Księga Rodzaju 11 — Wieża Babel, pomieszanie języków i droga ku Abrahamowi

Najpierw najważniejsza rzecz

Rdz 11 zamyka pierwszą wielką część Księgi Rodzaju:

Rdz 1–11 — prehistorię biblijną.

Od Rdz 1 Biblia mówiła o:

całym świecie,
całej ludzkości,
Adamie i Ewie,
Kainie i Ablu,
rozwoju przemocy,
potopie,
Noem,
narodach.

Rdz 11 zaczyna jeszcze bardzo szeroko:

„cała ziemia”.

Ale kończy się już bardzo wąsko:

jedną rodziną.

Terach.

Abram.

Saraj.

Lot.

To niezwykle ważne przejście.

Rdz 11 można podzielić na trzy wielkie części:

Rdz 11,1–9 — Babel: ludzkość próbuje zbudować sobie bezpieczeństwo, jedność i wielkie imię bez Boga.
Rdz 11,10–26 — genealogia Sema: kamera zaczyna zawężać się do jednej linii.
Rdz 11,27–32 — rodzina Teracha: pojawiają się Abram i Saraj, czyli bohaterowie kolejnej części Biblii.

Najważniejszy kontrast między Rdz 11 i Rdz 12 brzmi:

Babel:

„uczyńmy sobie imię”.

Abram:

Bóg mówi: „uczynię wielkim twoje imię”.

To jedno z najpiękniejszych przejść w całej Księdze Rodzaju.

Rdz 11 — na język ludzki

Gdybym miał opowiedzieć Ci ten rozdział po prostu, powiedziałbym:

Ludzkość nadal nie potrafi korzystać z wolności w sposób dojrzały. Ludzie osiadają razem na równinie w Mezopotamii i odkrywają świetną technologię budowlaną: wypalaną cegłę i smołę. Postanawiają zbudować wielkie miasto i ogromną wieżę. Problemem nie jest sama architektura. Sami mówią, czego chcą: zdobyć sobie wielkie imię i nie dopuścić do rozproszenia po ziemi. Tymczasem od początku Boże błogosławieństwo popychało ludzkość właśnie do napełniania ziemi. Człowiek próbuje więc zbudować własne bezpieczeństwo, własną wielkość i własną jedność na własnych warunkach. Bóg „zstępuje”, aby zobaczyć budowlę — co literacko brzmi niemal ironicznie: wieża mająca sięgać nieba jest tak mała, że Bóg musi zejść, żeby ją obejrzeć. Język ludzi zostaje pomieszany i wspólny projekt się rozpada. Ludzie zostają rozproszeni. Potem tekst przechodzi do genealogii Sema i coraz bardziej zawęża perspektywę, aż pojawia się Abram. Na końcu dowiadujemy się też o czymś niezwykle ważnym: jego żona Saraj jest bezpłodna. I właśnie do takiej rodziny w następnym rozdziale Bóg powie: z ciebie uczynię wielki naród.

Rdz 11 prowadzi więc:

ludzka wielkość → rozproszenie → mała bezdzietna rodzina → Boża obietnica.

1. „Cała ziemia miała jedną mowę”

Rdz 11 zaczyna się obrazem:

jednej ludzkości i jednego języka.

Hebrajskie:

שָׂפָה אֶחָת — safah achat

dosłownie:

„jedna warga”.

„Warga” może oznaczać:

mowę / język.

Tekst dodaje również:

דְּבָרִים אֲחָדִים — dewarim achadim

czyli mniej więcej:

jednakowe słowa / wspólną mowę.

Jest więc komunikacyjna:

jedność.

Ale Rdz 11 pokaże, że sama jedność:

nie jest automatycznie dobrem.

Ważne jest:

wokół czego ludzie się jednoczą.

2. Czy jedność jest zła?

Nie.

Biblia wielokrotnie pokazuje jedność jako dobro.

Problemem Babel nie jest:

„ludzie ze sobą współpracują”.

Problemem jest to, że współpraca zostaje podporządkowana:

samouwielbieniu,
lękowi,
kontroli,
odrzuceniu Bożego kierunku dla ludzkości.

Można być:

bardzo zjednoczonym w złym celu.

To jedna z mocnych lekcji Babel.

3. Szinear

Ludzie osiadają w kraju:

שִׁנְעָר — Szinear.

W Biblii jest to nazwa związana z:

Mezopotamią, szczególnie Babilonią.

Już Rdz 10 wiązał Babel z królestwem Nimroda.

Teraz Szinear staje się miejscem:

wielkiego projektu budowlanego.

To ważne, ponieważ późniejszy Izrael będzie doskonale znał potęgę:

Babilonu.

Dla późniejszego czytelnika nazwa Babel nie jest neutralna.

4. Ludzie odkrywają technologię

Rdz 11,3 opisuje:

cegłę,
wypalanie cegły,
smołę / bitum jako zaprawę.

To bardzo realistyczny szczegół Mezopotamii.

W Palestynie łatwo budować z kamienia.

W południowej Mezopotamii:

kamienia jest znacznie mniej,

ale dostępna jest:

glina.

Dlatego wielkie miasta Mezopotamii rzeczywiście korzystały z cegły.

Tekst zna realia tego regionu.

5. Czy Biblia jest przeciwko technologii?

Nie.

Problemem Rdz 11 nie jest:

cegła,
ogień,
inżynieria,
budownictwo.

