Ewangelia według św. Mateusza 1 — rodowód Jezusa, Józef i Emmanuel

Wprowadzenie do Ewangelii według św. Mateusza

Księga w 60 sekund

Ewangelia według św. Mateusza jest pierwszą księgą Nowego Testamentu w układzie kanonicznym Biblii, choć nie oznacza to, że została napisana jako pierwsza spośród Ewangelii.

Mateusz chce pokazać przede wszystkim, kim jest Jezus.

Jezus jest przedstawiony jako:

Mesjasz,
Syn Dawida,
Syn Abrahama,
Emmanuel — „Bóg z nami”,
nowy nauczyciel Izraela,
Ten, w którym wypełniają się Pisma,
Król,
Syn Boży,
Pan posyłający uczniów do wszystkich narodów.

Jeżeli w Księdze Rodzaju zaczynaliśmy od pytania:

„Skąd wziął się świat, człowiek, grzech, obietnica i naród Abrahama?”

to Mateusz zaczyna Nowy Testament pytaniem:

„Kim jest Jezus i jak Jego historia łączy się z całą wcześniejszą historią Biblii?”

I właśnie dlatego pierwsze słowa Ewangelii prowadzą nas nie do Betlejem, lecz do:

Abrahama → Dawida → wygnania babilońskiego → Jezusa Chrystusa.

Miejsce w Biblii

Testament: Nowy Testament
Grupa ksiąg: Ewangelie
Miejsce kanoniczne: pierwsza księga Nowego Testamentu
Liczba rozdziałów: 28

Cztery Ewangelie to:

Mateusz,
Marek,
Łukasz,
Jan.

Mateusz, Marek i Łukasz nazywani są Ewangeliami synoptycznymi, ponieważ przedstawiają wiele tych samych wydarzeń, wypowiedzi i struktur w sposób, który można zestawiać obok siebie.

Ważne:

pierwsza w Nowym Testamencie nie oznacza automatycznie najstarsza.

Współczesna biblistyka bardzo często uznaje Ewangelię Marka za wcześniejszą od Mateusza.

Autor i powstanie

Tradycja Kościoła

Starożytna tradycja chrześcijańska łączy tę Ewangelię z Mateuszem — apostołem i celnikiem, którego Jezus powołuje w Mt 9,9.

Co mówi współczesna biblistyka?

Sam tekst Ewangelii nie podaje imienia autora.

Współcześni bibliści zwracają uwagę, że autor:

bardzo dobrze zna Pisma Izraela,
mocno interesuje się relacją pomiędzy Jezusem a Starym Testamentem,
zna tradycje żydowskie,
pisze po grecku,
korzysta z wcześniejszych tradycji o Jezusie,
według najczęściej przyjmowanego modelu zna również Ewangelię Marka.

Ewangelię najczęściej umieszcza się po zburzeniu Jerozolimy w 70 r., często w latach 80. I wieku, choć dokładna data i miejsce powstania pozostają przedmiotem dyskusji.

Nie trzeba wybierać pomiędzy:

„tradycja Kościoła”

„badania współczesne”

tak, jakby jedno musiało automatycznie niszczyć drugie.

Trzeba po prostu uczciwie rozróżnić:

co przekazuje tradycja,
co mówi sam tekst,
co rekonstruuje współczesna egzegeza.

Odbiorcy

Ewangelia Mateusza wygląda na tekst skierowany do wspólnoty chrześcijańskiej bardzo mocno zakorzenionej w świecie żydowskim.

Czytelnik powinien rozumieć:

Abrahama,
Dawida,
Mojżesza,
Prawo,
proroków,
świątynię,
szabaty,
faryzeuszów,
cytaty z Pisma.

Jednocześnie Ewangelia wyraźnie otwiera się na narody pogańskie.

Już w dzieciństwie Jezusa pojawią się Mędrcy ze Wschodu, a ostatni rozdział zakończy się nakazem czynienia uczniami wszystkich narodów.

Gatunek literacki

To Ewangelia.

Nie jest to nowoczesna biografia napisana według dzisiejszych zasad reportażu.

Autor nie próbuje opisać każdego roku życia Jezusa.

Wybiera, układa i interpretuje wydarzenia po to, aby odpowiedzieć na pytanie:

„Kim jest Jezus?”

Ewangelia opowiada historię prawdziwej osoby i jednocześnie jest świadectwem wiary wspólnoty, która rozpoznaje w Jezusie Mesjasza i Pana.

Główny problem Ewangelii

Najważniejsze pytanie brzmi:

Kim naprawdę jest Jezus z Nazaretu?

Mateusz odpowiada na nie stopniowo.

Jezus jest:

synem Abrahama,
synem Dawida,
Mesjaszem,
Synem Bożym,
nauczycielem,
uzdrowicielem,
Panem szabatu,
Synem Człowieczym,
Królem,
Emmanuel — Bogiem z nami.

Najważniejsze tematy

Jezus jako Mesjasz.
Wypełnienie Pism Starego Testamentu.
Królestwo niebieskie.
Jezus jako nauczyciel.
Sprawiedliwość uczniów Jezusa.
Relacja Jezusa do Prawa i proroków.
Kościół i wspólnota uczniów.
Misja do wszystkich narodów.

Najważniejsze osoby

Jezus

Centrum całej Ewangelii.

Maryja

Matka Jezusa. W Mt 1–2 pojawia się przede wszystkim w opowiadaniu o poczęciu i narodzeniu.

Józef

Potomek Dawida, mąż Maryi, człowiek nazwany „sprawiedliwym”. W pierwszych rozdziałach Mateusza otrzymuje wskazówki Boga w snach.

Jan Chrzciciel

Prorocki poprzednik Jezusa.

Dwunastu

Uczniowie wybrani przez Jezusa.

Piotr

Jeden z najważniejszych uczniów w narracji Mateusza.

Najważniejsze miejsca

Betlejem

Miejsce narodzin Jezusa w Mt 2.

Nazaret

Miejsce, z którym Jezus będzie identyfikowany jako „Jezus z Nazaretu”.

