Ewangelia według św. Łukasza — wprowadzenie + Łk 1: Zachariasz, Maryja, Magnificat i narodziny Jana

Zasada projektu: wszystkie dosłowne cytaty biblijne użyte w tym opracowaniu zostały sprawdzone wyłącznie w biblia.pl — Biblia Tysiąclecia, wydanie V. Pozostały tekst to komentarz, parafraza i objaśnienie.

Ewangelia według św. Łukasza — w 60 sekund

Jeśli Ewangelia Marka była bardzo dynamiczna i często prowadziła pytaniem: „Kim jest Jezus?”

to Łukasz od początku mówi: chcę ci to wszystko uporządkować.

Rozpoczyna niemal jak starożytny historyk.

Pisze, że:

zna wcześniejsze relacje,
korzysta z tradycji świadków,
zbadał wszystko dokładnie,
chce przedstawić wydarzenia w sposób uporządkowany,
pisze po to, aby adresat mógł upewnić się co do prawdziwości otrzymanej nauki.

Łukasz nie pisze jednak chłodnego podręcznika historii.

Pisze: historię zbawienia.

Jego Ewangelia ma 24 rozdziały.

A potem historia nie kończy się.

Ten sam autor tworzy: Dzieje Apostolskie.

Dlatego najlepiej myśleć o Łukaszu i Dziejach jako o: jednym wielkim dziele w dwóch tomach.

Tom pierwszy: Jezus i droga do Jerozolimy.

Tom drugi: Duch Święty i droga Ewangelii z Jerozolimy aż po krańce świata.

Łukasz szczególnie kocha tematy:

Ducha Świętego,
modlitwy,
miłosierdzia,
ubogich,
odrzuconych,
kobiet,
radości,
przebaczenia,
stołu i wspólnoty,
powszechności zbawienia.

Tylko u Łukasza znajdziemy m.in.:

dobrego Samarytanina,
syna marnotrawnego,
zagubioną drachmę,
bogacza i Łazarza,
Zacheusza,
uczniów z Emaus.

I jeszcze jedna wielka cecha: Jezus Łukasza jest w drodze.

Od pewnego momentu cała Ewangelia prowadzi: ku Jerozolimie.

Tam Jezus umrze, zmartwychwstanie i zostanie wywyższony.

A z Jerozolimy zacznie się później: misja Kościoła.

Gdzie jesteśmy w Nowym Testamencie?

W porządku Biblii Tysiąclecia:

Ewangelia według św. Mateusza
Ewangelia według św. Marka
Ewangelia według św. Łukasza
Ewangelia według św. Jana
Dzieje Apostolskie

Łukasz jest więc trzecią Ewangelią kanoniczną i należy wraz z Mateuszem i Markiem do: Ewangelii synoptycznych.

Co znaczy „synoptyczne”?

Greckie źródło słowa sugeruje: „wspólne spojrzenie”.

Mateusza, Marka i Łukasza można zestawić obok siebie i zobaczyć wiele wspólnych:

wydarzeń,
zdań,
kolejności,
przypowieści,
cudów.

Ale każdy Ewangelista: układa materiał po swojemu i nadaje mu własny teologiczny akcent.

Czy Łukasz korzystał z Marka?

Współczesna egzegeza bardzo często przyjmuje, że: Łukasz znał Ewangelię Marka

i wykorzystywał ją jako jedno ze swoich źródeł.

To jest: hipoteza naukowa,

a nie dogmat wiary.

Bardzo dobrze wyjaśnia jednak liczne podobieństwa kolejności, słownictwa i struktury.

Łukasz sam w prologu mówi: przede mną inni już próbowali ułożyć opowiadanie.

Czyli korzystanie z wcześniejszych materiałów nie jest problemem, lecz czymś, co sam autor sygnalizuje.

Kto napisał Ewangelię według św. Łukasza?

Tradycja Kościoła

Najstarsza tradycja chrześcijańska łączy trzecią Ewangelię z: Łukaszem.

Biblia Tysiąclecia w swoim wstępie odwołuje się m.in. do świadectw Ireneusza, Tertuliana, Klemensa Aleksandryjskiego, Orygenesa, Euzebiusza i Hieronima.

Tradycyjny Łukasz był:

lekarzem,
współpracownikiem Pawła,
jego towarzyszem w części podróży misyjnych.

Kol 4,14 nazywa Łukasza umiłowanym lekarzem.

Czy autor podpisuje się „ja, Łukasz”?

Nie.

Sama Ewangelia: nie podaje imienia autora.

Tytuł „Ewangelia według Łukasza” pochodzi z bardzo wczesnej tradycji kościelnej.

Dlatego trzeba rozdzielić:

Co mówi tekst? Autor mówi „ja”, wspomina swoje badanie i adresata Teofila, ale nie podaje imienia.

Co mówi tradycja?

Autorem jest:

Łukasz, współpracownik Pawła.

Co mówią współcześni bibliści?

Współcześni badacze bardzo szeroko uznają, że: Ewangelia Łukasza i Dzieje Apostolskie pochodzą od tego samego autora.

Wynika to m.in. z:

podobnego stylu,
podobnego słownictwa,
tej samej dedykacji Teofilowi,
sposobu łączenia obu dzieł.

Dyskusja dotyczy bardziej dokładnej identyfikacji autora z Łukaszem znanym z listów Pawłowych.

Katolicka tradycja podtrzymuje identyfikację z Łukaszem, a badania naukowe równocześnie przypominają, że autor pozostaje anonimowy w samym tekście.

Łukasz jako lekarz

Biblia Tysiąclecia zwraca uwagę na terminologię medyczną w kilku miejscach Ewangelii.

Dawniej traktowano to czasem jako mocny dowód zawodu autora.

Dziś bibliści są ostrożniejsi: samo użycie słownictwa dotyczącego zdrowia nie wystarcza do udowodnienia, że autor był lekarzem.

Ale tradycja identyfikująca go z Łukaszem lekarzem jest bardzo stara.

Kiedy powstała Ewangelia Łukasza?

Dokładna data: nie jest pewna.

Współcześni bibliści często umieszczają powstanie Ewangelii w drugiej połowie I wieku, często około lat 80. I wieku.

Powody obejmują m.in.:

prawdopodobne korzystanie z Marka,
sposób opisu dziejów Jerozolimy,
rozwój wspólnot chrześcijańskich,
relację z Dziejami Apostolskimi.

Są również badacze proponujący datowanie wcześniejsze.

