Dzieje Apostolskie — Dz 7: mowa Szczepana, historia Izraela, Świątynia i męczeństwo

Podstawa tekstowa projektu: Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum, sprawdzona na biblia.pl. Poniższy materiał jest komentarzem, parafrazą i objaśnieniem. Nie przepisuje całego chronionego rozdziału.

Dz 7 — w 60 sekund

Szczepan stoi przed: Sanhedrynem.

W poprzednim rozdziale został oskarżony o występowanie przeciw:

Mojżeszowi;
Prawu;
Świątyni;
świętemu miejscu.

Arcykapłan pyta: czy te zarzuty są prawdziwe? Szczepan nie odpowiada jednym zdaniem. Robi coś znacznie większego. Opowiada: historię zbawienia.

Prowadzi słuchaczy przez:

Abrahama;
Józefa;
Mojżesza;
pustynię;
Namiot Świadectwa;
Dawida;
Salomona;
Proroków;
aż do Jezusa.

Po co? Bo chce pokazać dwie wielkie prawdy.

Pierwsza:

Bóg nie jest zamknięty w jednym miejscu. Objawia się Abrahamowi poza Kanaaniem. Jest z Józefem w Egipcie. Objawia się Mojżeszowi na pustyni. Prowadzi Izraela przez Namiot Świadectwa. Świątynia jest ważna. Ale: Bóg jest większy niż Świątynia.

Druga: W historii Izraela ciągle powtarza się dramat:

Bóg posyła człowieka, a człowiek odrzuca Bożego wysłannika.

Bracia odrzucają Józefa. Izraelici odrzucają Mojżesza. Ojcowie prześladują proroków. A obecne pokolenie odrzuca: Sprawiedliwego — Jezusa. To jest centrum mowy. Szczepan nie atakuje Starego Testamentu. Wręcz przeciwnie. Całą swoją argumentację buduje: na Starym Testamencie. Nie atakuje też Mojżesza.

Przedstawia go jako:

wybawcę;
wodza;
proroka;
pośrednika Bożego objawienia;
człowieka, który otrzymał od Boga słowa dające życie.

Problemem nie jest: Prawo. Problemem jest: otrzymać Prawo i nie być mu posłusznym. Problemem nie jest: Świątynia. Problemem jest: zrobić ze Świątyni granicę dla Boga. Problemem nie są: znaki religijne. Problemem jest: posiadać znaki, ale mieć serce zamknięte na Boga. Szczepan dochodzi więc do wstrząsającego oskarżenia.

Mówi, że jego słuchacze: sprzeciwiają się Duchowi Świętemu. To bardzo ważne.

Można:

znać Biblię;
bronić tradycji;
być religijnym;
pełnić urząd;

a jednak: nie rozpoznać działania Boga. Po tych słowach słuchacze wpadają w gniew. Szczepan natomiast, pełen Ducha Świętego, widzi: chwałę Boga i: Jezusa, Syna Człowieczego, po prawicy Boga. Dla Sanhedrynu jest to nie do przyjęcia. Szczepan zostaje: wyrzucony poza miasto i ukamienowany. A przy jego śmierci pojawia się człowiek, który za chwilę stanie się najgroźniejszym prześladowcą Kościoła: Szaweł.

To przyszły: Paweł Apostoł. Szczepan umiera bardzo podobnie do Jezusa. Powierza siebie: Panu Jezusowi. I prosi: o przebaczenie dla swoich oprawców. To dlatego pierwszy chrześcijański męczennik jest nie tylko człowiekiem, który: umarł za prawdę. Jest człowiekiem, który w chwili śmierci: upodobnił się do swojego Mistrza.

1. Jak czytać Dz 7?

Dz 7 jest jednym z tych rozdziałów, które łatwo przeczytać za szybko. Na pierwszy rzut oka wygląda jak: bardzo długie streszczenie Starego Testamentu. Ale Szczepan nie prowadzi lekcji historii. On: buduje argument.

2. Pytanie arcykapłana

Arcykapłan chce wiedzieć: czy Szczepan naprawdę mówi przeciw Mojżeszowi, Prawu i Świątyni. Szczepan odpowiada historią. To oznacza: zrozumienie historii Izraela jest częścią jego obrony.

3. Plan mowy Szczepana

Hugolin Langkammer OFM dzieli jej historyczny trzon na cztery części:

Abraham;
Józef;
Mojżesz;
Namiot Świadectwa i Świątynia.

Na końcu następuje: bezpośrednie oskarżenie słuchaczy. To bardzo przejrzysta konstrukcja.

4. Dwa nerwy całej mowy

Nerw pierwszy

Bóg działa także poza Jerozolimą i Świątynią.

Nerw drugi

ludzie wielokrotnie odrzucają tych, których Bóg posyła. Dopiero gdy połączysz te dwie linie: Dz 7 zaczyna być naprawdę czytelny.

5. Abraham — Bóg działa poza Ziemią Obiecaną

Szczepan zaczyna od Abrahama. To nieprzypadkowe. Abraham jest: ojcem wiary i ojcem narodu. Ale objawienie przychodzi do niego: zanim zamieszka w Kanaanie.

6. Bóg chwały

Szczepan określa Boga jako: Boga objawiającego swoją chwałę.

Biblia Tysiąclecia wskazuje w przypisie na liczne starotestamentalne sceny:

obłoku;
świątyni;
widzialnych znaków Bożej obecności.

Nie chodzi o to, że Abraham: zobaczył istotę Boga. Chodzi o: Boże objawienie.

7. Mezopotamia

To bardzo ważny szczegół. Bóg objawia się: poza Ziemią Izraela.

Nie ma jeszcze:

Jerozolimy;
Świątyni;
kapłaństwa jerozolimskiego.

A jednak: Bóg już działa.

8. Pierwsza odpowiedź na zarzut o Świątynię

Szczepan nie mówi: „Świątynia jest zła”. Mówi coś głębszego: Bóg nie zaczął działać dopiero po wybudowaniu Świątyni.

9. Abraham musi wyjść

Powołanie oznacza:

odejście;
zerwanie z bezpieczeństwem;
drogę;
oczekiwanie;
zaufanie.

Abraham nie dostaje: całej mapy. Dostaje: słowo Boga.

10. Wiara biblijna to nie tylko poglądy

Abraham: rusza. Wiara ma więc wymiar: odpowiedzi.