Galilea

Główna przestrzeń działalności Jezusa w dużej części Ewangelii.

Jerozolima

Miasto świątyni, konfliktu, męki, śmierci i zmartwychwstania Jezusa.

Prosta struktura Ewangelii

Można ją czytać w kilku wielkich etapach:

Mt 1–2 — pochodzenie i dzieciństwo Jezusa
Mt 3–4 — przygotowanie i początek działalności
Mt 5–7 — Kazanie na Górze
Mt 8–10 — czyny Jezusa i misja uczniów
Mt 11–13 — pytanie o przyjęcie Jezusa i przypowieści o królestwie
Mt 14–20 — droga uczniów do zrozumienia Jezusa
Mt 21–25 — Jerozolima, spory i mowa o przyszłości
Mt 26–28 — męka, śmierć, zmartwychwstanie i posłanie

Na co uważać podczas czytania Mateusza?

1. Nie czytaj każdego cytatu jako prostego „proroctwa z datą”

Mateusz często pokazuje, że wcześniejsza historia Izraela osiąga pełniejszy sens w Jezusie.

Czasem jest to:

proroctwo,
typologia,
analogia,
ponowne zastosowanie tekstu,
teologiczne odczytanie historii Izraela.

2. Nie przeciwstawiaj automatycznie „Jezusa” i „Żydów”

Jezus, Maryja, Józef, apostołowie i pierwsze wspólnoty uczniów są zakorzenieni w judaizmie.

Wiele sporów Mateusza to spory wewnątrz żydowskiego świata religijnego I wieku.

3. Nie zamieniaj Ewangelii w zbiór oderwanych cytatów

Mateusz buduje narrację. Trzeba patrzeć:

co było wcześniej → co dzieje się teraz → dokąd prowadzi historia.

Mt 1 — rodowód Jezusa, Józef i Emmanuel

Najpierw najważniejsza rzecz

Pierwszy rozdział Nowego Testamentu może na początku rozczarować początkującego czytelnika.

Otwierasz Biblię i zamiast:

cudu,
przypowieści,
Kazania na Górze,
uzdrowienia,

dostajesz listę imion.

Ale ta lista jest niezwykle ważna.

Mateusz od pierwszego zdania mówi:

Jezus nie spada z nieba bez historii.

Jego historia jest związana z:

Abrahamem → Izraelem → Dawidem → królestwem → wygnaniem → oczekiwaniem na Mesjasza.

A potem następuje druga część rozdziału.

Okazuje się, że Jezus jest jednocześnie:

naprawdę wpisany w historię Izraela,
a Jego poczęcie jest przedstawione jako wyjątkowe działanie Ducha Świętego.

Mt 1 trzyma więc razem dwie prawdy:

Jezus należy do ludzkiej historii, a jednocześnie Jego pochodzenie wskazuje na szczególne działanie Boga.

Mt 1 — na język ludzki

Mateusz chce najpierw odpowiedzieć:

„Skąd bierze się Jezus?”

Zaczyna od genealogii.

Pokazuje linię prowadzącą od Abrahama przez Dawida aż do Józefa i Jezusa. Nie jest to przypadkowy spis przodków. Genealogia opowiada historię Izraela.

Są w niej:

patriarchowie,
królowie,
ludzie wierni,
grzesznicy,
skandale rodzinne,
cudzoziemcy,
wygnanie,
kryzysy,
Boża obietnica.

Potem Mateusz opowiada o Józefie.

Maryja, jego zaślubiona, jest w ciąży, zanim zamieszkali razem. Józef wie, że dziecko nie jest jego. Nie chce jednak Maryi publicznie upokorzyć.

Wtedy we śnie otrzymuje wyjaśnienie: dziecko pochodzi z działania Ducha Świętego.

Józef ma:

przyjąć Maryję,
nadać dziecku imię Jezus.

Imię zostaje objaśnione przez misję:

Jezus przynosi zbawienie od grzechów.

Mateusz łączy to wydarzenie z Iz 7 i imieniem:

Emmanuel — „Bóg z nami”.

Rozdział kończy się narodzeniem Jezusa i posłuszeństwem Józefa.

Podział Mt 1

Mt 1,1–17

Genealogia Jezusa Chrystusa.

Od Abrahama przez Dawida i niewolę babilońską do Jezusa.

Mt 1,18–25

Poczęcie Jezusa i decyzja Józefa.

Józef dowiaduje się we śnie, że dziecko Maryi jest z Ducha Świętego; przyjmuje Maryję i nadaje dziecku imię Jezus.

1. Pierwsze słowa Nowego Testamentu

Mateusz rozpoczyna od wyrażenia, które można oddać jako:

„księga rodowodu / pochodzenia Jezusa Chrystusa”.

Greckie βίβλος γενέσεως — biblos geneseōs może przywoływać język Księgi Rodzaju.

Słowo genesis może oznaczać:

pochodzenie,
narodzenie,
powstanie,
genealogię.

To bardzo mocne otwarcie.

Nowy Testament zaczyna się słowem, które może czytelnikowi przypomnieć:

Genesis — początek.

Mateusz opowiada o Jezusie jako o początku nowego etapu historii zbawienia.

2. „Syn Dawida, syn Abrahama”

Pierwsze określenia Jezusa są programowe.

Syn Abrahama

Łączy Jezusa z obietnicą daną Abrahamowi:

przez jego potomstwo błogosławieństwo ma dotrzeć do narodów.

Syn Dawida

Łączy Jezusa z obietnicami dotyczącymi królewskiej dynastii Dawida.

Tytuł „Syn Dawida” będzie powracał w Ewangelii jako tytuł mesjański.

Mateusz mówi więc już w pierwszym zdaniu:

Jezus jest związany zarówno z obietnicą Abrahama, jak i z królewską nadzieją Dawida.

3. Genealogia nie jest współczesnym drzewem genealogicznym

To bardzo ważne.

My dzisiaj oczekujemy, że drzewo genealogiczne będzie:

kompletne,
chronologiczne,
biologicznie precyzyjne,
bez pominiętych pokoleń.