Najbezpieczniej więc: nie przedstawiać jednej dokładnej daty jako pewnika.

Do kogo pisze Łukasz?

W prologu pojawia się: Teofil.

Greckie: Θεόφιλος — Theophilos

można rozłożyć na:

theos — Bóg,
philos — przyjaciel / umiłowany.

Imię może więc kojarzyć się z: „przyjacielem Boga”.

Czy Teofil był realną osobą?

Najprawdopodobniej: tak.

Łukasz nazywa go „dostojnym”.

Ten sam typ tytułu pojawia się w Dziejach wobec wysokich urzędników.

Biblia Tysiąclecia sugeruje, że Teofil mógł być chrześcijaninem o wysokiej pozycji społecznej lub urzędniczej.

Czy „Teofil” może symbolizować każdego przyjaciela Boga?

To piękna interpretacja duchowa.

Ale historycznie nie trzeba wybierać: realna osoba albo symbol.

Teofil mógł być realnym adresatem, a jego imię może jednocześnie przemawiać do każdego czytelnika.

Dlaczego Łukasz pisze?

Nie dlatego, że nikt wcześniej nic nie wiedział o Jezusie.

Przeciwnie.

Łukasz mówi, że: wielu już próbowało opisywać wydarzenia.

Istniała:

tradycja ustna,
pamięć świadków,
wcześniejsze materiały,
wcześniejsze teksty.

Łukasz chce: uporządkować i ugruntować.

Łukasz — historyk czy teolog?

Jedno i drugie.

Ale trzeba rozumieć starożytność.

Łukasz nie jest współczesnym reporterem z kamerą, nagraniem i stenogramem.

Jest starożytnym autorem, który:

bada tradycję,
wybiera materiał,
porządkuje go,
interpretuje znaczenie wydarzeń.

Historia i teologia: nie konkurują tutaj ze sobą.

Prolog Łk 1,1–4 jest niezwykły

Pierwsze cztery wersety mają bardzo staranny grecki styl.

Przypominają wstępy starożytnych dzieł historycznych i literackich.

Łukasz mówi o:

poprzednikach,
świadkach,
własnym badaniu,
uporządkowaniu materiału,
celu dzieła.

To jedno z miejsc, które najlepiej pokazują: chrześcijaństwo od początku odwołuje się do wydarzeń, świadków i pamięci.

Łukasz i Dzieje Apostolskie

To absolutnie kluczowe.

Dz 1 zaczynają się od przypomnienia: „pierwszej księgi”

napisanej dla Teofila.

Tą pierwszą księgą jest: Ewangelia Łukasza.

Dwa tomy jednej historii

Tom I — Łukasz

Droga Jezusa.

Tom II — Dzieje

Droga Ewangelii w mocy Ducha.

Geografia jest teologią

W Łukaszu ruch prowadzi: Galilea → Jerozolima.

W Dziejach: Jerozolima → Judea → Samaria → krańce świata.

To nie przypadek.

Najważniejsze tematy Ewangelii Łukasza

1. Duch Święty

Już Łk 1 jest pełen Ducha.

Duch działa przy:

Janie,
Maryi,
Elżbiecie,
Zachariaszu.

A w Dziejach historia eksploduje Pięćdziesiątnicą i misją Kościoła.

2. Modlitwa

Jezus u Łukasza często modli się.

Łukasz szczególnie zaznacza modlitwę przy chrzcie, przed wyborem Dwunastu, przed wyznaniem Piotra, przy Przemienieniu, w Getsemani i na krzyżu.

3. Miłosierdzie

Łukasz da nam dobrego Samarytanina, syna marnotrawnego, Zacheusza i przebaczenie łotra.

4. Ubodzy

Łukasz bardzo mocno pyta: co robisz z pieniędzmi?

5. Kobiety

Już Łk 1 jest zbudowany wokół: Elżbiety i Maryi.

6. Radość

Radość pojawia się przy Janie, Maryi, pasterzach, nawróceniu i Zmartwychwstaniu.

7. Odwrócenie ludzkich hierarchii

Bóg podnosi pokornych i dostrzega ubogich.

8. Powszechność zbawienia

Jezus jest Zbawicielem wszystkich.

9. Jerozolima

Jerozolima jest dla Łukasza centrum historii zbawienia.

10. Droga

Od Łk 9,51 Jezus podejmuje zdecydowaną drogę ku Jerozolimie.

Struktura Ewangelii Łukasza

Łk 1–2

Dzieciństwo Jana i Jezusa.

Łk 3,1–4,13

Przygotowanie działalności.

Łk 4,14–9,50

Działalność w Galilei.

Łk 9,51–19,27

Wielka droga do Jerozolimy.

Łk 19,28–21

Jerozolima i świątynia.

Łk 22–23

Męka i śmierć.

Łk 24

Zmartwychwstanie i przygotowanie do Dziejów.

Co tylko Łukasz daje nam w szczególny sposób?

Między innymi:

zwiastowanie Zachariaszowi,
zwiastowanie Maryi,
Magnificat,
Benedictus,
pasterzy w Betlejem,
Symeona i Annę,
Jezusa jako dwunastolatka,
dobrego Samarytanina,
zagubioną drachmę,
syna marnotrawnego,
bogacza i Łazarza,
Zacheusza,
dobrego łotra,
drogę do Emaus.

Bez Łukasza chrześcijańska liturgia i duchowość byłyby nieporównanie uboższe.

Łk 1 — w 60 sekund

Łk 1 ma: 80 wersetów.

I przypomina wielkie otwarcie symfonii.

Najpierw prolog.

Potem dwie równoległe historie.

Jan Chrzciciel

starsi rodzice,
kapłan Zachariasz,
świątynia,
anioł Gabriel,
obietnica cudownego narodzenia.

Jezus

młoda Maryja,
Nazaret,
ten sam Gabriel,
dziewicze poczęcie,
Syn Najwyższego,
tron Dawida,
Duch Święty.

Łukasz celowo buduje paralelę.

Ale Jezus zawsze jest: większy.

Jan przygotowuje.

Jezus jest Panem.

Potem obie historie spotykają się podczas Nawiedzenia.

Jan jeszcze w łonie Elżbiety reaguje radością.

Elżbieta zostaje napełniona Duchem Świętym.

Maryja wypowiada Magnificat.

To pieśń o Bogu, który:

patrzy na pokornych,
rozprasza pysznych,
strąca możnych,
wywyższa pokornych,
syci głodnych,
pamięta o swoim przymierzu.