11. Ziemia obiecana, ale jeszcze nieposiadana

Szczepan podkreśla paradoks. Bóg obiecuje ziemię. Abraham jeszcze: jej nie posiada. To typowy biblijny układ: obietnica → oczekiwanie → spełnienie.

12. Potomstwo, którego jeszcze nie ma

Podobnie jest z dziećmi. Abraham otrzymuje obietnicę: potomstwa, gdy jeszcze: nie ma syna. Wiara rodzi się więc między: słowem Boga a niewidzialnym jeszcze spełnieniem.

13. Cierpienie wpisane w historię obietnicy

Bóg zapowiada również: niewolę potomków. Boża obietnica nie oznacza: życia bez cierpienia.

14. Czterysta lat

Liczba odsyła do: tradycji Rdz 15. Sens jest przede wszystkim teologiczny: nawet długi okres ucisku nie unieważnia przymierza.

15. Przymierze obrzezania

Bóg daje Abrahamowi: znak przymierza. To będzie ważne pod koniec mowy. Bo człowiek może mieć: znak obrzezania, a jednocześnie: serce nieobrzezane.

16. Znak zewnętrzny nie działa automatycznie

To uniwersalne ostrzeżenie.

Można posiadać:

sakramentalny znak;
religijny symbol;
formalną przynależność;

a jednocześnie: potrzebować nawrócenia serca.

17. Izaak, Jakub i patriarchowie

Szczepan mówi o: naszych ojcach. To kluczowe. On sam należy: do Izraela.

18. Nie wolno czytać Dz 7 antyjudaistycznie

To nie jest: chrześcijanin atakujący obcy naród. To: żydowski uczeń Jezusa przemawiający wewnątrz historii własnego narodu.

19. Józef — pierwszy odrzucony wybawca

Patriarchowie działają: z zazdrości. Sprzedają Józefa. Ale: Bóg jest z nim. To jeden z najważniejszych schematów rozdziału.

20. Człowiek odrzuca — Bóg prowadzi

Bracia mówią w praktyce: „nie chcemy go”. Bóg: nie porzuca Józefa.

21. Józef cierpi, ale jego historia nie kończy się cierpieniem

Bóg daje mu:

łaskę;
mądrość;
pozycję;
możliwość ocalenia innych.

Cierpiący brat staje się: wybawcą swojej rodziny.

22. Langkammer: Józef jako prototyp

Hugolin Langkammer widzi w sposobie przedstawienia Józefa: element typologii chrystologicznej.

Schemat:

odrzucenie przez swoich;
cierpienie;
Boża obecność;
wywyższenie;
ocalenie odrzucających.

Bardzo mocno przygotowuje: historię Jezusa.

23. Typologia — co to znaczy?

Nie: „Józef to ukryty Jezus”. Tylko: wcześniejsza historia układa się w wzór, który w Chrystusie osiąga pełniejsze znaczenie.

24. Biblia nie idealizuje patriarchów

To też ważne. Patriarchowie są częścią: świętej historii. A jednak mogą: działać z zazdrości i grzeszyć.

25. Święta historia jest historią Boga, nie propagandą ludzi

Biblia nie mówi: „nasi zawsze byli dobrzy”. Mówi: Bóg pozostaje wierny mimo ludzkiej niewierności.

26. Głód prowadzi braci z powrotem do Józefa

Kryzys: zmienia bieg historii. Bracia wracają do człowieka, którego: odrzucili.

27. Pierwsze i drugie spotkanie

Szczepan zaznacza, że Józef zostaje rozpoznany: za drugim razem. To ważny element teologicznego schematu: odrzucony → później rozpoznany.

28. Siedemdziesiąt pięć osób

Dz 7 podaje: 75. To nie jest błąd do poprawiania w tekście. Dzieje korzystają z tradycji zgodnej z: Septuagintą.

29. Dlaczego gdzie indziej pojawia się 70?

Hebrajska tradycja tekstowa i grecka Septuaginta mają w tym miejscu: różne rachuby. Nowy Testament często cytuje: Septuagintę.

30. Katolicka egzegeza nie musi udawać, że różnicy nie ma

Można powiedzieć uczciwie: istnieją różne starożytne tradycje tekstowe. Nie zagraża to: sensowi teologicznemu mowy.

31. Dz 7,16 — trudny werset

Biblia Tysiąclecia sama zaznacza w przypisie, że dane o:

Sychem;
grobie;
Abrahamie;
synach Chamora

wykraczają poza prosty zestaw informacji znany z głównego ciągu ST.

32. Co jest trudnością?

ST łączy:

zakup Makpeli z Abrahamem;
zakup ziemi w Sychem z Jakubem;
grób Józefa z Sychem.

Dz 7 łączy te motywy w: inną tradycję.

33. Langkammer nie ukrywa problemu

Komentarz polskiego biblisty wyraźnie pokazuje: złożoność danych. To dobry wzór. Wiara nie wymaga: udawania, że trudności tekstowe nie istnieją.

34. Historia Mojżesza — najdłuższa część

Szczepan poświęca Mojżeszowi: najwięcej miejsca. Dlaczego? Bo jednym z głównych zarzutów jest: rzekome występowanie przeciw Mojżeszowi.

35. Szczepan nie atakuje Mojżesza

Przeciwnie.

Mojżesz jest:

cudownie ocalony;
wychowany;
mądry;
mocny;
powołany;
posłany;
wodzem;
wybawcą;
prorokiem.

36. Jeśli Szczepan byłby wrogiem Mojżesza, ta mowa nie ma sensu

On broni właśnie: wielkości Bożego posłannictwa Mojżesza.

37. Narodziny Mojżesza

Przychodzi na świat w czasie: prześladowania. Imperium próbuje zniszczyć: przyszłość Izraela. A Bóg przygotowuje: wybawcę.

38. Paradoks faraona

Dom prześladowcy staje się miejscem, gdzie: wzrasta przyszły wybawca niewolników. Bóg potrafi prowadzić historię: przez paradoksy.

39. Egipska mądrość

Mojżesz otrzymuje: wykształcenie. Nie zostaje przedstawiony jako: prymitywny fanatyk.

40. Mocny w słowie i czynie

Langkammer zauważa podobieństwo tego języka do Łukaszowego opisu: Jezusa. Mojżesz zaczyna nabierać cech: figury Chrystusa.

41. Czterdzieści lat

Szczepan dzieli życie Mojżesza na: wielkie okresy. To odpowiada tradycji o: 120 latach jego życia.