Genealogie biblijne mogą działać inaczej.

Ich zadaniem jest również pokazanie:

tożsamości,
przynależności,
dziedzictwa,
ciągłości obietnicy,
teologicznego sensu historii.

W Mt 1 niektóre znane ze Starego Testamentu pokolenia są pominięte.

To nie musi oznaczać pomyłki.

Semickie określenie „zrodził” może obejmować również dalszego potomka.

4. Trzy grupy po czternaście pokoleń

Mateusz sam podsumowuje swoją genealogię:

Abraham → Dawid,
Dawid → niewola babilońska,
niewola babilońska → Chrystus.

Każdy etap przedstawia jako czternaście pokoleń.

To pokazuje, że genealogia została świadomie ułożona.

Nie jest tylko archiwalnym rejestrem.

Historia zostaje uporządkowana wokół trzech punktów:

Abraham → Dawid → wygnanie → Mesjasz.

Dlaczego czternaście?

Jedna z popularnych interpretacji zwraca uwagę na imię Dawid.

W hebrajskim spółgłoski D-W-D mają wartości liczbowe:

4 + 6 + 4 = 14.

Może więc chodzić o dodatkowe podkreślenie Dawida i mesjańskiego pochodzenia Jezusa.

To interesująca i szeroko omawiana możliwość, ale nie należy przedstawiać jej jako jedynego absolutnie pewnego wyjaśnienia.

5. Genealogia zawiera ludzi o bardzo różnych historiach

W rodowodzie Jezusa znajdują się:

wielcy bohaterowie wiary,
królowie,
ludzie uwikłani w grzech,
osoby związane z dramatycznymi historiami rodzinnymi.

Mateusz nie tworzy genealogii sterylnej.

Nie pokazuje:

„Jezus pochodzi tylko z idealnej rodziny idealnych ludzi”.

Wręcz przeciwnie.

Historia zbawienia przechodzi przez prawdziwych ludzi.

6. Tamar

Tamar pojawia się w historii Judy w Rdz 38.

To jedna z najbardziej zaskakujących historii rodzinnych Księgi Rodzaju.

Jej obecność w genealogii przypomina:

skomplikowane relacje,
niesprawiedliwość,
odpowiedzialność Judy,
nieoczekiwany sposób kontynuacji rodu.

Już pierwsza z wymienionych kobiet pokazuje, że Boży plan działa pośród historii dalekich od ludzkiej idealności.

7. Rachab

Rachab jest związana z Jerychem i historią wejścia Izraela do Kanaanu w Joz 2 i Joz 6.

Jest osobą pochodzącą spoza Izraela.

Jej obecność pomaga pokazać, że historia prowadząca do Mesjasza nie jest historią zamkniętą w prostym schemacie etnicznej czystości.

8. Rut

Rut jest Moabitką.

Jej historia opowiada o:

wierności,
lojalności,
rodzinnej solidarności,
wejściu cudzoziemki do wspólnoty Izraela.

Rut staje się prababką Dawida.

Mateusz przypomina więc, że już w historii Dawida obecna jest kobieta pochodząca spoza Izraela.

9. „Żona Uriasza”

Mateusz nie podaje tutaj imienia Batszeby.

Pisze o niej jako o żonie Uriasza.

To od razu przywołuje dramat 2 Sm 11:

cudzołóstwo Dawida,
manipulację,
śmierć Uriasza,
nadużycie królewskiej władzy.

W genealogii Mesjasza zostaje więc zachowana pamięć również o grzechu wielkiego króla Dawida.

Biblia nie potrzebuje wybielać swoich bohaterów.

10. Dlaczego w genealogii są kobiety?

W rodowodzie wymieniono:

Tamar,
Rachab,
Rut,
żonę Uriasza,
Maryję.

Bibliści proponowali różne wspólne klucze:

część kobiet ma pochodzenie nieizraelskie,
ich historie są nietypowe,
w kilku przypadkach pojawiają się nieregularne lub zaskakujące okoliczności rodzinne,
każda na swój sposób uczestniczy w historii prowadzonej przez Boga.

Nie ma potrzeby wciskać wszystkich pięciu kobiet w jeden prosty schemat.

Bardzo ważny jest sam fakt:

historia Mesjasza obejmuje ludzi i sytuacje, których religijna „idealna genealogia” mogłaby woleć nie eksponować.

11. Maryja — nagle zmienia się sposób opowiadania

Przez większość genealogii powtarza się schemat:

A zrodził B.

Przy Józefie konstrukcja się zmienia.

Mateusz nie mówi:

„Józef zrodził Jezusa”.

Józef zostaje określony jako mąż Maryi, z której narodził się Jezus.

To gramatyczne przesunięcie przygotowuje czytelnika do Mt 1,18–25.

Jezus jest prawnie wpisany w linię Dawida przez Józefa, ale Mateusz przedstawia Jego poczęcie jako dzieło Ducha Świętego.

12. „Jezus Chrystus”

„Chrystus” nie jest nazwiskiem Jezusa.

Greckie:

Χριστός — Christos

oznacza:

Namaszczony.

Jest odpowiednikiem hebrajskiego pojęcia:

Mesjasz — Masziach.

W świecie biblijnym namaszczano m.in. królów.

Określenie Jezusa jako Chrystusa mówi więc:

Jezus jest oczekiwanym Mesjaszem.

13. Zaślubiny Maryi i Józefa

Mt 1 opisuje Maryję jako zaślubioną Józefowi, zanim zamieszkali razem.

W żydowskim świecie małżeństwo mogło obejmować etap prawnie wiążących zaślubin przed wspólnym zamieszkaniem.

Dlatego sytuacja jest poważniejsza niż współczesne:

„byli zaręczeni, więc po prostu się rozstali”.

Józef rozważa formalne oddalenie Maryi.

14. Józef dowiaduje się o ciąży

Dla Józefa sytuacja wygląda dramatycznie.

Maryja jest w ciąży, a on wie, że nie jest biologicznym ojcem dziecka.

Mateusz pozwala czytelnikowi wiedzieć wcześniej coś, czego Józef jeszcze nie wie:

poczęcie jest z Ducha Świętego.