W Rdz 4 rozwój:

muzyki,
pasterstwa,
metalurgii

również nie był sam w sobie złem.

Biblia pyta:

do czego wykorzystujesz swoje możliwości?

Technologia może służyć:

życiu,
pięknu,
wspólnocie,

ale może też służyć:

dominacji,
pysze,
kontroli.

6. „Zbudujmy sobie miasto”

Pierwszy cel to:

miasto.

Miasto w Biblii nie jest automatycznie symbolem zła.

Ale od Rdz 4 pojawia się w ciekawym kontekście.

Pierwsze miasto buduje:

Kain.

Teraz wielka wspólnota buduje:

Babel.

Później Biblia będzie znała zarówno:

zepsute miasta,
jak i święte Jeruzalem.

Problemem nie jest więc:

miasto samo w sobie,

lecz:

jaki porządek wartości je buduje.

7. „I wieżę, której szczyt będzie w niebie”

To najbardziej znany element opowiadania.

W starożytnej Mezopotamii istniały wielkie budowle świątynne:

zikkuraty.

Były to monumentalne, stopniowane wieże związane z kompleksami świątynnymi.

Polskie Dzieło Biblijne zwraca uwagę, że archeologia odkryła liczne przykłady takich konstrukcji.

Najbardziej znany związek z Babilonem prowadzi do:

Etemenanki,

babilońskiego zikkuratu, którego nazwa znaczyła mniej więcej:

„fundament nieba i ziemi”.

Nie oznacza to, że możemy udowodnić:

„Rdz 11 opisuje dokładnie tę jedną konkretną budowę w takim a takim roku”.

Ale kulturowe tło opowiadania jest bardzo wyraźnie:

mezopotamskie.

8. Czy ludzie naprawdę chcieli wejść fizycznie do nieba?

Wyrażenie:

„szczyt w niebie”

nie musi oznaczać dosłownego planu:

„zbudujemy schody aż ponad atmosferę”.

W języku starożytnym może to być sposób powiedzenia:

bardzo wysoka, monumentalna budowla.

Jednocześnie wieża świątynna miała wymiar:

religijny.

W Babilonii zikkurat łączył symbolicznie:

ziemię i sferę boską.

Dlatego biblijna krytyka uderza w:

religijno-polityczne samowywyższenie człowieka.

9. Najważniejsze zdanie: „uczyńmy sobie imię”

Hebrajskie:

נַעֲשֶׂה־לָּנוּ שֵׁם — na’aseh lanu shem

oznacza:

„uczyńmy sobie imię”.

To jest centrum całej historii.

W Biblii:

imię

oznacza znacznie więcej niż napis w dowodzie osobistym.

Może oznaczać:

sławę,
znaczenie,
pamięć,
pozycję,
tożsamość.

Budowniczowie chcą:

sami zapewnić sobie wielkość.

10. Babel i Abram — genialny kontrast

Już w następnym rozdziale Bóg powie Abramowi:

„uczynię wielkim twoje imię”.

Porównaj.

Babel:

my uczynimy sobie imię.

Abram:

Bóg uczyni wielkim jego imię.

To prawdopodobnie celowy literacki kontrast.

Babel symbolizuje:

wielkość zdobywaną samemu.

Abraham:

wielkość otrzymaną jako dar i powołanie.

11. Czy pragnienie sławy zawsze jest grzechem?

Nie każde pragnienie:

osiągnięcia,
rozwoju,
uznania

jest automatycznie grzeszne.

Problem pojawia się, gdy:

własne imię

zastępuje:

imię Boga.

Gdy sukces staje się:

najwyższą wartością,
źródłem tożsamości,
sposobem na uniezależnienie się od Boga.

Babel to projekt:

„my sami zagwarantujemy sobie znaczenie”.

12. „Abyśmy się nie rozproszyli”

Drugim motywem budowniczych jest:

strach przed rozproszeniem.

To niezwykle ważne.

Od Rdz 1 Bóg mówił:

napełniajcie ziemię.

Po potopie:

ponownie nakazał rozmnażać się i napełniać ziemię.

A ludzie w Babel mówią:

nie chcemy się rozproszyć.

Czyli projekt Babel jest próbą:

zatrzymania ludzkości w jednym miejscu.

13. Jedność zbudowana na lęku

To bardzo aktualny element opowieści.

Ludzie chcą być razem.

Ale motywacja brzmi:

boimy się rozproszenia.

Jedność może powstawać z:

miłości,
wspólnego dobra,

ale może też powstawać z:

lęku,
potrzeby kontroli,
strachu przed innymi,
kultu własnej grupy.

Babel pokazuje:

jedność zbudowana na lęku może stać się więzieniem.

14. „Pan zstąpił”

To jeden z najbardziej ironicznych momentów Biblii.

Ludzie budują wieżę:

„sięgającą nieba”.

A narrator mówi:

Bóg musi zstąpić, żeby ją zobaczyć.

To genialna literacka ironia.

Z punktu widzenia człowieka:

„największa rzecz, jaką kiedykolwiek zbudowaliśmy”.

Z perspektywy Boga:

trzeba zejść, żeby w ogóle się jej przyjrzeć.

Biblijny autor bardzo skutecznie demaskuje:

ludzką megalomanię.

15. Czy Bóg boi się ludzkiej technologii?

Rdz 11,6 może brzmieć tak, jakby Bóg mówił:

„muszę ich zatrzymać, bo zaraz staną się zbyt potężni”.