42. Mojżesz staje po stronie skrzywdzonego

Widzi: niesprawiedliwość. Reaguje. Ale zabicie Egipcjanina nie jest przedstawione jako: uniwersalny model chrześcijańskiej sprawiedliwości.

43. Mojżesz sądzi, że bracia zrozumieją

Myśli: „zobaczą, że Bóg chce przez mnie ratować”. Nie widzą.

44. Odrzucenie własnego wybawcy

Pojawia się pytanie: kto cię ustanowił? To klucz. Później Szczepan powie: tego właśnie odrzuconego Bóg ustanowił wodzem i wybawcą.

45. Józef i Mojżesz — ten sam rytm

Józef

odrzucony;
później wybawca.

Mojżesz

odrzucony;
później wybawca.

Jezus

odrzucony;
wywyższony przez Boga jako Zbawiciel.

46. Madian

Mojżesz ucieka. Staje się: cudzoziemcem. Po raz kolejny wielka scena historii zbawienia dzieje się: poza Ziemią Świętą.

47. Krzew gorejący

Bóg objawia się: na pustyni. To jeden z najmocniejszych argumentów Szczepana przeciw ograniczaniu Boga do: Jerozolimy.

48. Święta ziemia na pustyni

Miejsce staje się święte dlatego, że: Bóg jest obecny. Nie dlatego, że leży w granicach: konkretnego państwa.

49. To nie usuwa świętych miejsc

Raczej pokazuje: źródłem świętości miejsca jest Bóg.

50. Bóg przymierza

Przy krzewie przedstawia się jako Bóg:

Abrahama;
Izaaka;
Jakuba.

Czyli wyzwolenie z Egiptu jest: kontynuacją przymierza.

51. Bóg widzi ucisk

W tej scenie Bóg:

widzi;
słyszy;
zstępuje;
posyła.

To nie jest: Bóg obojętny.

52. Mojżesz wcześniej działał sam, teraz zostaje posłany

To ważne rozróżnienie. Najpierw: własna inicjatywa. Potem: Boża misja.

53. Odrzucony Mojżesz zostaje posłany

To teologiczne centrum tej części. Człowiek odrzucony przez swoich: zostaje potwierdzony przez Boga.

54. Mojżesz jako wybawca

Grecki sens użytego określenia dotyczy: wyzwoliciela / odkupiciela. Szczepan nie pomniejsza Mojżesza. Przeciwnie: podkreśla jego Boży mandat.

55. Znaki i cuda

Mojżesz dokonuje:

znaków w Egipcie;
cudów nad morzem;
znaków na pustyni.

To język: Bożej legitymizacji wysłannika.

56. Prorok jak Mojżesz

Szczepan przywołuje: Pwt 18,15. Dla pierwszego Kościoła to ważny tekst: mesjański / chrystologiczny.

57. Mojżesz zapowiada przyszłego Proroka

Czyli sama wierność Mojżeszowi powinna prowadzić do: otwartości na Tego, którego Bóg wzbudzi później.

58. Zgromadzenie na pustyni

Greckie: ekklēsia może oznaczać po prostu: zgromadzenie ludu. Nie każde użycie oznacza od razu: późniejszą strukturę Kościoła.

59. Słowa żywe

To bardzo ważne. Szczepan mówi o przekazie Mojżeszowym: pozytywnie. Nie widzi Prawa jako: martwego zła.

60. Problem nie brzmi: Prawo jest złe

Problem brzmi: ludzie nie chcą słuchać.

61. Serce wraca do Egiptu

To jeden z najważniejszych obrazów duchowych Dz 7. Izrael fizycznie: wyszedł z niewoli. Ale sercem: wraca.

62. Można być wolnym zewnętrznie i niewolnym wewnętrznie

To ciągle aktualne.

Człowiek może opuścić:

nałóg;
toksyczne środowisko;
grzeszną sytuację;

a potem mentalnie: tęsknić za dawnym „Egiptem”.

63. Złoty cielec

Lud tworzy sobie: bóstwo, które można kontrolować. To przeciwieństwo żywego Boga.

64. Bóg żywy a bożek

Bóg: mówi i wymaga. Bożek: człowiek robi własnymi rękami.

65. Dzieło własnych rąk

Ten motyw powróci przy: Świątyni. Nie dlatego, że wszystko zbudowane przez człowieka jest złe. Tylko dlatego, że: żadnego dzieła rąk nie wolno utożsamić z samym Bogiem.

66. Moloch i Refan

Szczepan cytuje proroka Amosa.

BT objaśnia:

Molocha jako bóstwo;
Refana jako nazwę prawdopodobnie związaną z Saturnem;
kult ciał niebieskich;
syntetyczne połączenie różnych okresów niewierności.

67. Septuaginta i cytaty NT

Brzmienie cytatu różni się od niektórych współczesnych przekładów ST. Dlaczego? Bo Dzieje korzystają z: greckiej Biblii — Septuaginty.

68. To normalne w NT

Autorzy NT często cytują: LXX. Dlatego nie zawsze wystarczy: porównać z tekstem hebrajskim i uznać różnicę za błąd.

69. Namiot Świadectwa

Teraz Szczepan dochodzi do: świętej przestrzeni. Zaczyna od: Namiotu.

70. Namiot jest mobilny

Bóg prowadzi lud: w drodze. To bardzo mocny symbol.

71. Bóg nie jest nieruchomy

To nie ludzie przychodzą tylko do jednego miejsca. W historii pustyni: Bóg idzie z ludem.

72. Namiot jest zgodny z Bożym poleceniem

Szczepan nie deprecjonuje: kultu. Namiot ma: Boskie pochodzenie w objawieniu.

73. Jozue

Namiot zostaje wniesiony: do ziemi. Historia świętej przestrzeni rozwija się: stopniowo.

74. Dawid

Chce wznieść: miejsce dla Boga Jakuba. Szczepan mówi o nim: pozytywnie.

75. Salomon

Buduje: Świątynię. I znów: sam fakt budowy nie jest potępiony.

76. Więc gdzie jest problem?

Problemem jest: myślenie, że Najwyższy jest ograniczony do budowli.

77. Prorok Izajasz

Szczepan przywołuje: Iz 66. Niebo i ziemia należą do Boga. Jak więc człowiek miałby powiedzieć: „Bóg mieści się tylko tutaj”?

78. Salomon sam mówi podobnie

W modlitwie poświęcenia Świątyni Salomon przyznaje: nawet niebiosa nie mogą ogarnąć Boga. Czyli Szczepan nie wymyśla: antyświątynnej nowinki.