To tworzy napięcie narracyjne.

Czytelnik zna prawdę.

Józef musi ją dopiero otrzymać.

15. Józef jest „sprawiedliwy”

Greckie słowo:

δίκαιος — dikaios

oznacza:

sprawiedliwy,
prawy,
postępujący zgodnie z wolą Boga.

Józef zostaje nazwany sprawiedliwym właśnie w chwili, gdy staje wobec sytuacji, której nie rozumie.

Nie chce Maryi publicznie narazić na hańbę.

To ważny motyw Mateusza:

sprawiedliwość nie jest zimnym legalizmem.

Sprawiedliwy człowiek chce być wierny Bogu i jednocześnie nie niszczyć drugiego człowieka.

16. „Oddalić ją potajemnie”

Józef zamierza zakończyć relację w sposób możliwie dyskretny.

Nie oznacza to, że sytuacja mogłaby pozostać całkowicie tajna.

Sens jest raczej taki, że Józef nie chce robić z Maryi publicznego widowiska i zwiększać jej upokorzenia.

Jego pierwszy plan jest próbą połączenia:

tego, co uważa za właściwe,
z miłosierdziem wobec Maryi.

17. Bóg wchodzi w historię przez sen

Anioł Pański ukazuje się Józefowi we śnie.

W Biblii sen może być sposobem przekazania Bożego prowadzenia.

W Księdze Rodzaju sny odgrywały wielką rolę szczególnie w historii patriarchy Józefa.

Teraz na początku Nowego Testamentu inny Józef również otrzymuje we śnie wskazówki Boga.

W Mt 1–2 motyw snów będzie powracał kilka razy.

18. „Józefie, synu Dawida”

To niezwykle ważne określenie.

W genealogii dowiedzieliśmy się, że Józef należy do linii Dawida.

Teraz anioł zwraca się do niego:

„synu Dawida”.

Dzięki temu rola Józefa w historii Jezusa zostaje powiązana z obietnicą królewską.

Józef nie jest biologicznym ojcem Jezusa w opowiadaniu Mateusza, ale przez przyjęcie dziecka i nadanie mu imienia staje się Jego ojcem w sensie prawnym i społecznym.

19. „Nie bój się”

Józef ma przyjąć Maryję.

Nie dlatego, że jego wcześniejsze wątpliwości były głupie.

Otrzymuje po prostu informację, której wcześniej nie mógł znać.

To dobry przykład biblijnej wiary.

Wiara nie polega tutaj na udawaniu, że problem nie istnieje.

Józef najpierw mierzy się z realnym problemem, a później zmienia decyzję, gdy otrzymuje nowe światło.

20. Poczęcie z Ducha Świętego

Mateusz dwukrotnie podkreśla działanie Ducha Świętego.

To nie jest zwykła uwaga biologiczna.

Autor mówi o inicjatywie Boga.

Początek życia Jezusa zostaje przedstawiony jako wydarzenie, w którym Bóg działa w sposób wyjątkowy.

Tradycja chrześcijańska od początku czyta ten fragment jako świadectwo dziewiczego poczęcia Jezusa.

21. Józef nadaje imię

Anioł mówi Józefowi, że ma nadać dziecku imię.

To bardzo ważne.

Józef:

przyjmuje Maryję,
przyjmuje dziecko,
nadaje Mu imię.

W świecie społecznym i prawnym oznacza to uznanie dziecka.

W ten sposób Jezus zostaje wpisany w Dawidową linię Józefa.

22. Imię Jezus

Greckie:

Ἰησοῦς — Iēsous

odpowiada hebrajsko-aramejskiej formie imienia związanej z ideą:

„Pan zbawia / Bóg zbawia”.

Mateusz od razu tłumaczy sens imienia poprzez misję Jezusa:

On zbawi swój lud od jego grzechów.

To bardzo ważne.

Czytelnik oczekujący Mesjasza politycznego może spodziewać się przede wszystkim:

pokonania Rzymian,
odbudowania politycznego królestwa,
militarnego zwycięstwa.

Mateusz od pierwszego rozdziału kieruje uwagę głębiej:

największym problemem człowieka jest również grzech.

23. „A stało się to wszystko…”

Mateusz wprowadza jeden ze swoich charakterystycznych sposobów czytania Starego Testamentu.

W wielu miejscach będzie pokazywał wydarzenia z życia Jezusa jako wypełnienie Pisma.

To nie zawsze oznacza:

„prorok setki lat wcześniej zobaczył dokładny film z wydarzenia”.

Biblijne „wypełnienie” może oznaczać, że wcześniejsze słowo, wydarzenie albo wzór historii Izraela osiąga w Jezusie pełniejszy sens.

24. Izajasz i Emmanuel

Mateusz przywołuje Iz 7,14.

W jego greckiej formie tekst mówi o dziewicy, która pocznie i porodzi syna.

Dziecko otrzymuje symboliczne imię:

Emmanuel — „Bóg z nami”.

To jeden z najważniejszych kluczy do całej Ewangelii Mateusza.

Ewangelia rozpoczyna się od:

„Bóg z nami”.

A w ostatniej scenie zmartwychwstały Jezus obieca uczniom, że będzie z nimi przez wszystkie dni aż do skończenia świata.

Powstaje więc wielka klamra:

Mt 1 — Bóg z nami

Mt 28 — Ja jestem z wami

25. Czy Iz 7,14 naprawdę mówił bezpośrednio o Jezusie?

To ważne i trudne pytanie.

Pierwotny kontekst Izajasza

Iz 7 rozgrywa się w realnym kryzysie politycznym czasów króla Achaza.

Proroctwo miało znaczenie również dla ludzi żyjących w tamtym historycznym momencie.

Hebrajski tekst

W Iz 7,14 występuje słowo ‘almah, które oznacza młodą kobietę w wieku odpowiednim do małżeństwa; samo w sobie nie jest technicznym słowem oznaczającym wyłącznie dziewicę.