Nie chodzi o to, że Stwórca wszechświata obawia się:

ceglanej wieży.

Narracja pokazuje problem:

nieograniczonej ludzkiej możliwości działania bez moralnych granic.

To podobny temat jak wcześniej:

Rdz 3 — sięgnięcie po autonomię,
Rdz 6 — przekraczanie granic,
Rdz 11 — zbiorowa potęga bez granic.

16. „Nic nie będzie dla nich niemożliwe”

Nie oznacza to:

ludzie staną się wszechmocni.

Chodzi raczej o dynamikę:

wspólna potęga + jeden cel + brak granic moralnych.

Ludzka współpraca może osiągać rzeczy imponujące.

Ale Biblia pyta:

Czy wszystko, co potrafimy zrobić, powinniśmy zrobić?

To jedno z najnowocześniej brzmiących pytań Rdz 11.

17. „Zejdźmy”

Ponownie pojawia się liczba mnoga:

„zejdźmy”.

Podobną formę spotkaliśmy w:

Rdz 1,26 — „uczyńmy człowieka”.

Nie trzeba automatycznie odczytywać jej jako:

bezpośredniego objawienia Trójcy Świętej.

W sensie historyczno-literackim można ją rozumieć m.in. jako język:

Bożego dworu niebiańskiego.

Chrześcijańska tradycja czyta później całą Biblię również w świetle objawienia Trójcy, ale nie powinno się pomijać pierwotnego poziomu tekstu.

18. Bóg miesza języki

Hebrajskie:

בָּלַל — balal

oznacza:

mieszać / pomieszać.

Rdz 11 wykorzystuje podobieństwo brzmienia:

בָּבֶל — Babel

בָּלַל — balal.

Biblia Tysiąclecia w przypisie nazywa to:

etymologią ludową.

19. Co naprawdę znaczy nazwa Babilon?

Akadyjska nazwa:

Bab-ilu / Bab-ilim

była rozumiana jako:

„brama boga / brama bogów”.

Hebrajski narrator tworzy jednak grę słów:

Babel ↔ balal — pomieszać.

To nie jest nowoczesna etymologia językowa.

To:

teologiczna gra słów.

Babilon sam uważa się za:

bramę do boskości.

Biblia opowiada:

tam właśnie powstało zamieszanie.

20. Czy Bóg stworzył różne języki jako karę?

Rdz 11 ma charakter:

etiologiczny.

To znaczy:

wyjaśnia w formie opowiadania, dlaczego świat wygląda tak, jak wygląda.

Przypis Biblii Tysiąclecia do Rdz 11,1–9 wprost mówi, że historia ma wyjaśnić:

różnorodność narodów i języków.

Ale trzeba zauważyć coś ważnego.

Rdz 10 już przedstawiał wiele:

narodów,
ziem,
języków.

Czyli Rdz 11 nie jest prostym reportażem chronologicznym następującym minutę po Rdz 10.

Jest narracją wyjaśniającą:

rozproszenie przedstawione wcześniej.

21. Czy różne języki są same w sobie przekleństwem?

Nie.

Późniejsza Biblia nie przedstawia wielojęzyczności jako rzeczy, którą Bóg musi po prostu usunąć.

Dz 2 — Pięćdziesiątnicy

ludzie nadal mówią:

różnymi językami.

Cud polega nie na tym, że wszyscy nagle zaczynają używać jednego języka.

Cud polega na:

wzajemnym rozumieniu dobrej nowiny.

To ogromnie ważne.

22. Babel i Pięćdziesiątnica

Biblia Tysiąclecia sama łączy w przypisie Rdz 11 z:

Dz 2,
Ap 7.

Można zobaczyć taki kontrast:

Babel

jedna mowa
→ pycha
→ rozpad komunikacji
→ rozproszenie.

Pięćdziesiątnica

wiele języków
→ Duch Święty
→ wzajemne zrozumienie
→ wspólnota.

Czyli Boża odpowiedź nie brzmi:

„wszyscy macie być identyczni”.

Brzmi:

„różni ludzie mogą tworzyć jedność dzięki Duchowi”.

23. Babel nie zostaje zniszczone ogniem

To ciekawy szczegół.

W potopie:

przychodzi wielka katastrofa.

W Babel:

Bóg nie:

zabija ludzi,
niszczy miasta ogniem,
topi ziemi.

Zmienia:

możliwość komunikacji.

Sąd polega na tym, że projekt:

sam przestaje działać.

Ludzie zostają zmuszeni do tego, czego chcieli uniknąć:

rozproszenia.

24. Bóg realizuje pierwotne błogosławieństwo mimo oporu ludzi

Ludzie mówią:

„nie rozpraszajmy się”.

Boże błogosławieństwo mówiło:

„napełniajcie ziemię”.

Finał Babel:

ludzie rozchodzą się po ziemi.

Czyli nawet ludzki opór nie zatrzymuje:

Bożego zamysłu wobec stworzenia.

25. Czy wieża została zburzona?

Tekst mówi:

ludzie przestali budować miasto.

Nie opisuje:

zawalenia wieży,
pioruna,
eksplozji,
jej całkowitego fizycznego zniszczenia.

Popularne obrazy często pokazują:

wieżę rozsypującą się.

To może być artystyczna interpretacja.

Ale Rdz 11 podkreśla przede wszystkim:

przerwanie projektu.

26. Dlaczego przypis BT nazywa opowiadanie folklorystycznym?

Biblia Tysiąclecia mówi o:

folklorystycznym opowiadaniu.