79. Świątynia — znak, nie pojemnik

To najlepszy sposób rozumienia. Świątynia jest: świętym znakiem obecności. Nie: granicą istnienia Boga.

80. Katolickie zastosowanie

Kościół katolicki mówi o:

kościołach;
sanktuariach;
tabernakulum;
realnej obecności Chrystusa w Eucharystii.

Ale równocześnie: Bóg jest Stwórcą wszystkiego i nie jest zamknięty w murach.

81. Nie używaj Dz 7 przeciw sakralności

Tekst nie mówi: „budynki kościelne nie mają znaczenia”. Mówi: żadna budowla nie wyczerpuje obecności Boga.

82. Zakończenie mowy — nagły zwrot

Do tej pory: historia. Teraz: oskarżenie.

83. Twardy kark

To stary biblijny obraz: uporczywego oporu. Jak zwierzę, które: sztywnieje i nie daje się prowadzić.

84. Nieobrzezane serce

BT wyjaśnia, że grecki tekst mówi o: sercu niewrażliwym na przymierze.

85. Nieobrzezane uszy

To niezwykle mocny obraz. Można słyszeć: słowa Boga, a nie słyszeć: Boga.

86. Religijność bez słuchania

Możesz znać:

przykazania;
cytaty;
liturgię;
doktrynę;

a jednocześnie: być odporny na wezwanie do nawrócenia.

87. Sprzeciw wobec Ducha Świętego

To najcięższe oskarżenie. Szczepan mówi: powtarzacie historię oporu.

88. Langkammer łączy to z historią Dziejów

Od Pięćdziesiątnicy Duch Święty:

działa;
daje znaki;
prowadzi Kościół;
umacnia świadków.

A przeciwnicy próbują: zatrzymać Jego dzieło.

89. Nie używaj tego wersetu jako młotka

Nie wolno mówić: „nie zgadzasz się ze mną, więc sprzeciwiasz się Duchowi”. Duch Święty nie jest: prywatnym argumentem retorycznym.

90. Jak rozeznawać działanie Ducha?

Katolicka odpowiedź obejmuje:

Pismo;
Tradycję;
Magisterium;
modlitwę;
owoce;
pokorę;
rozeznanie wspólnotowe.

91. Prorocy

Szczepan przypomina: historia prześladowania proroków jest długa. To kolejny etap schematu: Bóg posyła → człowiek odrzuca.

92. Sprawiedliwy

To tytuł: Jezusa. Szczepan mówi, że prorocy zapowiadali Jego: przyjście.

93. Oskarżenie staje się chrystologiczne

Na końcu wszystko prowadzi do: Jezusa.

94. Otrzymaliście Prawo

To ważne. Szczepan nie mówi: „Prawo jest bezwartościowe”. Przeciwnie. Problem: otrzymaliście — ale nie przestrzegaliście.

95. Prawo przez aniołów

Motyw pośrednictwa anielskiego pojawia się również w:

Ga 3;
Hbr 2.

To element żydowskiej tradycji interpretacji Synaju.

96. Gniew

Po słowach Szczepana reakcja jest: gwałtowna.

97. Zgrzytanie zębami

To nie spokojne: „nie zgadzamy się”. To: wściekłość.

98. Szczepan pełen Ducha

Właśnie wtedy Łukasz przypomina: jest pełen Ducha Świętego.

To kontrast:

gniew słuchaczy;
pokój i wizja Szczepana.

99. Niebo otwarte

Szczepan widzi: rzeczywistość, której jego oskarżyciele nie chcą przyjąć.

100. Chwała Boga

To nie antropomorficzne: „zobaczył Boga jak człowieka siedzącego w pokoju”. Biblijny język chwały wskazuje: objawienie Bożej obecności.

101. Jezus po prawicy Boga

To jedno z najmocniejszych wyznań chrystologicznych Dziejów. Jezus: jest wywyższony.

102. Syn Człowieczy

Tytuł odsyła do:

Dn 7;
wypowiedzi Jezusa;
Łk 22.

103. Jezus „stoi”

To bardzo ciekawy szczegół. Zazwyczaj język Psalmu 110 mówi: siedzi po prawicy. Szczepan widzi: stojącego.

104. Langkammer: Jezus powstaje na przyjęcie męczennika?

Hugolin Langkammer proponuje piękną możliwość: Chrystus wstaje, aby przyjąć swojego świadka. To interpretacja: możliwa, ale nie jedyna.

105. Inne interpretacje

„Stanie” może również wskazywać:

gotowość działania;
rolę świadka;
rolę sędziego.

Tekst nie mówi: którą z tych interpretacji mamy absolutnie wybrać.

106. Sąd ziemski i sąd nieba

Na ziemi: Szczepan jest oskarżony. W jego wizji: Jezus jest wywyższony. To fundamentalnie odwraca: perspektywę procesu.

107. Zatykają uszy

To niemal symboliczne wypełnienie wcześniejszego zarzutu: „głuche uszy”.

108. Wyrzucają poza miasto

BT przypomina, że ukamienowanie było: karą stosowaną za bluźnierstwo.

109. Świadkowie mieli rozpocząć kamienowanie

To wynikało z: przepisów Prawa. Dlatego Łukasz wspomina o: świadkach.

110. Czy to formalny proces?

Nie mamy całkowitej pewności. Langkammer uważa, że dynamika sceny bardziej przypomina: gwałtowny samosąd.

111. Dlaczego?

Narracja pokazuje:

wybuch gniewu;
zbiorowy atak;
wyrzucenie;
natychmiastowe kamienowanie.

To nie wygląda na: spokojnie przeprowadzoną procedurę.

112. Szaweł

Przy zabójstwie stoi: młody człowiek. Pilnuje: szat.

113. To przyszły Paweł

Czytelnik Dziejów wie coś, czego Szczepan nie zobaczy: ten człowiek stanie się Apostołem Narodów.

114. Szaweł nie jest neutralnym obserwatorem

Następny rozdział powie: zgadzał się na śmierć Szczepana.

115. Czy śmierć Szczepana nawróciła Szawła?

Nie możemy tak powiedzieć. Langkammer wyraźnie zauważa: przełomem była chrystofania pod Damaszkiem.

116. A jednak Łukasz zestawia ich literacko

Umierający: świadek Jezusa. Obok: przyszły świadek Jezusa. To niezwykle mocne.