Grecka Septuaginta

Grecki przekład Starego Testamentu używa słowa parthenos, zwykle oznaczającego dziewicę.

Mateusz

Mateusz czyta Izajasza w świetle wydarzenia Jezusa i korzysta z greckiej tradycji tekstu.

Dlatego chrześcijańskie odczytanie nie powinno niszczyć pierwszego historycznego sensu Izajasza.

Lepiej powiedzieć:

tekst Izajasza miał swój sens w VIII wieku przed Chr., a Mateusz rozpoznaje w narodzeniu Jezusa jego pełniejsze, mesjańskie wypełnienie.

26. Emmanuel — imię, którego Jezus zwykle nie używa

W Ewangelii ludzie zwracają się do Niego jako do Jezusa, nie jako do „Emmanuela”.

Dlaczego więc Mateusz podaje to imię?

Ponieważ chodzi przede wszystkim o tożsamość i znaczenie Jezusa.

„Emmanuel” odpowiada na pytanie:

Co oznacza obecność Jezusa?

Odpowiedź:

w Jezusie Bóg jest ze swoim ludem.

27. Józef wykonuje polecenie

Józef budzi się i robi to, co polecił mu anioł.

Mateusz nie zapisuje ani jednego wypowiedzianego przez Józefa słowa.

Jego charakter poznajemy przez:

działanie.

W Mt 1–2 Józef będzie człowiekiem, który:

słucha,
rozeznaje,
wstaje,
bierze odpowiedzialność,
chroni rodzinę,
wykonuje to, co rozpoznał jako Boże polecenie.

28. „Nie zbliżał się do niej, aż porodziła syna”

Ten werset bywa używany w sporach o późniejsze życie małżeńskie Maryi i Józefa.

Samo słowo „aż” nie rozstrzyga automatycznie, co wydarzyło się później.

W języku biblijnym konstrukcja „aż do” może podkreślać stan do określonego momentu bez koniecznego wypowiadania się o tym, co nastąpiło po nim.

Dlatego z samego Mt 1,25 nie można uczciwie zbudować pewnego argumentu:

ani za późniejszym współżyciem Maryi i Józefa,
ani przeciw niemu.

Katolicka nauka o trwałym dziewictwie Maryi opiera się na szerszej tradycji Kościoła, a nie wyłącznie na gramatyce jednego słowa w Mt 1,25.

29. Genealogia Mateusza i genealogia Łukasza są różne

Mateusz podaje genealogię w Mt 1.

Łukasz podaje inną w Łk 3.

Różnice dotyczą m.in.:

kierunku genealogii,
części imion,
linii po Dawidzie,
imienia ojca Józefa.

Mateusz prowadzi linię przez Salomona.

Łukasz przez Natana, innego syna Dawida.

Istnieją różne próby harmonizacji obu genealogii, np.:

jedna miałaby przedstawiać linię prawną, druga biologiczną,
jedna miałaby dotyczyć Józefa, druga pośrednio Maryi,
różnice tłumaczono małżeństwami lewirackimi.

Problem polega na tym, że sam tekst nie potwierdza jednoznacznie wszystkich szczegółów tych rekonstrukcji.

Najbezpieczniej powiedzieć:

Mateusz i Łukasz wykorzystują genealogie również teologicznie i budują je w odmienny sposób.

Mateusz chce szczególnie mocno podkreślić:

Abraham → Dawid → wygnanie → Mesjasz.

30. Czy pominięte pokolenia oznaczają błąd?

Niektóre pokolenia znane z ksiąg królewskich są w genealogii Mateusza pominięte.

Dla współczesnego czytelnika może to wyglądać jak błąd.

Ale starożytna genealogia nie musi działać jak współczesna baza PESEL.

Jej celem może być:

uporządkowanie historii,
podkreślenie ważnych etapów,
pokazanie legalnej przynależności,
stworzenie symbolicznej struktury.

Mateusz sam zwraca uwagę na układ 3 × 14.

To wskazuje, że struktura genealogii jest świadoma.

31. Czy Józef naprawdę przekazuje Jezusowi pochodzenie Dawidowe?

Według Mt 1 Józef nie jest biologicznym ojcem Jezusa.

Jednocześnie genealogia prowadzi właśnie do Józefa.

W starożytnym świecie ojcostwo ma również wymiar:

prawny,
rodzinny,
społeczny.

Przyjmując Maryję i nadając Jezusowi imię, Józef przyjmuje dziecko do swojego domu i linii.

Mateusz może więc jednocześnie mówić:

Jezus począł się z Ducha Świętego,
Jezus prawnie należy do Dawidowej linii Józefa.

Ważne słowa greckie — Mt 1

1. βίβλος γενέσεως — biblos geneseōs

Język: grecki
Przybliżone znaczenie: księga pochodzenia, genealogia, zapis początku
W Mt 1: otwiera historię Jezusa i może przywoływać język „początku” / „genezy”.

2. Χριστός — Christos

Język: grecki
Znaczenie: namaszczony
Odpowiednik hebrajski: Mesjasz
W Mt 1: tytuł mówiący, że Jezus jest oczekiwanym Pomazańcem Boga.

3. δίκαιος — dikaios

Język: grecki
Znaczenie: sprawiedliwy, prawy
W Mt 1: określenie Józefa.

Nie chodzi tylko o formalne przestrzeganie przepisu.

Mateusz pokaże później, że sprawiedliwość jest jednym z centralnych tematów nauczania Jezusa.

4. Ἰησοῦς — Iēsous

Język: grecki
Znaczenie imienia: związane z hebrajską ideą „Pan zbawia”
W Mt 1: imię zostaje połączone z misją zbawienia ludu od grzechów.

5. Ἐμμανουήλ — Emmanouēl

Pochodzenie: z hebrajskiego ‘Immanu El
Znaczenie: Bóg z nami
W Mt 1: teologiczny klucz do tożsamości Jezusa i całej Ewangelii.

Klucz do Biblii — Mt 1

1. Kto mówi lub pisze?

Narrator Ewangelii według św. Mateusza.

W części Mt 1,18–25 pojawia się również wypowiedź anioła Pańskiego skierowana do Józefa.