Nie znaczy to:

„głupia bajka bez prawdy”.

Chodzi o formę literacką.

Tekst korzysta z:

prostych obrazów,
gry słów,
starożytnego tła kulturowego,
etiologicznego sposobu tłumaczenia zjawisk.

Jego celem jest:

przekaz teologiczny,

a nie stworzenie współczesnej historii językoznawstwa.

27. Czy Babel wyjaśnia naukowo powstanie języków?

Nie.

Współczesne językoznawstwo bada rozwój języków przez:

zmiany fonetyczne,
rozdzielenie populacji,
ewolucję gramatyki,
kontakty kulturowe.

Rdz 11 nie konkuruje z językoznawstwem.

Pyta:

co duchowo niszczy zdolność ludzi do prawdziwego porozumienia?

Odpowiedź:

pycha,
samouwielbienie,
projekt wielkości bez Boga.

28. Po Babel przychodzi genealogia

I nagle styl tekstu zmienia się.

Zamiast miasta i wieży:

imiona.

Sem.

Arpachszad.

Szelach.

Eber.

Peleg.

Reu.

Serug.

Nachor.

Terach.

Dlaczego?

Ponieważ Biblia robi teraz:

gigantyczne zbliżenie kamery.

29. Od wszystkich narodów do jednego człowieka

Rdz 10:

wszystkie narody.

Rdz 11,1–9:

cała ludzkość.

Rdz 11,10–26:

jedna linia Sema.

Rdz 11,27–32:

jedna rodzina Teracha.

Rdz 12:

Abram.

To genialna konstrukcja.

Bóg odpowie na problem całej ludzkości przez:

powołanie jednej rodziny.

30. „Odtąd mowa będzie tylko o przodkach Abrahama”

Biblia Tysiąclecia w nagłówku i przypisie do Rdz 11,10–26 wyraźnie zaznacza:

perspektywa się zawęża.

Nie dlatego, że inne narody znikają z Bożego zainteresowania.

Wręcz przeciwnie.

Za chwilę Abram otrzyma misję, która ponownie obejmie:

„wszystkie ludy ziemi”.

31. Genealogia Sema przypomina Rdz 5

Układ jest podobny:

ktoś żyje określoną liczbę lat,
rodzi syna,
żyje jeszcze określoną liczbę lat,
ma innych synów i córki.

Ale jest ważna różnica.

W Rdz 5 powtarzało się:

„i umarł”.

W genealogii Rdz 11 ten refren:

znika.

Śmierć nadal istnieje, ale narrator skupia się już bardziej na:

ciągłości linii prowadzącej do Abrama.

32. Długość życia się zmniejsza

Po potopie liczby stopniowo spadają.

Noe:

950 lat.

Sem:

600.

Kolejni potomkowie żyją coraz krócej.

To wpisuje się w motyw z Rdz 6:

ograniczoności ludzkiego życia.

Prehistoria biblijna stopniowo zbliża nas do:

bardziej zwyczajnej ludzkiej skali.

33. Eber

W genealogii pojawia się:

Eber.

Poznaliśmy go już w Rdz 10.

Tradycja wiąże jego imię z określeniem:

Hebrajczycy.

Teraz jego linia prowadzi przez:

Pelega.

A dalej do:

Teracha.

34. Peleg — człowiek „podziału”

Imię:

פֶּלֶג — Peleg

zostało w Rdz 10 połączone z:

podziałem ziemi.

To prawdopodobnie literackie echo:

Babel.

Genealogia nie jest więc całkowicie oderwana od opowiadania poprzedzającego.

35. Terach

W końcu pojawia się:

Terach.

Ma trzech synów:

Abrama,
Nachora,
Harana.

I od tego miejsca zaczyna się już właściwie:

rodzinne tło Abrahama.

Nagłówek BT sygnalizuje:

„Dzieje patriarchów izraelskich”.

To przełom w strukturze całej księgi.

36. Haran i Lot

Haran umiera:

jeszcze za życia swojego ojca.

Pozostawia syna:

Lota.

Lot będzie odtąd związany z Abramem.

Później stanie się ważny w opowiadaniach o:

rozdzieleniu stad,
Sodomie i Gomorze.

Rdz 11 przygotowuje więc wszystkich głównych bohaterów nadchodzących rozdziałów.

37. Ur chaldejskie

Rodzina pochodzi z:

Ur chaldejskiego.

Najczęściej identyfikuje się to Ur ze słynnym miastem sumeryjskim:

Ur w południowej Mezopotamii.

Polskie Dzieło Biblijne zwraca uwagę na ważny szczegół.

Określenie:

„chaldejskie”

jest prawdopodobnie anachroniczne wobec tradycyjnej epoki patriarchów, bo Chaldejczycy stali się historycznie znaczący w Mezopotamii znacznie później.

To może wskazywać, że:

późniejszy redaktor używa nazwy zrozumiałej dla swoich czytelników.

Podobnie jak dzisiaj moglibyśmy opowiadać o starożytnym wydarzeniu, używając współczesnej nazwy regionu.

38. Czy wiemy, kiedy dokładnie żył Abraham?

Nie.

Dawniej często próbowano umieszczać Abrahama bardzo konkretnie np. w:

XIX,
XVIII wieku przed Chr.

Ale współczesna biblistyka jest ostrożniejsza.