117. Szczepan modli się do Jezusa

W czasie kamienowania zwraca się: bezpośrednio do Pana Jezusa. To bardzo ważne świadectwo: wiary pierwszego Kościoła.

118. Jezus nie jest tylko zmarłym nauczycielem

Dla Szczepana jest: żyjącym Panem.

119. „Przyjmij mojego ducha”

To echo: śmierci Jezusa. Jezus oddaje ducha Ojcu. Szczepan: powierza siebie Jezusowi.

120. Bardzo wysoka chrystologia

Jeżeli umierający wierzący powierza swoją ostateczną przyszłość: Jezusowi, to mówi to bardzo wiele o tym, kim dla Kościoła jest: Chrystus.

121. Modlitwa za zabójców

Szczepan nie umiera z: przekleństwem. Modli się: o niezaliczenie im tego grzechu.

122. To nie znaczy: „nic się nie stało”

Wręcz przeciwnie. Nazywa czyn: grzechem. Przebaczenie nie polega na: zakłamaniu zła.

123. Przebaczenie polega na odmowie zemsty serca

Szczepan nie mówi: „zabicie mnie jest dobre”. Mówi w praktyce: „Panie, okaż im miłosierdzie”.

124. Szczepan i Jezus

Langkammer bardzo mocno podkreśla paralelę.

Jezus

niesprawiedliwie oskarżony;
cierpi;
powierza siebie Bogu;
modli się za prześladowców.

Szczepan

niesprawiedliwie oskarżony;
cierpi;
powierza siebie Jezusowi;
modli się za prześladowców.

125. Uczeń upodobniony do Mistrza

To najgłębszy sens męczeństwa Szczepana. Nie tylko: umarł. Umarł: jak uczeń Jezusa.

126. Protomęczennik

Tradycja Kościoła nazywa go: pierwszym męczennikiem. Greckie: martys znaczy początkowo: świadek. Z doświadczenia Kościoła rozwinęło się znaczenie: świadek aż do przelania krwi.

127. Męczeństwo nie jest szukaniem śmierci

Szczepan: nie prowokuje śmierci dla samej śmierci. Pozostaje wierny prawdzie, gdy inni: wybierają przemoc.

128. Chrześcijanin nie ma kultu cierpienia

Cierpienie samo w sobie: nie jest celem. Celem jest: wierność Chrystusowi.

129. Wielka ironia Dz 7

Ludzie oskarżają Szczepana o: brak szacunku do Prawa. Szczepan oskarża ich o: nieprzestrzeganie Prawa. Oskarżają go o: problem ze Świątynią. Szczepan pokazuje: biblijne granice teologii Świątyni. Oskarżają go o: bluźnierstwo. On widzi: Jezusa w Bożej chwale.

130. Największa przestroga dla religijnego człowieka

Można:

bronić religii;
znać Pismo;
chronić instytucję;
pilnować form;

a jednocześnie: nie rozpoznać działania Boga.

131. To nie jest tekst przeciw Żydom

To jest tekst: przeciw zatwardziałości serca. A zatwardziałość: może dotknąć każdego.

132. Chrześcijanie powinni czytać Dz 7 jako lustro

Nie: „patrzcie, jacy oni byli ślepi”. Tylko: „Panie, gdzie ja jestem ślepy?”

133. Można bronić Świątyni i zgubić Boga

To zdanie jest: groźne także dla Kościoła.

Można bronić:

budynku;
stylu liturgii;
grupy;
lidera;
tradycji lokalnej;

a zapomnieć: po co to wszystko istnieje.

134. Dary mają prowadzić do Dawcy

Jeśli dar zaczyna zastępować: Boga, staje się: bożkiem.

135. To nie jest argument przeciw Tradycji

Katolicyzm nie przeciwstawia: Ducha i Tradycji. Prawdziwa Tradycja: przekazuje żywą wiarę Kościoła. Problemem jest: skostnienie bez posłuszeństwa Bogu.

136. Duch Święty nie prowadzi przeciw objawionej prawdzie

Nie można powiedzieć: „Duch mi powiedział”

i ignorować:

Pisma;
moralności;
nauczania Kościoła.

Duch: nie przeczy sam sobie.

137. Jak rozeznawać?

Pytaj:

czy to zgodne z Ewangelią?
czy prowadzi do miłości?
czy rodzi pokorę?
czy jest zgodne z nauczaniem Kościoła?
czy prowadzi do nawrócenia?
czy nie usprawiedliwia egoizmu?

138. Józef, Mojżesz i Jezus

To najważniejsza linia typologiczna.

Józef

Odrzucony przez swoich. Potem: wybawia swoich.

Mojżesz

Odrzucony przez swoich. Potem: zostaje posłany jako wybawca.

Jezus

Odrzucony przez swoich przeciwników. Bóg: wywyższa Go jako Zbawiciela.

139. Nie generalizuj „swoich”

Nie cały Izrael odrzuca Jezusa. Pierwszy Kościół jest: żydowski. Szczepan: jest Żydem. Apostołowie: są Żydami. Tysiące uczniów w Jerozolimie: są Żydami.

140. Konflikt jest wewnątrz historii Izraela

To fundamentalna korekta wobec: antysemickiego odczytania.

141. Klucz do Biblii

Rdz 12

Abraham wychodzi za słowem Boga.

Rdz 15

Obietnica i przyszła niewola.

Rdz 17

Przymierze obrzezania.

Rdz 37–50

Józef odrzucony i wywyższony.

Wj 1–3

Narodziny i powołanie Mojżesza.

Wj 32

Złoty cielec i twardy kark.

Pwt 10,16

Obrzezanie serca.

Pwt 18,15

Prorok jak Mojżesz.

Am 5

Bałwochwalstwo.

Iz 63,10

Sprzeciw wobec Ducha.

Iz 66,1–2

Najwyższy większy od budowli.

Dn 7

Syn Człowieczy.

Łk 22,69

Syn Człowieczy po prawicy Boga.

Łk 23,34

Modlitwa za oprawców.

Łk 23,46

Powierzenie ducha.

Dz 6

Oskarżenie Szczepana.

Dz 7

Mowa i męczeństwo.

Dz 8

Prześladowanie i ekspansja misji.

Dz 9

Chrystofania Szawła.

Dz 22,20

Paweł wspomina śmierć Szczepana.

Rz 2,28–29

Obrzezanie serca.