Potem rodzi się Jan.

Zachariasz odzyskuje mowę i śpiewa Benedictus.

W centrum nie jest jednak sam Jan.

Jan ma: przygotować drogę Panu.

Podział Łk 1

Łk 1,1–4

Prolog i metoda Łukasza.

Łk 1,5–25

Zwiastowanie narodzin Jana Chrzciciela.

Łk 1,26–38

Zwiastowanie Maryi.

Łk 1,39–45

Nawiedzenie Elżbiety.

Łk 1,46–56

Magnificat.

Łk 1,57–66

Narodzenie i obrzezanie Jana.

Łk 1,67–79

Benedictus Zachariasza.

Łk 1,80

Jan wzrasta i przygotowuje się do misji.

1. Łukasz mówi, jak pracował

To bardzo ważne dla początkującego.

Biblia nie oznacza: „autor wyłączył rozum, a Bóg dyktował mu każde zdanie do ucha”.

Łukasz:

zna źródła,
słucha tradycji,
bada,
porządkuje,
pisze.

I właśnie przez ten prawdziwie ludzki proces działa natchnienie Boga.

2. Natchnienie nie usuwa ludzkiego autora

Kościół uczy, że autorzy biblijni są prawdziwymi autorami.

Bóg posługuje się:

ich językiem,
kulturą,
stylem,
badaniem,
pamięcią.

Dlatego Ewangelie: różnią się.

3. Naoczni świadkowie

Łukasz sam nie twierdzi: „widziałem wszystko”.

Odwołuje się do wcześniejszych świadków.

To bardzo uczciwe.

4. „Zbadać dokładnie”

Greckie: παρακολουθέω — parakoloutheō

może oznaczać śledzić dokładnie, zapoznać się, badać przebieg.

Łukasz podkreśla staranność.

5. „Po kolei”

Greckie: καθεξῆς — kathexēs

nie musi oznaczać idealnej sekundowej chronologii.

Może oznaczać: uporządkowane przedstawienie.

6. Cel: pewność

Teofil już otrzymał naukę.

Łukasz chce: ją ugruntować.

To także dzieło dla wierzącego, który chce wiedzieć, na czym stoi.

7. Herod, król Judei

Historia Jana zaczyna się w konkretnym czasie.

Chodzi o: Heroda Wielkiego.

Zmarł w 4 r. przed Chr.

Dlatego narodzenie Jezusa musimy umieszczać: przed tą datą.

8. Jak Jezus mógł urodzić się „przed Chrystusem”?

Ponieważ system datowania został obliczony wiele stuleci później.

Obliczenia Dionizego Małego prawdopodobnie przesunęły datę o kilka lat.

To problem: późniejszego kalendarza,

nie Ewangelii.

9. Zachariasz — kapłan

Należy do oddziału Abiasza.

1 Krn 24 wymienia 24 oddziały kapłańskie.

Oddział Abiasza był ósmy.

10. Elżbieta

Pochodzi z rodu Aarona.

Czyli ma kapłańskie pochodzenie.

11. Oboje są sprawiedliwi

Łukasz mówi to zanim powie: nie mają dziecka.

To kluczowe.

Bezpłodność nie oznacza, że zrobili coś złego.

12. Cierpienie nie jest automatycznie karą

Nie wolno mówić osobie bezpłodnej, chorej, cierpiącej lub po stracie: „Bóg cię karze”.

Łukasz sam burzy takie proste myślenie.

13. Stary Testament wraca

Historia starszej bezdzietnej pary przypomina:

Abrahama i Sarę,
rodziców Samsona,
Annę, matkę Samuela.

To sygnał: Bóg znowu rozpoczyna wielkie wydarzenie historii zbawienia.

14. Świątynia

Zachariasz służy w Jerozolimie.

Łukasz zaczyna Ewangelię w świątyni i zakończy Ewangelię uczniami w świątyni.

To piękna klamra.

15. Kadzenie

Zachariasz zostaje wybrany losem do złożenia ofiary kadzenia.

BT zwraca uwagę, że ze względu na dużą liczbę kapłanów takie wyróżnienie mogło przypaść człowiekowi tylko raz w życiu.

16. Gabriel

Anioł w Biblii nie jest słodkim dzieciątkiem ze skrzydełkami.

Jest: Bożym wysłannikiem.

Gabriel pojawia się także w Księdze Daniela.

Hebrajskie imię Gabriel kojarzy się z: mocą Boga.

17. „Nie bój się”

Bóg często wchodzi w życie człowieka, a pierwszą reakcją jest lęk.

Boże słowo odpowiada: nie bój się.

18. Jan

Hebrajskie: יוֹחָנָן — Jochanan

oznacza: Pan okazał łaskę / Bóg jest łaskawy.

BT zwraca na to uwagę.

19. Jan będzie wielki

Ale: w oczach Pana.

Nie w rankingu popularności.

20. Duch Święty przed narodzeniem

Jan zostanie napełniony Duchem Świętym już w łonie matki.

Łukasz od początku pokazuje: Duch inicjuje historię.

Tekst przedstawia dziecko w łonie jako realnego uczestnika działania Boga. Katolicka lektura widzi w tym tekst zgodny z godnością ludzkiego życia prenatalnego, choć nie jest to techniczny traktat embriologiczny.

21. Jan w duchu i mocy Eliasza

Tło: Ml 3.

Jan nie jest dosłownie reinkarnacją Eliasza.

Chrześcijaństwo nie uczy reinkarnacji.

„W duchu i mocy Eliasza” oznacza prorocką misję podobną do Eliasza.

22. Zachariasz pyta o znak

Anioł interpretuje jego postawę jako brak wiary.

To pomaga odróżnić jego pytanie od pytania Maryi.

23. Dlaczego Zachariasz zostaje ukarany, a Maryja nie?

Zachariasz pyta w praktyce: po czym poznam, że to prawda?

Maryja pyta: jak to się stanie?

Nie prosi o dowód, że Bóg potrafi. Pyta o sposób realizacji.

Narracja ocenia więc ich wewnętrzną postawę inaczej.

24. Zachariasz milknie

Ten, który miał pobłogosławić lud, wychodzi bez słów.

Milczenie jest konsekwencją niewiary, ale stanie się też czasem dojrzewania.

Gdy słowo się spełni, jego usta otworzą się uwielbieniem Boga.

25. Elżbieta zachodzi w ciążę

Bóg zdejmuje z niej społeczną hańbę.