Dzieło Biblijne zwraca uwagę, że opowiadania o patriarchach są przede wszystkim:

teologiczne,

a nie napisane jako precyzyjna kronika umożliwiająca łatwe przypisanie daty.

Możemy odnajdywać realia pasujące do szerokiego świata:

II tysiąclecia przed Chr.,

ale dokładna chronologia pozostaje dyskusyjna.

39. Abram i Nachor biorą żony

Abram poślubia:

Saraj.

Nachor:

Milkę.

Rodowody rodzinne stają się coraz bardziej szczegółowe.

Ale narrator natychmiast zwraca uwagę na:

jeden dramat.

40. „Saraj była niepłodna”

Rdz 11,30 jest jednym z najważniejszych zdań całej historii Abrahama.

Tekst mówi dwa razy tę samą rzecz:

Saraj jest niepłodna.

Nie ma dziecka.

Dlaczego podwójne podkreślenie?

Bo za chwilę Bóg powie Abramowi:

„uczynię z ciebie wielki naród”.

I czytelnik już wie:

to po ludzku wygląda niemożliwie.

41. Biblia najpierw pokazuje problem, potem obietnicę

To bardzo charakterystyczne.

Rdz 11:

brak dziecka.

Rdz 12:

wielki naród.

Czyli Boża obietnica nie pojawia się w sytuacji:

„Abram ma już dwudziestu synów i świetne perspektywy”.

Pojawia się tam, gdzie istnieje:

brak.

42. Saraj jest kluczowa już od pierwszej wzmianki

Czasem historię Abrahama przedstawia się jak:

„Bóg + Abraham, a Sara jest dodatkiem”.

Nie.

Bez Saraj nie ma:

obiecanego potomstwa.

Jej bezpłodność jest centralnym problemem narracji.

Dopiero Rdz 21 przyniesie rozwiązanie.

Czyli napięcie rozpoczęte w:

Rdz 11,30

będzie trwało przez:

dziesięć rozdziałów.

43. Terach wyrusza do Kanaanu

I tutaj mamy ciekawy szczegół.

Jeszcze zanim Rdz 12 opisze Boże wezwanie skierowane do Abrama, Rdz 11 mówi, że:

Terach wyruszył w stronę Kanaanu.

Zabrał:

Abrama,
Saraj,
Lota.

Ale zatrzymał się w:

Charanie.

44. Dlaczego zatrzymali się w Charanie?

Tekst nie podaje powodu.

Możemy spekulować o:

drodze karawanowej,
warunkach,
więziach kulturowych,
ekonomii.

Ale Biblia po prostu mówi:

osiedlili się tam.

To ważne, bo właśnie z Charanu Abram usłyszy:

wezwanie do dalszej drogi.

45. Ur i Charan — ciekawe podobieństwo religijne

Zarówno Ur, jak i Charan były w starożytności ważnymi ośrodkami kultu:

boga księżyca.

Nie oznacza to, że Biblia w Rdz 11 tworzy z tego szczegółową opowieść o konwersji Abrama.

Późniejsza tradycja biblijna mówi jednak, że przodkowie Izraela wcześniej służyli:

innym bogom.

Powołanie Abrama będzie więc oznaczało radykalne:

rozpoczęcie nowej drogi z Bogiem.

46. Terach umiera w Charanie

Rozdział kończy się:

śmiercią Teracha.

I wtedy wszystko jest gotowe.

Abram ma:

rodzinę,
żonę,
bratanka,
majątek,
miejsce zamieszkania.

Jednocześnie:

jego ojciec umarł,
żona jest bezdzietna,
obiecana przyszłość nie istnieje.

I właśnie wtedy:

Bóg przemówi.

47. Rdz 11 kończy się problemem, nie rozwiązaniem

To bardzo dobre literacko.

Ostatnia rodzinna sytuacja wygląda tak:

Saraj nie ma dzieci.

Jeśli nic się nie wydarzy:

linia Abrama się skończy.

A przecież cała genealogia od Sema prowadziła właśnie:

do niego.

Czytelnik ma więc zapytać:

Co dalej?

Odpowiedź Rdz 12:

Bóg powołuje.

48. Babel i Abraham — odpowiedź Boga na kryzys ludzkości

To jeden z najważniejszych kluczy Rdz 11–12.

Babel:

ludzie chcą sami:

zapewnić sobie jedność,
wielkość,
imię,
bezpieczeństwo.

Efekt:

rozproszenie.

Abraham:

Bóg wybiera:

jednego człowieka.

Obiecuje mu:

wielki naród,
błogosławieństwo,
wielkie imię.

Ale cel brzmi:

błogosławieństwo dla innych.

49. Ludzie w Babel budują sobie przyszłość

Abram natomiast ma:

zostawić zabezpieczenia.

Babel mówi:

zbudujmy, żebyśmy się nie rozproszyli.

Bóg mówi Abramowi:

wyjdź.

Babel:

zatrzymanie.

Abraham:

droga.

Babel:

własne bezpieczeństwo.

Abraham:

zaufanie.

50. „Uczynimy sobie imię” i „uczynię wielkim twoje imię”

Warto zaznaczyć te dwa fragmenty obok siebie:

Rdz 11,4

Rdz 12,2.

To pokazuje bardzo ważną biblijną różnicę:

pycha:

chcę sam ustanowić swoją wielkość.

powołanie:

przyjmuję tożsamość i zadanie jako dar Boga.

Abraham również stanie się sławny.

Problemem Babel nie jest więc sama:

sława.