2. Do kogo?

Do chrześcijańskich odbiorców, którzy potrzebują zrozumieć tożsamość Jezusa i Jego związek z historią Izraela.

3. W jakiej sytuacji?

Autor rozpoczyna Ewangelię i musi odpowiedzieć na podstawowe pytanie:

skąd pochodzi Jezus i kim jest?

4. Co wydarzyło się wcześniej?

Cały Stary Testament.

Szczególnie:

obietnica Abrahama,
dzieje patriarchów,
dynastia Dawida,
grzech królów,
wygnanie babilońskie,
prorocy,
oczekiwanie na Boże zbawienie.

5. Jaki to gatunek?

Mt 1 łączy:

genealogię,
narrację o narodzeniu,
interpretację teologiczną,
cytat ze Starego Testamentu.

6. Co tekst oznaczał dla pierwszych odbiorców?

Jezus nie jest oderwanym założycielem nowej religii bez korzeni.

Jest przedstawiony jako:

Mesjasz Izraela,
dziedzic obietnicy Abrahama,
Syn Dawida,
Ten, w którym historia zbawienia osiąga nowy etap,
Emmanuel.

7. Co tekst mówi o Bogu i człowieku?

O Bogu

Bóg:

działa w historii przez pokolenia,
nie porzuca obietnic mimo ludzkich grzechów,
potrafi prowadzić swój plan przez skomplikowane ludzkie dzieje,
inicjuje zbawienie,
prowadzi Józefa,
w Jezusie przychodzi być „z nami”.

O człowieku

Człowiek:

jest częścią historii większej od siebie,
może pochodzić z nieidealnej rodziny i nadal uczestniczyć w Bożym planie,
nie zawsze od razu rozumie wydarzenia,
może zmienić decyzję, gdy otrzyma nowe światło,
jest wezwany do sprawiedliwości połączonej z miłosierdziem,
odpowiada na Boga konkretnym działaniem, jak Józef.

Niezbędnik Biblijny — Mt 1

Ludzie

Jezus

Mesjasz, Syn Dawida, Syn Abrahama, Emmanuel.

Maryja

Matka Jezusa. Poczęcie dziecka zostaje przedstawione jako działanie Ducha Świętego.

Józef

Mąż Maryi, potomek Dawida, nazwany sprawiedliwym. Przyjmuje Maryję i nadaje Jezusowi imię.

Abraham

Patriarcha związany z obietnicą błogosławieństwa.

Dawid

Król, z którego dynastią związana jest nadzieja mesjańska.

Miejsca

Mt 1 prawie nie rozwija geografii.

Najważniejsze wydarzenia przestrzenne pojawią się w Mt 2:

Betlejem,
Jerozolima,
Egipt,
Nazaret.

Historia

Genealogia streszcza ogromny fragment dziejów biblijnych:

Abraham → patriarchowie → królestwo Dawida → królowie Judy → wygnanie babilońskie → okres powygnaniowy → Jezus.

To kilka wielkich epok zamkniętych w kilkunastu wersetach.

Zwyczaje

Zaślubiny

Były poważnym, prawnie wiążącym etapem małżeństwa.

Nadanie imienia

Miało znaczenie rodzinne i społeczne.

Józef, nadając dziecku imię, przyjmuje je do swojego domu.

Genealogia

Określała:

pochodzenie,
tożsamość,
przynależność,
dziedzictwo.

Religia

Mt 1 zakłada znajomość całej historii wiary Izraela.

Kluczowe idee:

obietnica,
Mesjasz,
Dawid,
prorocy,
grzech,
zbawienie,
działanie Ducha Świętego.

Słownik

Mesjasz / Chrystus — Namaszczony.
Syn Dawida — tytuł związany z królewską nadzieją mesjańską.
Sprawiedliwy — człowiek żyjący zgodnie z wolą Boga.
Emmanuel — Bóg z nami.
Genealogia — rodowód ukazujący pochodzenie i przynależność.

Oś czasu

Abraham
↓
Izaak i Jakub
↓
Juda
↓
Dawid
↓
królowie Judy
↓
wygnanie babilońskie
↓
okres powygnaniowy
↓

Jezus Chrystus

MOST MIĘDZY TESTAMENTAMI

Mt 1 jest jednym wielkim mostem.

Abraham

Rdz 12 → Mt 1

Obietnica błogosławieństwa dla narodów zostaje połączona z Jezusem.

Dawid

2 Sm 7 → Mt 1

Obietnica związana z dynastią Dawida staje się podstawą tytułu „Syn Dawida”.

Wygnanie

Księgi Królewskie / Kronik → Mt 1

Katastrofa polityczna i religijna Izraela zostaje wpisana w rodowód prowadzący dalej ku Mesjaszowi.

Izajasz

Iz 7,14 → Mt 1,23

Mateusz odczytuje znak Emmanuela w świetle narodzenia Jezusa.

Najważniejsze:

Nowy Testament nie rozpoczyna nowej historii od zera.

Rozpoczyna nowy etap tej samej historii zbawienia.

CO MÓWI BÓG W TEKŚCIE?

Bóg nie wypowiada w Mt 1 długiej mowy bezpośrednio.

Jego polecenie zostaje przekazane Józefowi przez anioła.

Sens jest następujący:

nie bój się przyjąć Maryi,
dziecko jest z Ducha Świętego,
nadaj Mu imię Jezus.

Do kogo?

Bezpośrednio do Józefa.

Co oznaczało wtedy?

Józef ma porzucić wcześniejszy plan oddalenia Maryi i wejść w rolę opiekuna dziecka.

Co wynika z tego dla czytelnika?

Nie:

„każdy sen jest wiadomością od Boga”.

Raczej:

wiara biblijna może wymagać zmiany własnego planu, kiedy człowiek naprawdę rozpoznaje Boże prowadzenie.

TRUDNE PYTANIE 1

Dlaczego genealogia Jezusa jest inna u Mateusza i Łukasza?

Co rzeczywiście mówi tekst?

Mateusz i Łukasz podają różne genealogie.