Ale jej wartość przed Bogiem istniała również wcześniej.

Łukasz powiedział: była sprawiedliwa.

26. Drugie zwiastowanie

Opowieść przechodzi z Judei do Galilei.

Pierwsze zwiastowanie:

świątynia,
kapłan,
centrum religijne.

Drugie:

Nazaret,
młoda kobieta,
przestrzeń codzienna.

To ogromny kontrast.

27. Nazaret

Mała miejscowość w Galilei.

Stary Testament nie buduje wokół Nazaretu wielkich mesjańskich oczekiwań.

Bóg wybiera: miejsce małe.

28. Maryja

Greckie: Μαριάμ / Μαρία — Mariam / Maria.

Pochodzi od imienia Miriam.

29. Dziewica poślubiona Józefowi

„Poślubiona” w realiach żydowskich oznaczała prawnie wiążący etap małżeństwa.

To znacznie więcej niż współczesne luźne zaręczyny.

30. Józef z rodu Dawida

To klucz do mesjańskiej genealogii Jezusa.

31. Kecharitōmenē

Jedno z najważniejszych słów: κεχαριτωμένη — kecharitōmenē

BT tłumaczy: „łaski pełna”.

Forma pochodzi od czasownika związanego z łaską i wskazuje na osobę szczególnie obdarzoną łaską.

Katolicka tradycja widzi tu bardzo ważne światło dla wyjątkowego obdarowania Maryi.

32. Czy jedno słowo dowodzi całego dogmatu Niepokalanego Poczęcia?

Nie tak działa teologia katolicka.

Dogmat opiera się na całym Objawieniu i tradycji Kościoła.

Łk 1,28 jest jednak bardzo ważnym tekstem mariologicznym.

33. Maryja się boi, ale rozważa

Nie reaguje bezmyślnie.

Łukasz pokazuje: rozum i wiarę razem.

34. Krótki cytat BT

„Nie bój się, Maryjo, znalazłaś bowiem łaskę u Boga.” (Łk 1,30)

35. Imię Jezus

Greckie: Ἰησοῦς — Iēsous

pochodzi od hebrajskiego: יֵשׁוּעַ — Jeszua.

Znaczenie: Pan zbawia.

36. Kim będzie Jezus?

Gabriel mówi:

wielki,
Syn Najwyższego,
dziedzic tronu Dawida,
Król na wieki.

To język mesjański.

37. Tło 2 Sm 7

Bóg obiecał Dawidowi trwałość dynastii.

Łk 1 mówi: obietnica osiąga w Jezusie pełnię.

38. Maryja pyta: „jak?”

Nie: „czy Bóg potrafi?”

Ale: „jak to się stanie?”

39. „Nie znam męża”

W Biblii „znać” może być eufemistycznym określeniem relacji seksualnej.

Maryja mówi o braku współżycia.

40. BT podaje dwie możliwości interpretacji

Przypis dopuszcza m.in.:

odniesienie do aktualnego stanu zaręczyn,
tradycyjną interpretację dotyczącą zamiaru dziewictwa.

Nie należy udawać, że jedna możliwość jest jedyną lingwistycznie możliwą na podstawie samego wersetu.

41. Dziewicze poczęcie

Łukasz uczy: Jezus zostaje poczęty przez działanie Ducha Świętego, nie przez współżycie Maryi z mężczyzną.

To centralny element chrześcijańskiej wiary.

42. Nie pogański mit

„Duch Święty zstąpi” nie opisuje seksualnej relacji bóstwa z kobietą.

Bóg działa: stwórczą mocą Ducha.

43. „Okryje cieniem”

Greckie: ἐπισκιάζω — episkiazō

może przywoływać obłok Bożej obecności.

Wj 40 opisuje Bożą chwałę okrywającą Namiot Spotkania.

Łukasz może sugerować: Maryja staje się miejscem szczególnej obecności Boga.

44. Maryja jako Arka Nowego Przymierza?

To ważny motyw katolickiej interpretacji.

Łk 1 zawiera podobieństwa do 2 Sm 6.

Arka:

idzie w góry Judy,
Dawid reaguje zdumieniem,
pozostaje trzy miesiące,
pojawia się radość i taniec.

Maryja:

idzie w góry Judy,
Elżbieta reaguje zdumieniem,
Maryja pozostaje około trzech miesięcy,
Jan porusza się z radości.

To mocna typologia.

Ale Łukasz nie używa dosłownie tytułu: „Arka Nowego Przymierza”.

45. Syn Boży

Dziewicze poczęcie nie oznacza, że Jezus dopiero wtedy zaczyna istnieć jako Syn Boga.

W świetle całego Nowego Testamentu Syn jest odwieczny.

Łk 1 mówi o: sposobie Wcielenia.

46. Maryja odpowiada

„Oto ja służebnica Pańska, niech mi się stanie według słowa twego.” (Łk 1,38)

To jedno z najważniejszych „tak” w Biblii.

47. Fiat

Łacińskie: fiat

znaczy: „niech się stanie”.

Stąd duchowość mówi o: fiat Maryi.

48. Czy Maryja jest bierna?

Nie.

Jej odpowiedź jest aktywną zgodą.

Bóg prowadzi dialog i przyjmuje: wolną odpowiedź.

49. Łaska i wolność

Pierwsza jest: łaska.

Gabriel przychodzi z inicjatywy Boga.

Maryja odpowiada.

To doskonały obraz współpracy łaski i ludzkiej wolności.

50. Nawiedzenie

Maryja idzie: z pośpiechem.

Łaska nie zamyka jej we własnym przeżyciu.

Prowadzi: ku drugiemu człowiekowi.

51. Ain-Karim

BT wskazuje tradycyjną lokalizację miasta Nawiedzenia jako Ain-Karim koło Jerozolimy.

To tradycja lokalizacyjna: nie nazwa zapisana przez Łukasza.

52. Jan porusza się w łonie

Łukasz interpretuje to jako radość.

Nie trzeba budować nowoczesnej psychologii prenatalnej.

Narracja pokazuje: Jan już przed narodzeniem pełni rolę tego, który wskazuje na Jezusa.

53. Elżbieta napełniona Duchem

Jej słowa są przedstawione jako prorockie.

Nazywa Maryję: Matką swojego Pana.

54. Matka Boga — o co naprawdę chodzi?

Tytuł Theotokos broni przede wszystkim prawdy o Jezusie.

Maryja rodzi osobę Jezusa Chrystusa.