Problemem jest:

uczynienie siebie centrum.

51. Czy Bóg jest przeciwko globalizacji?

Rdz 11 czasem próbuje się wykorzystywać jako prosty argument:

„Bóg nie lubi globalnych projektów i chce, żeby narody były oddzielone”.

To zbyt daleko idący wniosek.

Tekst krytykuje:

konkretny model jedności:

oparty na samouwielbieniu,
lęku przed rozproszeniem,
próbie zdobycia nieba własną siłą.

Nowy Testament pokaże natomiast:

uniwersalną wspólnotę narodów w Chrystusie.

Problem nie brzmi:

„czy ludzie są razem?”

Tylko:

„co jest fundamentem ich jedności?”

52. Czy Bóg nie chce, aby ludzie się rozumieli?

Pięćdziesiątnica pokazuje dokładnie odwrotnie.

Bóg chce:

prawdziwego porozumienia.

Ale nie jedności opartej na:

pysze,
przymusie,
uniformizacji.

Dz 2 pokazuje:

różne języki zachowane, a mimo to wspólne rozumienie.

To głęboka odpowiedź na Babel.

53. Apokalipsa i finał historii narodów

Ap 7 pokazuje ludzi:

z każdego narodu,
pokolenia,
ludu,
języka.

Nie wszyscy mówią jednym ziemskim językiem i nie wszyscy należą do jednej ziemskiej kultury.

A jednak tworzą:

jedną wspólnotę przed Bogiem.

Czyli finałem Biblii nie jest:

Babel 2.0.

Jest:

jedność bez zniszczenia różnorodności.

54. Rdz 11 kończy pierwszą wielką historię zła

Spójrz na Rdz 3–11:

Rdz 3

nieufność wobec Boga.

Rdz 4

zabójstwo brata.

Rdz 4

eskalacja zemsty.

Rdz 6

przemoc całej ziemi.

Rdz 7

potop.

Rdz 9

grzech wraca po potopie.

Rdz 11

pycha całej wspólnoty.

Człowiek nie potrafi:

sam siebie naprawić.

I wtedy Biblia przechodzi do:

historii łaski poprzez powołanie.

Ważne słowa hebrajskie — Rdz 11

Hebrajski	Transliteracja	Znaczenie
שָׂפָה	safah	warga; także mowa, język
דָּבָר	dawar	słowo, rzecz
שִׁנְעָר	Szinear	Szinear, region Babilonii
לְבֵנָה	lewenah	cegła
חֵמָר	chemar	bitum, smoła
עִיר	ir	miasto
מִגְדָּל	migdal	wieża
שֵׁם	shem	imię, sława, znaczenie
בָּבֶל	Babel / Bawel	Babel, Babilon
בָּלַל	balal	mieszać, pomieszać
פּוּץ	puts	rozpraszać
תּוֹלְדֹת	toledot	dzieje, rodowód
תֶּרַח	Terach	Terach
אַבְרָם	Awram	Abram
שָׂרַי	Saraj	Saraj
עָקָר	aqar	bezpłodny

Klucz do Biblii — Rdz 11

Rdz 11 zamyka prehistorię biblijną Rdz 1–11.
Opowiadanie o Babel ma charakter etiologiczny i teologiczny, a nie językoznawczego raportu naukowego.
Tłem wieży są mezopotamskie zikkuraty.
Problemem nie jest sama technologia ani budowanie miasta.
Najważniejszym zdaniem budowniczych jest: „uczyńmy sobie imię”.
Drugim motywem jest lęk przed rozproszeniem, podczas gdy Boże błogosławieństwo nakazywało napełniać ziemię.
„Pan zstąpił” jest literacką ironią demaskującą ludzką megalomanię.
Bóg nie boi się technologii; tekst ostrzega przed zbiorową potęgą pozbawioną moralnych granic.
Babel / balal to hebrajska etymologia ludowa: Babilon zostaje powiązany z pomieszaniem.
Rdz 10 już zna różne języki; Rdz 11 jest opowiadaniem wyjaśniającym ich rozproszenie, a nie prostą chronologiczną kontynuacją.
Różnorodność języków nie jest w Biblii sama w sobie złem.
Pięćdziesiątnica nie usuwa języków, ale przywraca możliwość wzajemnego rozumienia.
Po Babel genealogia zawęża perspektywę do linii Sema.
Genealogia Sema prowadzi do Teracha i Abrama.
„Ur chaldejskie” może być późniejszym, anachronicznym określeniem geograficznym użytym przez redaktora.
Nie znamy z pewnością dokładnej daty życia Abrahama.
Saraj zostaje od razu przedstawiona jako bezpłodna — to klucz do zrozumienia przyszłej obietnicy potomstwa.
Terach rozpoczyna drogę do Kanaanu, ale zatrzymuje się w Charanie.
Rdz 11,4 i Rdz 12,2 tworzą ważny kontrast: ludzie chcą sami uczynić sobie imię, a Bóg obiecuje uczynić wielkim imię Abrama.
Babel pokazuje granice ludzkiego samowystarczalnego projektu; Abraham otworzy historię wiary i błogosławieństwa.

Niezbędnik Biblijny

Gdzie jesteśmy?

Księga: Rodzaju
Rozdział: 11
Testament: Stary Testament

Rdz 1–11

Prehistoria biblijna.

Rdz 12–50

Dzieje patriarchów.

Rdz 11 jest:

mostem pomiędzy tymi częściami.