142. Niezbędnik biblijny

Główne osoby

Szczepan;
arcykapłan;
członkowie Sanhedrynu;
Abraham;
Izaak;
Jakub;
Józef;
patriarchowie;
Mojżesz;
Aaron;
Jozue;
Dawid;
Salomon;
prorocy;
Jezus;
Szaweł.

Główne miejsca

Mezopotamia;
Charan;
Kanaan;
Egipt;
Madian;
Synaj;
pustynia;
Jerozolima;
miejsce kamienowania poza miastem.

Główne tematy

historia zbawienia;
obietnica;
odrzucenie;
Boży wysłannik;
Prawo;
Świątynia;
obecność Boga;
bałwochwalstwo;
Duch Święty;
Jezus;
męczeństwo;
przebaczenie.

143. Ważne słowa greckie

δόξα — doxa

Chwała. W Dz 7: chwała Boga.

διαθήκη — diathēkē

Przymierze.

λύτρωσις / λυτρωτής — lytrōsis / lytrōtēs

Wyzwolenie / wybawca.

ἐκκλησία — ekklēsia

Zgromadzenie. W Dz 7,38 chodzi o: zgromadzenie Izraela na pustyni.

λόγια ζῶντα — logia zōnta

Słowa żywe. Bardzo pozytywne określenie: objawienia przekazanego przez Mojżesza.

σκληροτράχηλος — sklērotrachēlos

Twardego karku. Obraz: upartego oporu.

ἀπερίτμητος — aperitmētos

Nieobrzezany. W Dz 7 odniesione do: serca i uszu.

ἀντιπίπτω — antipiptō

Sprzeciwiać się / opierać się.

δίκαιος — dikaios

Sprawiedliwy. Tutaj tytuł: Jezusa.

υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου — huios tou anthrōpou

Syn Człowieczy.

μάρτυς — martys

Świadek. Z czasem także: męczennik.

144. Co Biblia Tysiąclecia szczególnie pomaga zrozumieć?

Dz 7,2

„Bóg chwały” zostaje wyjaśniony jako: Bóg objawiający się w chwale.

Dz 7,16

BT uczciwie sygnalizuje: tradycję wykraczającą poza prosty układ danych ST.

Dz 7,37

Mojżesz zapowiada: Proroka.

Dz 7,38

Mojżesz otrzymuje: słowa żywe.

Dz 7,42–43

Przypis wyjaśnia:

Molocha;
Refana;
kult astralny;
syntetyczny charakter opisu niewierności.

Dz 7,51

BT objaśnia:

twardy kark;
nieobrzezane serce;
głuche uszy;
sprzeciw wobec Ducha.

Dz 7,58

BT wyjaśnia: ukamienowanie jako karę za bluźnierstwo i pierwszeństwo świadków przy wykonaniu kary.

145. Hugolin Langkammer OFM — najważniejsze obserwacje

1. Mowa jest odpowiedzią na Dz 6

Nie odpowiada punkt po punkcie. Odpowiada: historią zbawienia.

2. Plan jest czteroczęściowy

Abraham;
Józef;
Mojżesz;
Namiot i Świątynia.

3. Józef i Mojżesz mają cechy typologiczne

Obaj: zostają odrzuceni, a później stają się narzędziami Bożego ocalenia.

4. Mojżesz nie jest atakowany

Wręcz przeciwnie. Szczepan: broni jego Bożego posłannictwa.

5. Krytyka Świątyni jest krytyką absolutyzacji

Nie: samej budowli.

6. Sprzeciw wobec Ducha jest wpisany w ciąg odrzucania Bożych wysłanników

To: kulminacja mowy.

7. Jezus stojący po prawicy może być obrazem przyjęcia męczennika

To piękna: możliwość interpretacyjna.

8. Kamienowanie przypomina gwałtowny samosąd

Nie mamy pewności, że całość odpowiadała: spokojnej procedurze prawnej.

9. Szaweł nie nawraca się przez sam widok śmierci Szczepana

Przełomem będzie: Damaszek.

10. Szczepan umiera jak uczeń upodobniony do Jezusa

powierza ducha;
przebacza;
pozostaje świadkiem.

146. Eugeniusz Dąbrowski

Klasyczny komentarz Pallottinum pomaga szczególnie w:

historycznym tle Sanhedrynu;
strukturze mowy;
tradycjach ST;
prawie dotyczącym kamienowania;
starożytnych realiach żydowskich;
relacji między Szczepanem a początkiem historii Szawła.

Dąbrowski pozwala utrzymać: historyczną dyscyplinę interpretacji.

147. Franciszek Jóźwiak

W polskiej egzegezie Dziejów zwraca się uwagę na: historię zbawienia jako podstawowy schemat Łukasza. Dz 7 jest tego wyjątkowo mocnym przykładem.

148. Krzysztof Mielcarek

W Łukaszowym dwudziele szczególnie ważne są:

wypełnienie Pism;
droga słowa;
świadectwo;
powszechność zbawienia.

Szczepan stoi dokładnie na granicy: wielkiego wyjścia misji poza Jerozolimę.

149. Dlaczego śmierć Szczepana zmienia bieg Dziejów?

Po niej zaczyna się: prześladowanie. Uczniowie zostają: rozproszeni. A wraz z nimi rozchodzi się: Ewangelia.

150. Paradoks

Przeciwnicy chcą: zatrzymać głoszenie. Ich przemoc sprawia, że: głoszenie dociera dalej.

151. Szczepan otwiera drogę ku Dz 8

Po jego śmierci:

Samaria;
Filip;
Etiopczyk;
później Szaweł.

Misja przestaje być: skoncentrowana tylko w Jerozolimie.

152. Męczennik nie widzi owoców

Szczepan nie zobaczy:

misji Pawła;
Antiochii;
podróży misyjnych;
Rzymu.

A jednak jego świadectwo znajduje się: na początku tego przełomu.

153. Nie mierz dobra tylko natychmiastowym rezultatem

Możesz zrobić coś wiernego i: nie zobaczyć efektu. Bóg: nadal może użyć tego później.

154. Częste błędne odczytania

Błąd 1: „Szczepan odrzuca judaizm”

Nie. Argumentuje całkowicie z historii Izraela i mówi o „naszych ojcach”.

Błąd 2: „Szczepan jest wrogiem Mojżesza”

Nie. Mojżesz jest jedną z najbardziej pozytywnie przedstawionych postaci mowy.

Błąd 3: „Szczepan uważa Prawo za złe”

Nie. Problemem jest nieprzestrzeganie otrzymanego Prawa.