A osoba Jezusa jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem.

Dlatego można powiedzieć: Maryja jest Matką Boga.

Nie dlatego, że jest początkiem boskości.

55. Maryja nie jest matką całej Trójcy

Nie jest źródłem:

Ojca,
Ducha,
boskiej natury.

Jest Matką Syna Bożego: według Jego ludzkiego narodzenia.

56. Błogosławiona, która uwierzyła

Wielkość Maryi nie polega tylko na biologicznym macierzyństwie.

Polega również na: wierze.

57. Kontrast z Zachariaszem

Zachariasz nie uwierzył i zamilkł.

Maryja uwierzyła i: śpiewa.

58. Magnificat

Nazwa pochodzi od łacińskiego początku: Magnificat anima mea Dominum.

Krótki cytat BT:

„Wielbi dusza moja Pana” (Łk 1,46)

59. Magnificat jest przesiąknięty Starym Testamentem

Szczególnie pieśnią Anny z 1 Sm 2.

BT bardzo wyraźnie zwraca na to uwagę.

60. Czy Magnificat jest stenogramem?

Biblia Tysiąclecia w przypisie mówi ostrożnie, że hymnu nie należy traktować jako stenograficznego powtórzenia wypowiedzi Maryi.

Łukasz przedstawia go w literackiej formie hymnu opartego na języku Starego Testamentu.

To nie znaczy, że cała scena jest „zmyślona”.

Historia i literackie opracowanie mogą współistnieć.

61. Magnificat nie jest słodką piosenką

To tekst radykalny.

Bóg:

rozprasza pysznych,
strąca władców,
wywyższa pokornych,
syci głodnych,
bogatych odprawia z niczym.

62. Czy Maryja nawołuje do rewolucji politycznej?

Nie w prostym sensie.

Magnificat mówi o: Bożym odwróceniu niesprawiedliwych hierarchii.

Nie jest instrukcją przejmowania władzy przemocą.

63. Ale nie wolno go całkowicie „uduchowić”

Łukasz bardzo realnie interesuje się: ubóstwem i bogactwem.

Bóg troszczy się o ludzi materialnie ubogich.

64. Magnificat jako program całej Ewangelii

To, co Maryja śpiewa w Łk 1, będzie potem widać w:

błogosławieństwach,
przypowieściach,
spotkaniach z grzesznikami,
stosunku do bogactwa.

65. Centrum hymnu jest Bóg

Maryja nie śpiewa o sobie jako centrum.

To Bóg:

uczynił,
spojrzał,
okazuje miłosierdzie,
rozprasza,
wywyższa,
syci,
pamięta.

Prawdziwa mariologia: prowadzi do Boga.

66. „Błogosławić mnie będą wszystkie pokolenia”

To ważne dla rozumienia katolickiej czci Maryi.

Cześć nie jest: adoracją.

Adoracja należy wyłącznie do Boga.

67. Maryja potrzebuje Zbawiciela

Magnificat mówi o Bogu: jako Zbawcy Maryi.

Katolicyzm nie uczy, że Maryja nie potrzebowała zbawienia.

Niepokalane Poczęcie oznacza szczególny sposób zbawienia: zachowanie od grzechu dzięki łasce Chrystusa.

68. Narodziny Jana

Elżbieta rodzi syna.

Sąsiedzi i krewni się cieszą.

Radość jest jednym z wielkich motywów Łukasza.

69. Ósmy dzień

Dziecko zostaje obrzezane.

To znak przymierza Abrahama.

Jezus i Jan wyrastają: wewnątrz Izraela.

Chrześcijaństwo ma korzenie żydowskie.

70. Imię Jan

Rodzina chce nazwać dziecko Zachariaszem.

Elżbieta mówi: Jan.

Zachariasz potwierdza imię dane przez Boga.

71. Język Zachariasza zostaje rozwiązany

Pierwsze użycie odzyskanej mowy: błogosławienie Boga.

Historia nie kończy się jego niewiarą.

72. Benedictus

Nazwa pochodzi od łacińskiego: Benedictus Dominus Deus Israel.

Zachariasz zostaje napełniony Duchem Świętym i prorokuje.

73. Pierwsza część Benedictus

Dotyczy działania Boga dla Izraela.

Bóg:

nawiedza,
odkupuje,
pamięta o przymierzu,
realizuje obietnice Dawidowe i Abrahamowe.

74. Róg zbawienia

BT wyjaśnia dosłowne tło jako „róg zbawienia”.

Róg w Biblii jest symbolem: siły.

75. Jan nie jest centrum własnego hymnu

Zachariasz zaczyna od Boga i zbawienia.

Dopiero potem zwraca się do dziecka.

Jan jest: prorokiem Najwyższego.

Ma przygotować drogę: Panu.

76. Odpuszczenie grzechów

Jan ma prowadzić lud ku poznaniu zbawienia przez przebaczenie.

To zapowiada centralne dzieło Jezusa.

77. „Serdeczna litość”

Grecki zwrot wiąże się z: σπλάγχνα ἐλέους — splanchna eleous.

To głębokie miłosierdzie i współczucie.

78. „Słońce Wschodzące”

Greckie: ἀνατολή — anatolē

może oznaczać wschód / wschodzące światło.

BT tłumaczy obraz jako: Słońce Wschodzące z wysoka.

To zapowiada światło zbawienia w Jezusie.

79. Droga pokoju

Benedictus prowadzi ku: pokojowi.

Łukasz bardzo często będzie wracał do tego tematu.

80. Jan wzrasta na pustkowiu

Ostatni werset jest typowym Łukaszowym podsumowaniem.

BT zwraca uwagę, że takie krótkie summaria będą częste również w Dziejach.

81. Czy Jan był esseńczykiem z Qumran?

To hipoteza, nie fakt.

Podobieństwa istnieją:

pustynia,
surowy styl,
oczekiwanie eschatologiczne.

Nie mamy jednak dowodu, że Jan należał do wspólnoty Qumran.

82. Łk 1 jest pełen Ducha Świętego

Jan zostaje napełniony Duchem,
Duch zstępuje na Maryję,
Elżbieta zostaje napełniona Duchem,
Zachariasz zostaje napełniony Duchem.

Już pierwszy rozdział mówi: historia zbawienia jest dziełem Ducha.

83. Łk 1 jest pełen kobiet

Elżbieta i Maryja nie są dekoracją.

Są: aktywnymi osobami wiary.