Czy da się je łatwo połączyć?

Istnieje wiele prób harmonizacji, ale żadna nie jest wyjaśniona wprost przez autorów Ewangelii.

Najprościej mówiąc

Nie trzeba udawać, że różnic nie ma.

Obaj ewangeliści wykorzystują genealogie w swoich celach teologicznych.

Mateusz buduje szczególnie czytelny schemat:

Abraham → Dawid → wygnanie → Chrystus.

TRUDNE PYTANIE 2

Czy Izajasz naprawdę przepowiedział dziewicze narodzenie Jezusa?

Dlaczego to trudne?

Ponieważ Iz 7 ma własny historyczny kontekst setki lat przed Jezusem.

Co robi Mateusz?

Czyta tekst Izajasza w świetle Jezusa i korzysta z jego greckiej wersji, w której pojawia się słowo parthenos — dziewica.

Najprościej mówiąc

Chrześcijańskie odczytanie jest pełniejszym odczytaniem tekstu, a nie zaprzeczeniem temu, że proroctwo miało również znaczenie w czasach Izajasza.

TRUDNE PYTANIE 3

Czy liczba 14 jest historycznym przypadkiem?

Raczej nie.

Mateusz świadomie organizuje genealogię.

Możliwe, że liczba 14 ma podkreślić Dawida poprzez wartość liczbową liter jego imienia.

Ale dokładna symbolika nie jest całkowicie pewna.

TRUDNE PYTANIE 4

Czy „aż porodziła” znaczy, że później Maryja i Józef współżyli?

Sam tekst Mt 1,25 tego nie rozstrzyga.

Konstrukcja „aż do” nie musi automatycznie informować o tym, co wydarzyło się po wskazanym momencie.

Dlatego należy rozróżnić:

egzegezę Mt 1,25

późniejszego nauczania i tradycji Kościoła dotyczącej Maryi.

Co mówią polscy bibliści?

Ks. Antoni Paciorek

W komentarzu do Mt 1–13 Paciorek mocno osadza pierwsze rozdziały Ewangelii w teologii całej księgi.

Genealogia nie jest dodatkiem przed „prawdziwą historią Jezusa”.

Już ona przedstawia najważniejsze tematy:

Jezusa jako Mesjasza,
związek z Abrahamem i Dawidem,
ciągłość historii zbawienia,
wyjątkowość narodzenia Jezusa.

Ważny jest też Józef jako człowiek sprawiedliwy, który pod wpływem Bożego objawienia przyjmuje Maryję i dziecko.

Ks. Józef Homerski

Klasyczny polski komentarz do Ewangelii Mateusza zwraca uwagę na silne powiązanie narracji Mateusza ze Starym Testamentem.

Pierwsze rozdziały trzeba czytać jako chrystologiczne wprowadzenie:

kim jest Jezus → skąd pochodzi → jak wypełnia dzieje i oczekiwania Izraela.

Ks. Artur Malina

W analizie kobiet z genealogii Jezusa Malina podkreśla, że rodowód wiąże historię Jezusa z całym wcześniejszym przesłaniem Starego Testamentu, a obecność kobiet pozwala zobaczyć Boże działanie w historii pełnej ludzkich komplikacji.

Szczególnie ważny staje się motyw sprawiedliwości.

Józef pokazuje, że człowiek sprawiedliwy potrafi wypełnić wolę Boga również wtedy, gdy burzy ona jego wcześniejsze plany.

Zdzisław Żywica

W polskim komentarzu z serii „Biblia Impulsy” Ewangelia Mateusza jest czytana jako spójna narracja teologiczna.

Mt 1 nie jest izolowanym opowiadaniem o Bożym Narodzeniu.

To programowe otwarcie całej Ewangelii:

Jezus zostaje umieszczony w historii Izraela, a jednocześnie przedstawiony jako jej wyjątkowe, Boże wypełnienie.

TRADYCJA KATOLICKA

Kościół katolicki czyta Mt 1 jako ważne świadectwo:

prawdziwego człowieczeństwa Jezusa,
Jego mesjańskiej tożsamości,
dziewiczego poczęcia,
działania Ducha Świętego,
roli Maryi,
posłuszeństwa Józefa,
obecności Boga pośród ludzi.

Katechizm szczególnie podkreśla, że dziewicze poczęcie nie jest opowieścią mającą pomniejszyć człowieczeństwo Jezusa.

Wręcz przeciwnie:

Jezus jest prawdziwie człowiekiem i Jego początek jest jednocześnie przedstawiony jako szczególna inicjatywa Boga.

Najczęstsze błędne odczytania Mt 1

„Genealogia jest nudnym dodatkiem”

Nie.

To teologiczny prolog całej Ewangelii.

„Chrystus to nazwisko Jezusa”

Nie.

To tytuł: Mesjasz, Namaszczony.

„W genealogii Jezusa byli sami święci”

Nie.

Są tam także ludzie związani z grzechem, przemocą, skandalami i kryzysami.

„Mateusz ukrywa trudną historię Dawida”

Nie.

Przeciwnie — określenie „żona Uriasza” ją przypomina.

„Józef jest sprawiedliwy, bo chce surowo ukarać Maryję”

Nie.

Tekst właśnie podkreśla, że nie chce jej publicznie narazić na hańbę.

„Skoro genealogia ma pominięcia, jest fałszywa”

Nie.

To przykład narzucania starożytnemu tekstowi współczesnych zasad prowadzenia pełnej genealogicznej bazy danych.

„Iz 7,14 nie miał żadnego sensu przed Jezusem”

Nie.

Miał własny kontekst historyczny.

Mateusz odczytuje go ponownie w świetle Jezusa.

„Słowo «aż» w Mt 1,25 samo rozstrzyga całe późniejsze życie Maryi”

Nie.

Sama konstrukcja językowa nie pozwala na tak prosty wniosek.

Co Mt 1 mówi o Bogu?