Główne części Rdz 11

Rdz 11,1–9

Babel:

jedna mowa,
Szinear,
cegły,
miasto,
wieża,
„uczyńmy sobie imię”,
pomieszanie języków,
rozproszenie.

Rdz 11,10–26

Genealogia Sema:

Sem → Terach.

Rdz 11,27–32

Rodzina Teracha:

Abram,
Nachor,
Haran,
Lot,
Saraj,
Milka,
Ur,
Charan.

Klucz:

Saraj jest bezdzietna.

Co Rdz 11 mówi o Bogu?

Bóg:

nie jest przeciwnikiem ludzkiego rozwoju,
sprzeciwia się samoubóstwieniu człowieka,
nie pozwala, by wspólnotowa siła stała się absolutem,
prowadzi ludzkość ku napełnianiu ziemi,
potrafi rozbić system oparty na pysze bez unicestwiania ludzkości,
po problemie całej ludzkości zaczyna działać poprzez jednego człowieka i rodzinę.

Najważniejsze:

Bóg nie porzuca ludzkości po Babel.

Rdz 12 jest Jego odpowiedzią.

Co Rdz 11 mówi o człowieku?

Człowiek potrafi:

świetnie współpracować,
tworzyć technologie,
budować miasta,
organizować wielkie projekty.

Ale może użyć wszystkich tych darów, aby:

uczynić siebie własnym bogiem.

Rdz 11 nie krytykuje ludzkiej zdolności tworzenia.

Krytykuje:

projekt człowieka bez granic i bez odniesienia do Boga.

Najczęstsze błędne odczytania Rdz 11

„Bóg ukarał ludzi za budowanie wysokiego budynku”

Nie.

Problemem jest cel i duch całego projektu.

„Ludzie chcieli fizycznie wejść do kosmosu”

Tekst używa starożytnego języka monumentalnej budowli i zikkuratu.

„Bóg przestraszył się, że ludzie będą zbyt technologicznie zaawansowani”

Nie.

To teologiczna opowieść o granicach ludzkiej samowystarczalności.

„Babel naukowo wyjaśnia powstanie wszystkich rodzin językowych”

Nie.

To etiologia teologiczna.

„Różne języki są złe”

Nie.

Dz 2 pokazuje wiele języków w odnowionej wspólnocie.

„Bóg nie chce jedności ludzi”

Nie.

Bóg odrzuca jedność opartą na pysze; Nowy Testament pokazuje jedność narodów w Duchu.

„Wieża Babel na pewno została fizycznie zburzona przez Boga”

Tekst mówi przede wszystkim o przerwaniu budowy i rozproszeniu.

„Wiemy dokładnie, kiedy żył Abraham”

Nie.

Możemy osadzać tradycje patriarchalne w szerokim świecie starożytnego Bliskiego Wschodu, ale precyzyjna data pozostaje niepewna.

Co warto zaznaczyć w swojej Biblii?

Rdz 11,1

jedna mowa.

Porównaj z:

Rdz 10 — wielość języków,
Dz 2 — wiele języków i wzajemne rozumienie.

Rdz 11,3

cegła i smoła.

Realistyczne tło mezopotamskie.

Rdz 11,4

Zaznacz dwa motywy:

„uczyńmy sobie imię”

oraz:

„abyśmy się nie rozproszyli”.

To klucz całego Babel.

Rdz 11,5

„Pan zstąpił”.

Zwróć uwagę na literacką ironię.

Rdz 11,9

Babel / balal.

Gra słów:

Babilon → pomieszanie.

Rdz 11,10

genealogia Sema.

Od tego momentu kamera zaczyna iść ku Abrahamowi.

Rdz 11,26

Abram.

Po raz pierwszy pojawia się człowiek, który będzie centralną postacią Rdz 12–25.

Rdz 11,30

Saraj jest bezpłodna.

Zaznacz koniecznie.

Bez tego nie zrozumiesz ciężaru obietnicy Rdz 12.

Rdz 11,31

droga do Kanaanu zostaje rozpoczęta, ale zatrzymuje się w Charanie.

Połączenia z innymi miejscami Biblii

Babel i Abram

Rdz 11,4

„uczyńmy sobie imię”.

Rdz 12,2

Bóg uczyni wielkim imię Abrama.

Babel i Pięćdziesiątnica

Rdz 11

jedna mowa,
pycha,
pomieszanie,
rozproszenie.

Dz 2

wiele języków,
Duch,
wzajemne zrozumienie,
tworzenie wspólnoty.

Babel i Apokalipsa

Ap 7,9

Ludzie:

z każdego narodu,
pokolenia,
ludu,
języka

stają razem przed Bogiem.

To biblijny finał problemu narodów:

jedność bez likwidowania różnic.

Babilon w dalszej Biblii

Babel = Babilon.

Później Babilon stanie się:

imperium,
miejscem wygnania Judy,
symbolem ludzkiej potęgi przeciwstawiającej się Bogu.

W Apokalipsie „Babilon” będzie już potężnym symbolem:

zepsutego systemu świata.

Rdz 11 jest początkiem tego wielkiego biblijnego obrazu.

Komentarze polskich biblistów

Biblia Tysiąclecia

Przypis BT do Rdz 11,1–9 określa historię Babel jako opowiadanie:

folklorystyczne i etiologiczne.

Ma ono wyjaśnić:

różnorodność narodów,
różnorodność języków,
duchowe konsekwencje ludzkiej pychy.