84. Łk 1 jest pełen Starego Testamentu

Choć otwieramy Nowy Testament, język rozdziału jest całkowicie zakorzeniony w Starym.

Bez Abrahama, Dawida, Eliasza, Anny, Arki i świątyni trudno zrozumieć Łukasza.

85. Jan i Jezus — paralela

Łukasz zestawia ich narodziny.

Ale wszystko pokazuje: wyższość Jezusa.

Jan jest prorokiem Najwyższego.

Jezus jest Synem Najwyższego.

Jan przygotowuje drogę.

Jezus jest Panem, dla którego droga jest przygotowana.

Ważne słowa greckie, hebrajskie i łacińskie — Łk 1

Θεόφιλος — Theophilos

Teofil — „przyjaciel Boga” / „umiłowany przez Boga”.

χάρις — charis

Łaska.

κεχαριτωμένη — kecharitōmenē

Obdarzona łaską; BT: „łaski pełna”.

Μαριάμ — Mariam

Maryja / Miriam.

Ἰησοῦς — Iēsous

Jezus, od hebrajskiego Jeszua — Pan zbawia.

Ἰωάννης — Iōannēs

Jan, od Jochanan — Pan okazał łaskę.

Γαβριήλ — Gabriēl

Gabriel — imię związane z mocą Boga.

πνεῦμα ἅγιον — pneuma hagion

Duch Święty.

ἐπισκιάζω — episkiazō

Okrywać cieniem.

κύριος — kyrios

Pan.

μεγαλύνω — megalynō

Wywyższać, wielbić.

ἔλεος — eleos

Miłosierdzie.

ἀνατολή — anatolē

Wschód / wschodzące światło.

fiat Łacińskie „niech się stanie”.

Klucz do Biblii — Łk 1

Główny temat

Bóg rozpoczyna nowe wielkie dzieło zbawienia, pozostając wierny obietnicom Starego Testamentu: przygotowuje Jana jako proroka, a przez wolną odpowiedź Maryi i działanie Ducha Świętego Syn Najwyższego wchodzi w ludzką historię.

Niezbędnik Biblijny — Łk 1

Herod Wielki

Król Judei pod rzymskim zwierzchnictwem, zmarły w 4 r. przed Chr.

Zachariasz

Kapłan z oddziału Abiasza.

Elżbieta

Żona Zachariasza, z rodu Aarona.

Gabriel

Boży wysłannik znany także z Daniela.

Nazaret

Mała miejscowość Galilei związana z Maryją i Jezusem.

Maryja

Dziewica poślubiona Józefowi z rodu Dawida.

Jan

Syn Zachariasza i Elżbiety, przyszły Jan Chrzciciel.

Magnificat

Pieśń Maryi z Łk 1,46–55.

Benedictus

Pieśń Zachariasza z Łk 1,68–79.

Ain-Karim

Tradycyjnie wskazywane miejsce Nawiedzenia.

24 oddziały kapłańskie

System służby kapłanów znany z 1 Krn 24.

MOST MIĘDZY TESTAMENTAMI

Abraham i Sara — Rdz 17–18

Starsza bezdzietna para otrzymuje obietnicę dziecka.

Samson — Sdz 13

Anielskie zwiastowanie narodzin dziecka mającego szczególną misję.

Anna i Samuel — 1 Sm 1–2

Bezpłodność, modlitwa, narodzenie dziecka i pieśń Anny — główne tło Magnificat.

2 Sm 7

Obietnica dana Dawidowi — tło królewskiej godności Jezusa.

2 Sm 6

Arka idąca w góry Judy, radość i trzy miesiące — ważne tło typologii Maryi jako Arki.

Wj 40

Obłok Bożej obecności nad przybytkiem — tło „okrycia cieniem”.

Ml 3

Eliasz i posłaniec przygotowujący drogę — tło Jana Chrzciciela.

TRUDNE PYTANIA — Łk 1

1. Czy Łukasz był lekarzem?

Tradycja identyfikuje autora z Łukaszem lekarzem z Kol 4,14. Sam tekst Ewangelii nie podaje zawodu autora.

2. Czy Łukasz był naocznym świadkiem całego życia Jezusa?

Nie twierdzi tego. Odwołuje się do wcześniejszych świadków.

3. Czy używanie źródeł oznacza brak natchnienia?

Nie. Natchnienie działa poprzez prawdziwą pracę autora.

4. Czy Ewangelia Łukasza jest nowoczesną kroniką?

Nie. Jest starożytnym uporządkowanym opowiadaniem i historią zbawienia.

5. Czy Teofil naprawdę istniał?

Najprawdopodobniej tak. Tytuł „dostojny” wskazuje na realnego adresata o wysokim statusie.

6. Kiedy napisano Ewangelię?

Najczęściej podaje się drugą połowę I wieku, często okolice lat 80., ale dokładna data jest dyskutowana.

7. Czy Łukasz korzystał z Marka?

To bardzo popularna i dobrze uzasadniona hipoteza egzegetyczna, nie dogmat.

8. Czy bezpłodność Elżbiety była karą za grzech?

Nie. Łukasz mówi, że oboje byli sprawiedliwi.

9. Dlaczego Zachariasz zostaje ukarany za pytanie, a Maryja nie?

Tekst sam mówi, że Zachariasz nie uwierzył. Maryja pyta o sposób spełnienia obietnicy i odpowiada wiarą.

10. Czy Jan był Eliaszem reinkarnowanym?

Nie. Ma działać „w duchu i mocy Eliasza”.

11. Czy Łk 1,28 sam dowodzi Niepokalanego Poczęcia?

Jest ważnym tekstem, ale dogmat wyrasta z całego Objawienia i tradycji Kościoła.

12. Czy Maryja była już żoną Józefa?

Była w prawnie wiążącym etapie żydowskiego małżeństwa przed wspólnym zamieszkaniem.

13. Czy Jezus został poczęty bez udziału mężczyzny?

Tak — taką prawdę przedstawia Łk 1.

14. Czy opis Ducha przypomina seksualne mity o bogach?

Nie. Łukasz opisuje stwórczą moc Ducha Świętego.

15. Czy Maryja podjęła wolną decyzję?

Narracja przedstawia dialog i świadomą odpowiedź.

16. Czy „niech mi się stanie” oznacza bierną uległość?

Nie. To aktywna odpowiedź wiary.

17. Czy Maryja jest Matką Boga?

Tak w sensie chrystologicznym: rodzi Jezusa, który jest jedną Boską Osobą Syna w dwóch naturach.