Błąd 4: „Szczepan odrzuca Świątynię”

Nie. Krytykuje ograniczanie Boga do budowli.

Błąd 5: „75 osób oznacza oczywisty błąd Biblii”

Tekst Dziejów korzysta z greckiej tradycji Septuaginty.

Błąd 6: „Dz 7,16 nie ma żadnej trudności”

Ma. BT i Langkammer uczciwie ją sygnalizują.

Błąd 7: „Każdy sprzeciw wobec mojego zdania jest sprzeciwem wobec Ducha”

To nadużycie tekstu.

Błąd 8: „Wszyscy Żydzi odrzucili Jezusa”

Nie. Pierwsi chrześcijanie, Szczepan i Apostołowie sami są Żydami.

Błąd 9: „Jezus stojący ma tylko jedno możliwe znaczenie”

Nie. Langkammer proponuje ważną, lecz nie jedyną interpretację.

Błąd 10: „Kamienowanie było na pewno formalnym wyrokiem”

Nie mamy takiej pewności; narracja może przedstawiać samosąd.

Błąd 11: „Szaweł nawrócił się w chwili śmierci Szczepana”

Nie. Damaszek będzie rzeczywistym przełomem.

Błąd 12: „Przebaczenie oznacza zaprzeczenie winie”

Nie. Szczepan nazywa czyn grzechem, ale modli się o miłosierdzie.

Błąd 13: „Męczeństwo to poszukiwanie cierpienia”

Nie. Męczeństwo to wierność, gdy ktoś inny wybiera przemoc.

155. Na język ludzki

Szczepana oskarżają: „nie szanujesz tego, co święte”. A on odpowiada mniej więcej: „to spójrzmy na całą historię”. Bóg przyszedł do Abrahama: poza Ziemią Świętą. Był z Józefem: w Egipcie. Objawił się Mojżeszowi: na pustyni. Czyli Bóg: zawsze był większy niż miejsce.

Potem Szczepan mówi:

Bracia odrzucili Józefa. Izraelici odrzucili Mojżesza. Prorocy byli odrzucani. I teraz: odrzuciliście Jezusa. Czyli problem nie jest taki: „Bóg milczy”. Problem jest taki: „Bóg mówi, ale człowiek nie chce Go usłyszeć”. To szczególnie niebezpieczne dla ludzi religijnych. Bo można tak bardzo przywiązać się do: własnego obrazu Boga,

że prawdziwe działanie Boga zacznie wyglądać jak: zagrożenie.

156. Co Dz 7 mówi o Kościele?

Kościół powinien strzec:

wiary;
sakramentów;
Pisma;
Tradycji.

Ale musi zawsze pytać: czy naprawdę słuchamy Boga?

157. Co Dz 7 mówi o liderach?

Urząd religijny nie daje: automatycznej nieomylności każdej decyzji. Potrzebne jest: słuchanie Ducha.

158. Co Dz 7 mówi o tradycji?

Dobra tradycja: prowadzi do Boga. Zła absolutyzacja tradycji: zastępuje Boga formą.

159. Co Dz 7 mówi o prześladowaniu?

Nie każde cierpienie oznacza: porażkę misji. Czasem prześladowanie staje się: niezamierzonym katalizatorem dalszej ewangelizacji.

160. Co Dz 7 mówi o przebaczeniu?

Przebaczenie jest: możliwe dzięki Chrystusowi. Nie jest: łatwe. Nie jest też: udawaniem. Szczepan naprawdę jest zabijany. I naprawdę: modli się za zabójców.

161. Co Dz 7 mówi o Jezusie?

Jezus jest:

Sprawiedliwym;
Synem Człowieczym;
wywyższonym po prawicy Boga;
żyjącym Panem;
Tym, któremu można powierzyć swoje życie.

To bardzo wysoka: chrystologia.

162. Pytania do refleksji

Czy jestem bardziej przywiązany do Boga, czy do mojego wyobrażenia, jak Bóg powinien działać?
Czy potrafię rozpoznać dobro i działanie Boga także poza miejscami i formami, do których jestem przyzwyczajony?
Czy jakiś religijny zwyczaj, grupa, lider lub sposób modlitwy nie stał się dla mnie ważniejszy niż sam Bóg?
Czy czytam Biblię po to, żeby się nawracać, czy głównie żeby potwierdzać własne zdanie?
Czy jestem gotów przyjąć korektę, gdy prawda jest dla mnie niewygodna?
Do jakiego „Egiptu” moje serce wciąż chce wracać?
Czy potrafię odróżnić prawdziwe działanie Ducha Świętego od własnych emocji i pragnień?
Czy w sytuacji konfliktu potrafię mówić prawdę bez nienawiści?
Czy jestem zdolny modlić się za człowieka, który mnie realnie skrzywdził, zachowując jednocześnie zdrowe granice i prawdę o złu?
Czy moja wiara w Jezusa jest wiarą w żyjącego Pana, czy jedynie szacunkiem wobec postaci historycznej?
Czy umiem być wierny, nawet jeśli nie widzę natychmiastowych owoców?
Co w moim życiu znaczy dziś „być świadkiem”?

163. Modlitwa inspirowana Dz 7

Panie Jezu,

chroń mnie przed sercem, które zna słowa o Tobie, ale nie chce Ciebie słuchać.

Chroń mnie przed religijną pychą.

Nie pozwól mi zamykać Boga w moich schematach, przyzwyczajeniach i oczekiwaniach.

Ty działałeś w Mezopotamii, w Egipcie, na pustyni, w Jerozolimie.

Ty jesteś większy niż wszystkie miejsca, które możemy dla Ciebie zbudować.

Daj mi kochać to, co święte, ale nigdy nie stawiać daru ponad Dawcą.

Daj mi serce, które słucha Ducha Świętego.

Jeśli błądzę, daj mi pokorę, abym pozwolił się poprawić.

Jeśli spotka mnie niesprawiedliwość, daj mi odwagę Szczepana.

Niech prawda nie zmieni się we mnie w nienawiść.

Niech przebaczenie nie zmieni się w udawanie, że zło było dobre.

Daj mi patrzeć na Ciebie tak mocno, aby nawet w trudnej godzinie nie zgubić miłości.

Panie Jezu, przyjmij moje życie.

Uczyń mnie świadkiem, który coraz bardziej staje się podobny do Ciebie.

Amen.