BT wskazuje również na archeologiczne tło:

mezopotamskich wież świątynnych.

Dzieło Biblijne — Wieża Babel

Polskie Dzieło Biblijne umieszcza opowiadanie na tle:

mezopotamskich zikkuratów.

Przypomina m.in. o:

zikkuracie w Ur,
babilońskim Etemenanki,
symbolicznym łączeniu ziemi i nieba.

Pomaga to zobaczyć, że wieża nie jest fantastycznym „drapaczem chmur”.

Jest religijno-politycznym obrazem świata Mezopotamii.

Ks. Marcin Zieliński i Roberta Gozzini — Babel i języki

W komentarzu Dzieła Biblijnego dotyczącym relacji Babel–Pięćdziesiątnica podkreślony zostaje szczególnie motyw:

„uczynienia sobie imienia”.

Budowniczowie próbują sami nadać sobie wielkość.

Tymczasem już Rdz 12 pokaże, że prawdziwa wielkość Abrama jest:

darem Boga.

Komentarz zwraca również uwagę na piękną ironię:

wieża ma sięgać nieba, ale Bóg musi „zstąpić”, aby ją zobaczyć.

Ks. Janusz Lemański

W komentarzu do Rdz 1–11 Lemański pokazuje Babel jako finał serii opowiadań o narastającym konflikcie człowieka z porządkiem Boga.

Po:

Edenie,
Kainie,
przemocy,
potopie

mamy:

zbiorowy projekt samowywyższenia.

Jednocześnie genealogie po Babel prowadzą już ku nowemu etapowi:

Abrahamowi.

Jedno zdanie, które warto zabrać z Rdz 11

Babel pokazuje, że człowiek potrafi zbudować imponującą jedność wokół własnej pychy, ale Biblia odpowiada na ten projekt nie kolejną większą wieżą, lecz powołaniem bezdzietnego wędrowca, przez którego Bóg sam chce dać światu błogosławieństwo.

Do osobistego zatrzymania

Najmocniejsze pytanie Babel brzmi:

Czy buduję coś po to, aby służyć, czy po to, aby „uczynić sobie imię”?

Może chodzić o:

pracę,
firmę,
projekt,
działalność religijną,
media społecznościowe,
pozycję,
wiedzę.

Sama wielkość projektu nie mówi jeszcze, czy projekt jest dobry.

Można robić:

bardzo wielkie rzeczy dla bardzo małego ego.

A zaraz potem Bóg wybiera Abrama.

Nie mówi:

„zbuduj większą wieżę”.

Mówi:

„wyjdź”.

Wiara zaczyna się nie od:

zabezpieczenia wszystkiego,

ale od:

gotowości pójścia za Bogiem.

Co wydarzy się w Rdz 12?

Rozpocznie się druga wielka część Księgi Rodzaju:

dzieje patriarchów.

Bóg powie Abramowi:

„Wyjdź”.

I da mu kilka wielkich obietnic:

ziemię,
potomstwo,
wielki naród,
błogosławieństwo,
wielkie imię.

Najważniejszy cel zabrzmi jednak:

przez Abrama błogosławieństwo ma dotrzeć do ludów całej ziemi.

To odpowiedź Boga na:

Rdz 10–11 — świat narodów i Babel.

Ale Rdz 12 od razu pokaże również, że Abram nie jest idealnym bohaterem.

Po pięknym akcie wiary:

przyjdzie głód,
Abram pojedzie do Egiptu,
przestraszy się o własne życie,
poprosi Saraj, by przedstawiała się jako jego siostra,
Saraj trafi do domu faraona.

Czyli historia wiary zaczyna się od:

wielkiego posłuszeństwa

i niemal natychmiast ujawnia:

wielki lęk.

Abraham będzie wzorem wiary nie dlatego, że nigdy nie upada.

Będzie wzorem człowieka, którego:

Bóg cierpliwie uczy wiary.

Źródła

Biblia Tysiąclecia, Pallottinum, wydanie V — Rdz 11 wraz z przypisami.
Janusz Lemański, Księga Rodzaju. Rozdziały 1–11. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz, Nowy Komentarz Biblijny ST I/1, Edycja Świętego Pawła, Częstochowa 2013.
Dzieło Biblijne im. św. Jana Pawła II, „Wieża Babel”.
Roberta Gozzini, Marcin Zieliński, „Dar języków a wieża Babel”, Dzieło Biblijne.
Dzieło Biblijne, „Wyprawy biblijne. cz. 4: Wędrówki Abrahama” — tło Ur, Charanu i przejścia do historii Abrahama.
Dz 2,1–13; Ap 7,9; Rdz 12,1–3 — główne teksty kanoniczne związane z Babel i odpowiedzią historii zbawienia.

Wybrane źródła internetowe

Biblia Tysiąclecia, Rdz 11: https://biblia.pl/czytaj/Rdz/11/
Dzieło Biblijne — Wieża Babel: https://biblista.pl/ukryte/czytelnia-biblijna/1777-wiea-babel.html
Dzieło Biblijne — Dar języków a wieża Babel: https://biblista.pl/ukryte/swiat-epifanem-slowa/297-wiat-epifanem-sowa/4277-dar-jzykow-a-wiea-babel.html
Dzieło Biblijne — Wędrówki Abrahama: https://biblista.pl/ukryte/czytelnia-biblijna/3094-wyprawy-biblijne-cz-4-wdrowki-abrahama.html

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.