18. Czy Maryja jest matką całej Trójcy?

Nie.

19. Czy katolicy adorują Maryję?

Nie. Adoracja należy wyłącznie do Boga.

20. Czy Magnificat to stenogram?

BT zaznacza literackie opracowanie hymnu na tle wypowiedzi Maryi i języka ST.

21. Czy Magnificat jest zmyślony?

Nie wynika to z jego literackiego opracowania. Realne wydarzenie może być przekazane w formie literacko ukształtowanej.

22. Czy Magnificat nawołuje do przemocy politycznej?

Nie.

23. Czy można całkiem odmaterializować Magnificat?

Nie. Łukasz realnie interesuje się losem ubogich i bogatych.

24. Czy Maryja jako Arka to literalny tytuł z Łukasza?

Nie. To typologiczna interpretacja oparta na licznych paralelach.

25. Czy Jan był członkiem Qumran?

Nie wiemy.

Co mówią polscy bibliści?

Ks. Franciszek Mickiewicz SAC

Jednym z najważniejszych współczesnych polskich komentarzy jest: Franciszek Mickiewicz SAC, „Ewangelia według św. Łukasza”, Nowy Komentarz Biblijny NT III, część 1 i 2.

Pierwsza część obejmuje Łk 1–11.

W komentarzu bardzo ważne jest odczytywanie Łk 1 jako starannie skonstruowanej kompozycji:

historia Jana,
historia Jezusa,
paralela,
wyraźna przewaga Jezusa.

Jan jest prorokiem.

Jezus jest Synem i Panem.

Mickiewicz zwraca uwagę na związki Łukasza ze Starym Testamentem, strukturę scen zwiastowania, rolę Ducha, wiarę Maryi i teologię hymnów.

Ks. Feliks Gryglewicz

Klasyczny polski komentarz Pallottinum: Feliks Gryglewicz, „Ewangelia według św. Łukasza. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz”, Pallottinum, 1974.

Gryglewicz zwraca uwagę m.in. na:

kunszt języka Łukasza,
historyczne zainteresowania Ewangelisty,
rolę modlitwy,
uniwersalizm zbawienia,
charakterystyczne słownictwo,
kompozycję historii dzieciństwa.

O. Hugolin Langkammer OFM

W polskiej biblistyce o. Hugolin Langkammer również opracowywał Ewangelię Łukasza.

W Łk 1 szczególnie ważne jest: Jan prowadzi do Chrystusa.

Jan jest wielki, ale nie jest centrum.

Biblia Tysiąclecia — przypisy

Przy Łk 1 przypisy BT są wyjątkowo ważne.

Zwracają uwagę m.in. na:

24 oddziały kapłańskie,
wyjątkowy charakter służby Zachariasza,
znaczenie imienia Jan,
związek Jana z Eliaszem,
wariant tekstualny Łk 1,28,
możliwe interpretacje Łk 1,34,
literacki charakter Magnificat,
bogate odniesienia hymnów do Starego Testamentu,
typowe dla Łukasza podsumowania narracyjne.

TRADYCJA KATOLICKA

Zwiastowanie Pańskie

Kościół celebruje przede wszystkim: Wcielenie Syna Bożego.

Zwiastowanie nie jest tylko świętem Maryi.

Maryja — pełna łaski

Kościół widzi w Łk 1,28 ważne światło dla wyjątkowego obdarowania Maryi.

Dziewicze poczęcie

Jest prawdą wiary.

Jezus jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem.

Theotokos

Tytuł Matka Boża broni prawdy: kim jest Jezus.

Nawiedzenie

Maryja jest wzorem wiary prowadzącej do: służby.

Magnificat w liturgii

Magnificat jest codziennie odmawiany podczas: Nieszporów Liturgii Godzin.

Benedictus w liturgii

Benedictus Zachariasza jest codziennym hymnem: Jutrzni.

Niepokalane Poczęcie a dziewicze poczęcie

To dwie różne rzeczy.

Niepokalane Poczęcie

dotyczy poczęcia Maryi.

Dziewicze poczęcie

dotyczy poczęcia Jezusa bez udziału mężczyzny.

Maryja i zbawienie

Maryja nie jest konkurencją dla Jezusa.

Wszystko, co posiada: otrzymuje dzięki Chrystusowi.

Najczęstsze błędne odczytania Łk 1

„Łukasz osobiście widział wszystkie wydarzenia”

Nie.

„Używał źródeł, więc tekst nie jest natchniony”

Nie.

„Teofil na pewno jest fikcyjny”

Nie ma podstaw do pewności.

„Bezpłodność Elżbiety była karą”

Nie.

„Jan to reinkarnowany Eliasz”

Nie.

„Maryja wierzy bez myślenia”

Nie — rozważa i pyta.

„Zachariasz i Maryja zadają identyczne pytania”

Narracja interpretuje ich postawy inaczej.

„Duch Święty zapładnia Maryję seksualnie”

Nie.

„Maryja jest boginią”

Nie.

„Matka Boża = matka boskiej natury”

Nie.

„Katolicy adorują Maryję”

Nie.

„Niepokalane Poczęcie = poczęcie Jezusa”

Nie.

„Magnificat to tylko łagodna pieśń”

Nie — to radykalna pieśń o Bożej sprawiedliwości i miłosierdziu.

„Magnificat to instrukcja zbrojnej rewolucji”

Nie.

„Magnificat mówi tylko o duchowym ubóstwie”

Zbyt wąskie.

„Maryja jako Arka to literalny tytuł z Ewangelii”

Nie.

„Jan na pewno był esseńczykiem”

Nie.

Jedno zdanie, które warto zabrać z Łk 1

Bóg rozpoczyna swoje największe dzieło nie od ludzi pozornie najpotężniejszych, lecz przez starych małżonków noszących ranę bezdzietności i młodą kobietę z małego Nazaretu — a odpowiedzią człowieka na łaskę nie jest perfekcyjna kontrola przyszłości, lecz wiara, która słucha, pyta, mówi Bogu „tak” i rusza służyć drugiemu.

Do osobistego zatrzymania

1. Czy cierpienie interpretuję automatycznie jako karę?

Zachariasz i Elżbieta są sprawiedliwi i jednocześnie cierpią.

2. Co robię, gdy Bóg nie działa według mojego kalendarza?

Oni czekali wiele lat.

3. Czy moja wiara potrafi pytać?

Maryja pyta.

Wiara nie oznacza wyłączenia rozumu.