164. Jedno zdanie do zapamiętania

Dz 7 pokazuje, że Bóg jest większy niż nasze religijne schematy i miejsca, a prawdziwy uczeń rozpoznaje Jego działanie, pozostaje wierny prawdzie i — jak Szczepan — nawet w chwili cierpienia upodabnia się do Jezusa przez zaufanie i przebaczenie.

165. Źródła i literatura

Tekst biblijny

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Dz 7.
Tekst i przypisy sprawdzone bezpośrednio na biblia.pl, Dzieje Apostolskie 7.

Komentarze polskich biblistów

Hugolin Langkammer OFM, Dzieje Apostolskie. Tłumaczenie, wstęp i komentarz, Biblia Lubelska, Wydawnictwo KUL, Lublin 2008.
Eugeniusz Dąbrowski, Dzieje Apostolskie. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Pallottinum, Poznań 1961.
Franciszek Jóźwiak, „Dzieje Apostolskie”, w: Wstęp do Nowego Testamentu, red. R. Rubinkiewicz, Pallottinum, Poznań 1996.
Krzysztof Mielcarek, opracowania dotyczące Łukaszowej historii zbawienia, świadectwa i powszechności misji.
Waldemar Rakocy, opracowania dotyczące teologii Dziejów, Pawła i kompozycji Łukaszowego dzieła.

Teksty paralelne

Rdz 12; 15; 17 — Abraham i przymierze.
Rdz 37–50 — Józef.
Wj 1–3 — Mojżesz.
Wj 32–34 — złoty cielec i twardy kark.
Pwt 10,16 — obrzezanie serca.
Pwt 18,15 — Prorok jak Mojżesz.
Am 5 — bałwochwalstwo.
Iz 63,10 — sprzeciw wobec Ducha.
Iz 66,1–2 — transcendencja Boga.
Dn 7 — Syn Człowieczy.
Łk 22,69 — Syn Człowieczy po prawicy Boga.
Łk 23,34.46 — modlitwa Jezusa za oprawców i powierzenie ducha.
Dz 6 — oskarżenie Szczepana.
Dz 8 — prześladowanie.
Dz 9 — Damaszek.
Dz 22,20 — Paweł wspomina śmierć Szczepana.
Rz 2,28–29 — obrzezanie serca.
Ga 3,19; Hbr 2,2 — Prawo i aniołowie.

Uwaga metodologiczna

Przy Dz 7,1–53 mowę Szczepana potraktowano jako spójną odpowiedź na zarzuty z Dz 6. Zgodnie z komentarzem Hugolina Langkammera jej argumentacja nie ma formy punktowego sprostowania, lecz historiozbawczego wykładu pokazującego sposób działania Boga oraz powtarzający się motyw odrzucenia Jego wysłanników. Przy historii Abrahama podkreślono, że Bóg objawia się i działa poza Ziemią Obiecaną oraz przed powstaniem Świątyni. Nie wyprowadzono z tego wniosku, że miejsca święte są niepotrzebne, lecz że Bóg nie jest przez nie ograniczony.

Przy historii Józefa wykorzystano typologiczną obserwację Langkammera: człowiek odrzucony przez swoich zostaje wywyższony przez Boga i staje się narzędziem ocalenia swoich braci. Wzór ten przygotowuje chrystologiczny kierunek całej mowy. Przy Dz 7,14 zachowano liczbę 75 zgodnie z tekstem Dziejów i tradycją Septuaginty. Nie próbowano sztucznie harmonizować jej z hebrajskim wariantem 70.

Przy Dz 7,16 zachowano trudność wskazaną przez BT i polskich komentatorów dotyczącą tradycji o Sychem, Abrahamie, Jakubie oraz pochówku patriarchów. Nie maskowano jej sztucznym wyjaśnieniem. Przy Dz 7,17–43 mocno wyeksponowano pozytywny obraz Mojżesza. Szczepan nie występuje przeciw Mojżeszowi, ale pokazuje, że sam Mojżesz był wcześniej odrzucony przez swoich, zanim Bóg potwierdził go jako wodza i wybawcę.

Przy Dz 7,37 zapowiedź Proroka jak Mojżesz odczytano zgodnie z chrystologiczną hermeneutyką pierwszego Kościoła. Przy Dz 7,38 zachowano niezwykle pozytywne określenie przekazu Mojżeszowego jako żywego słowa. Nie przedstawiono Prawa jako zła. Przy Dz 7,42–43 uwzględniono przypisy BT do Molocha, Refana i syntetycznego przedstawienia niewierności Izraela.

Przy Dz 7,44–50 rozróżniono prawowitą świętość Namiotu i Świątyni od błędnego absolutyzowania materialnej budowli. Interpretacja została osadzona w Iz 66 oraz szerszej biblijnej teologii transcendencji Boga. Przy Dz 7,51 oskarżenia o sprzeciw wobec Ducha Świętego nie zastosowano jako uniwersalnej etykiety wobec każdego oponenta religijnego. Zachowano jego konkretny kontekst historiozbawczy.

Przy Dz 7,54–56 wizję Jezusa stojącego po prawicy Boga odczytano chrystologicznie. Uwzględniono Langkammerowską możliwość, że Chrystus powstaje, by przyjąć męczennika, ale nie przedstawiono tej interpretacji jako jedynego możliwego sensu. Przy Dz 7,58 zachowano przypis BT dotyczący kamienowania za bluźnierstwo i roli świadków, a jednocześnie uwzględniono ostrożność Langkammera, według którego dynamika sceny przypomina bardziej gwałtowny samosąd niż formalnie przeprowadzony proces.

Przy osobie Szawła nie twierdzono, że widok śmierci Szczepana bezpośrednio spowodował jego nawrócenie. Komentarz Langkammera wyraźnie wskazuje chrystofanię pod Damaszkiem jako właściwy przełom. Przy ostatnich modlitwach Szczepana podkreślono paralelę z męką Jezusa w Ewangelii Łukasza. Męczeństwo zostało przedstawione jako wierność i upodobnienie do Mistrza, a nie jako poszukiwanie cierpienia.

166. Następny rozdział

Dz 8 — wielkie prześladowanie po śmierci Szczepana paradoksalnie rozsiewa Ewangelię poza Jerozolimę: Szaweł pustoszy Kościół, Filip głosi w Samarii, pojawia się Szymon Mag, Piotr i Jan modlą się o Ducha Świętego, a na pustynnej drodze Filip spotyka etiopskiego dworzanina czytającego Izajasza.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.