Bóg:

działa w historii przez wiele pokoleń,
nie porzuca swojego planu po ludzkich porażkach,
nie wstydzi się wejść w skomplikowaną historię człowieka,
prowadzi historię od Abrahama ku Mesjaszowi,
działa przez Ducha Świętego,
prowadzi Józefa,
przychodzi jako Emmanuel — Bóg z nami,
przynosi zbawienie od grzechu.

Co Mt 1 mówi o człowieku?

Człowiek:

nie musi pochodzić z idealnej historii rodzinnej, by jego życie miało znaczenie,
może nie rozumieć sytuacji, w której się znalazł,
może podjąć decyzję na podstawie tego, co w danej chwili wie,
powinien być gotowy ją zmienić, gdy poznaje prawdę,
jest wezwany do sprawiedliwości, która nie poniża drugiego,
może odpowiedzieć Bogu bez wielkich deklaracji — konkretnym posłuszeństwem.

Józef nie wygłasza w Mt 1 żadnej mowy.

Po prostu:

robi to, co powinien.

Co warto zobaczyć w tym rozdziale?

Nowy Testament zaczyna się od Starego Testamentu.
Jezus zostaje przedstawiony jako Syn Abrahama i Syn Dawida.
Genealogia jest teologiczną opowieścią o historii Izraela.
Historia zbawienia nie jest historią idealnych ludzi.
Kobiety w rodowodzie przypominają o nieoczywistych drogach Bożego działania.
Maryja pojawia się w miejscu, w którym schemat genealogii zostaje celowo zmieniony.
Józef jest wzorem sprawiedliwości połączonej z miłosierdziem.
Jezus oznacza: Bóg zbawia.
Emmanuel oznacza: Bóg z nami.
Mt 1 i Mt 28 tworzą wielką klamrę obecności Boga z uczniami.
Mateusz czyta Stary Testament w świetle Jezusa, ale nie wolno przez to kasować pierwotnego sensu tekstów ST.
Różnice między genealogią Mateusza i Łukasza należy uczciwie zauważyć, a nie sztucznie ukrywać.

Jedno zdanie, które warto zabrać z Mt 1

Bóg nie zaczyna historii Jezusa od idealnej rodziny, lecz wchodzi w prawdziwą ludzką historię i prowadzi ją ku zbawieniu.

Do osobistego zatrzymania

Józef miał własny plan rozwiązania sytuacji.

Był to plan rozsądny na podstawie tego, co wtedy wiedział.

Kiedy otrzymał nowe światło, potrafił zmienić decyzję.

Pytanie dla mnie brzmi:

Czy potrafię zmienić własny plan, gdy uczciwie odkrywam, że prawda jest inna, niż wcześniej sądziłem?

Nie chodzi o traktowanie każdego snu lub emocji jako prywatnego objawienia.

Chodzi o zdolność do pokory:

„mogłem nie wiedzieć wszystkiego — teraz muszę odpowiedzieć na poznaną prawdę”.

Jak wyjaśnić Mt 1 komuś w dwóch minutach?

Pierwszy rozdział Ewangelii Mateusza pokazuje, że Jezus nie pojawia się bez historii. Jego rodowód prowadzi od Abrahama przez Dawida i wygnanie babilońskie. Mateusz chce powiedzieć, że w Jezusie wcześniejsza historia Biblii dochodzi do nowego etapu.

Genealogia nie jest listą samych idealnych ludzi. Są w niej osoby święte, grzeszne, cudzoziemcy i skomplikowane historie rodzinne. To ważne, bo pokazuje, że Bóg działa w prawdziwej historii człowieka.

Potem poznajemy Józefa. Dowiaduje się, że Maryja jest w ciąży, i chce rozwiązać sprawę bez publicznego upokarzania jej. We śnie otrzymuje wyjaśnienie, że dziecko jest z Ducha Świętego. Ma przyjąć Maryję i nadać dziecku imię Jezus.

Mateusz wyjaśnia dwa imiona:

Jezus — Bóg zbawia.
Emmanuel — Bóg z nami.

I to jest sedno pierwszego rozdziału:

Ten, który przychodzi, jest Mesjaszem zakorzenionym w historii Izraela i jednocześnie znakiem, że sam Bóg jest ze swoim ludem.

Co wydarzy się w Mt 2?

Mateusz pokaże, że narodziny Jezusa od początku wywołują dwie przeciwne reakcje.

Pojawią się:

Mędrcy ze Wschodu,
gwiazda,
Jerozolima,
król Herod,
Betlejem,
pokłon oddany Jezusowi,
ucieczka do Egiptu,
dramat dzieci w Betlejem,
powrót Świętej Rodziny,
Nazaret.

Najważniejsze napięcie będzie brzmiało:

poganie przychodzą szukać Króla, a król Jerozolimy próbuje Go zabić.

Źródła

Biblia Tysiąclecia, Pallottinum — Ewangelia według św. Mateusza 1.
Antoni Paciorek, Ewangelia według świętego Mateusza. Rozdziały 1–13, Nowy Komentarz Biblijny NT I/1, Edycja Świętego Pawła.
Józef Homerski, Ewangelia według św. Mateusza. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Pallottinum.
Zdzisław Żywica, Ewangelia według Świętego Mateusza. Rozdziały 1–13. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz, Biblia Impulsy NT 1/1.
Artur Malina, „Kobiety w genealogii Jezusa (Mt 1,1–17)”, Verbum Vitae 19.
Katechizm Kościoła Katolickiego — szczególnie nauczanie o imieniu Jezus, tajemnicy Wcielenia i dziewiczym poczęciu.
Odsyłacze biblijne: Rdz 12; Rdz 38; Joz 2; Rt; 2 Sm 7; 2 Sm 11; Iz 7; Łk 3; Mt 28.

Źródło tekstu Biblii Tysiąclecia

Do czytania rozdziału korzystaj z legalnego wydania Biblii Tysiąclecia (Pallottinum) albo oficjalnie udostępnionego tekstu. W opracowaniu nie przepisano całego chronionego przekładu, lecz użyto siglów, krótkich sformułowań i omówienia.

Następny rozdział

Mt 2 — Mędrcy, Herod, Betlejem, Egipt i Nazaret.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.