abraham modli się za Abimeleka, którego sam naraził na problem.
Motyw uzdrowienia płodności domu Abimeleka przygotowuje Rdz 21 i narodziny Izaaka.
Bóg chroni obietnicę mimo słabości Abrahama i jednocześnie chroni niewinnego obcego króla.

Niezbędnik Biblijny

Rdz 20,1–2 — Abraham i Sara w Gerarze.
Rdz 20,3–7 — Bóg przemawia do Abimeleka we śnie.
Rdz 20,8–13 — konfrontacja Abimeleka z Abrahamem.
Rdz 20,14–16 — zwrot Sary i naprawienie sytuacji.
Rdz 20,17–18 — modlitwa Abrahama i przywrócenie płodności.

Co Rdz 20 mówi o Bogu?

Bóg:

przemawia także do ludzi spoza rodu Abrahama,
uwzględnia intencję i niewiedzę człowieka,
potrafi powstrzymać człowieka przed grzechem,
chroni Sarę i obietnicę,
używa niedoskonałego Abrahama jako proroka i wstawiennika.

Co Rdz 20 mówi o człowieku?

Abraham:

wraca do dawnego mechanizmu lęku,
zbyt łatwo ocenia obcych jako ludzi bez bojaźni Boga,
używa półprawdy jako ochrony,
pozostaje jednak człowiekiem powołania i modlitwy.

Abimelek:

może działać niewłaściwie bez pełnej wiedzy,
przyjmuje korektę,
naprawia sytuację,
wykazuje moralną integralność.

Najczęstsze nieporozumienia

„Rdz 20 to przypadkowe powtórzenie, więc nie ma znaczenia”

Nie. Paralelne tradycje mają własne akcenty: sen Abimeleka, jego niewinność, Abraham jako prorok i motyw płodności.

„Abimelek jest poganinem, więc Biblia przedstawia go jako złego”

Wręcz przeciwnie — w tej scenie jest moralnie bardziej przejrzysty niż Abraham.

„Skoro Sara była krewną Abrahama, jego wypowiedź nie była zwodnicza”

Była użyta właśnie po to, aby ukryć fakt małżeństwa.

„Prorok jest z definicji bezgrzeszny”

Nie. Abraham zostaje nazwany prorokiem właśnie w rozdziale pokazującym jego lęk i błąd.

Co warto zaznaczyć?

Rdz 20,3–6 — rozmowa Boga z Abimelekiem.
Rdz 20,6 — Bóg uznaje prostotę serca króla.
Rdz 20,7 — Abraham nazwany prorokiem.
Rdz 20,9 — „co nam uczyniłeś?”.
Rdz 20,11 — lęk Abrahama i jego błędne założenie o bojaźni Bożej.
Rdz 20,12 — wyjaśnienie pokrewieństwa Sary.
Rdz 20,17 — Abraham jako wstawiennik.
Rdz 20,18 — motyw płodności bezpośrednio przed Rdz 21.

Połączenia z innymi miejscami Biblii

Rdz 12,10–20 — pierwsza historia „żona-siostra”.
Rdz 26 — podobna historia Izaaka i Rebeki.
Rdz 18 — Abraham wstawia się za innymi; tutaj robi to ponownie.
Rdz 21 — narodziny Izaaka bezpośrednio po historii zamkniętych i otwartych łon.
Ps 105,14–15 — tradycja o ochronie patriarchów i „prorokach”.

Komentarz polskich biblistów

Biblia Tysiąclecia / Pallottinum

BT wprost określa Rdz 20 jako dublet opowiadania z Rdz 12. Zwraca uwagę na alternatywne tłumaczenie Rdz 20,4 dotyczące „sprawiedliwego poganina” oraz na trudność tekstową Rdz 20,16.

Polska egzegeza patriarchów

Komentarze do cyklu Abrahama zwracają uwagę, że narracja nie buduje prostego podziału „wybrany = zawsze moralnie lepszy; obcy = zły”. Abimelek zostaje przedstawiony jako człowiek zdolny do usłyszenia Boga i uczciwego naprawienia sytuacji. Abraham z kolei pozostaje powołanym prorokiem, ale nadal wymaga wychowania w zaufaniu.

Jedno zdanie, które warto zabrać z Rdz 20

Powołanie nie sprawia, że Abraham automatycznie przestaje się bać i popełniać błędy — Bóg potrafi skorygować swojego proroka także przez moralną uczciwość człowieka stojącego poza jego wspólnotą.

Do osobistego zatrzymania

Czy nie mam jakiegoś „starego planu bezpieczeństwa”, do którego wracam pod wpływem lęku, nawet jeśli przez lata wiele razy doświadczyłem już Bożej wierności?

Co wydarzy się w Rdz 21?

Po 25 latach od powołania wydarzy się to, co przez wiele rozdziałów brzmiało niemożliwie: Sara urodzi Izaaka. Śmiech niedowierzania zmieni się w śmiech radości. Ale narodziny syna obietnicy ponownie otworzą konflikt z Hagar i Izmaelem. Bóg po raz kolejny pokaże, że przymierze idzie przez Izaaka, ale Izmael nie zostaje przez Niego zapomniany.

Źródła

Tekst Biblii — jedyne źródło dosłownych cytatów Pisma

Biblia Tysiąclecia, Pallottinum, wydanie V — Rdz 20 wraz z przypisami: https://biblia.pl/czytaj/Rdz/20/

Wszystkie dosłowne cytaty biblijne w tym opracowaniu są brane wyłącznie z biblia.pl.

Komentarze i opracowania

Janusz Lemański — komentarz do Księgi Rodzaju 11,27–36,43 (Nowy Komentarz Biblijny ST I/2).
Polskie komentarze biblijne dotyczące cyklu Abrahama i tradycji patriarchalnych.
Rdz 12; Rdz 18; Rdz 21; Rdz 26; Ps 105 — tekst biblijny cytowany wyłącznie za biblia.pl.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.