4. Czy po doświadczeniu Boga ruszam służyć?

Maryja idzie z pośpiechem do Elżbiety.

5. Co mówi mój Magnificat?

Czy potrafię nazwać wielkie rzeczy, które Bóg zrobił w moim życiu?

6. Czy moja religijność ma miejsce dla ubogiego?

Maryja śpiewa o głodnych i bogatych.

7. Czy po własnej niewierze potrafię wrócić jak Zachariasz?

Jego historia nie kończy się niemotą.

Kończy się uwielbieniem.

Jak wyjaśnić Łk 1 komuś w trzy minuty?

Łukasz zaczyna swoją Ewangelię jak starożytny historyk. Mówi, że wcześniej istniały już opowiadania o Jezusie i świadectwa ludzi, którzy Go znali. Sam dokładnie bada materiał i pisze uporządkowane dzieło dla Teofila, żeby umocnić go w wierze.

Potem pojawia się kapłan Zachariasz i jego żona Elżbieta. Są sprawiedliwi, ale nie mają dzieci i są już starzy. To ważne: ich cierpienie nie jest dowodem, że Bóg ich karze.

Podczas służby Zachariasza w świątyni ukazuje mu się Gabriel i zapowiada narodzenie Jana. Jan ma przygotować lud na przyjście Pana i działać w duchu i mocy Eliasza.

Zachariasz nie potrafi uwierzyć i traci mowę aż do spełnienia obietnicy.

Sześć miesięcy później Gabriel zostaje posłany do Maryi w Nazarecie. Zapowiada, że przez działanie Ducha Świętego pocznie Jezusa, Syna Najwyższego i dziedzica tronu Dawida. Maryja pyta, jak to się stanie, a następnie odpowiada wiarą i zgodą.

Potem natychmiast idzie do Elżbiety.

Elżbieta zostaje napełniona Duchem Świętym i rozpoznaje Maryję jako Matkę swojego Pana.

Maryja śpiewa Magnificat. To pieśń o Bogu, który wywyższa pokornych, pamięta o ubogich i jest wierny obietnicom danym Izraelowi.

Następnie rodzi się Jan. Zachariasz potwierdza imię dane przez Boga, odzyskuje mowę i śpiewa Benedictus. Prorokuje, że Jan będzie przygotowywał drogę Panu i prowadził ludzi ku poznaniu zbawienia oraz przebaczenia.

Sedno: Stary Testament dochodzi do punktu przełomowego. Jan przygotowuje drogę, a Jezus — Syn Najwyższego — wchodzi w historię.

Cytaty biblijne użyte w opracowaniu

Dosłowne brzmienie krótkich cytatów sprawdzono wyłącznie w: https://biblia.pl/czytaj/Lk/1/

Użyto tylko bardzo krótkich fragmentów z:

Łk 1,30,
Łk 1,38,
Łk 1,46.

Pozostała treść jest omawiana przez sigla i parafrazy, bez przepisywania pełnego chronionego tekstu Biblii Tysiąclecia.

Źródła komentarza

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — wstęp do Ewangelii według św. Łukasza, Łk 1 i przypisy; cytaty sprawdzone wyłącznie w biblia.pl.
Franciszek Mickiewicz SAC, Ewangelia według św. Łukasza, rozdziały 1–11, Nowy Komentarz Biblijny NT III/1, Edycja Świętego Pawła.
Franciszek Mickiewicz SAC, Ewangelia według św. Łukasza, rozdziały 12–24, Nowy Komentarz Biblijny NT III/2, Edycja Świętego Pawła.
Feliks Gryglewicz, Ewangelia według św. Łukasza. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Pallottinum, 1974.
Hugolin Langkammer OFM, komentarze do Ewangelii według św. Łukasza.
Komentarz teologiczno-pastoralny do Biblii Tysiąclecia — Nowy Testament, Pallottinum.
Katechizm Kościoła Katolickiego — Wcielenie, dziewicze poczęcie, Maryja, modlitwa, Duch Święty, łaska i wolność.
Odsyłacze: Rdz 17–18; Wj 40; Sdz 13; 1 Sm 1–2; 2 Sm 6–7; 1 Krn 24; Ml 3; Dn 8–9; Łk 1; Dz 1.

Uwaga redakcyjna

Przy Łk 1 szczególnie pilnujemy piętnastu zasad:

Autorstwo Łukasza przedstawiamy jako bardzo starą tradycję Kościoła, zaznaczając, że sam tekst nie podpisuje autora imieniem.
Nie sugerujemy, że używanie źródeł przez Ewangelistę stoi w sprzeczności z natchnieniem.
Łukasza nazywamy historykiem w kontekście starożytnej historiografii, nie współczesnym reporterem.
Datę powstania Ewangelii przedstawiamy jako dyskutowaną.
Bezpłodności nie przedstawiamy jako automatycznej kary Boga za osobisty grzech.
Jana nie utożsamiamy z reinkarnowanym Eliaszem.
Różnicę pytań Zachariasza i Maryi tłumaczymy przez narracyjną ocenę ich wiary.
Dziewicze poczęcie przedstawiamy jako działanie Ducha Świętego, nie seksualną relację bóstwa z Maryją.
Łk 1,34 omawiamy z uwzględnieniem różnych interpretacji wskazywanych także w przypisie BT.
Kecharitōmenē traktujemy jako ważny tekst mariologiczny, ale nie jako pojedynczy pełny dowód całego późniejszego dogmatu.
Tytuł „Matka Boga” wyjaśniamy chrystologicznie i nie sugerujemy, że Maryja jest źródłem boskości lub matką całej Trójcy.
Magnificat przedstawiamy zgodnie z uwagą BT jako literacko opracowany hymn zakorzeniony w Starym Testamencie.
Magnificat nie redukujemy ani do politycznej instrukcji rewolucji, ani do czysto duchowej metafory ignorującej ubogich.
Typologię Maryi jako Arki Nowego Przymierza przedstawiamy jako interpretację biblijną, nie literalny tytuł zapisany w Łk 1.
Ewentualnego związku Jana z Qumran nie przedstawiamy jako pewnego faktu.

Następny rozdział

Łk 2 — narodzenie Jezusa w Betlejem, spis ludności i trudne pytanie o Kwiryniusza, żłób, pasterze, aniołowie i pokój, obrzezanie i imię Jezus, Symeon i Nunc dimittis, prorokini Anna, powrót do Nazaretu oraz dwunastoletni Jezus w świątyni.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.