Dzieje Apostolskie — Dz 17: Tesalonika, Berea, Ateny i mowa na Areopagu

Zasada projektu: tekst biblijny i przypisy zostały sprawdzone w biblia.pl — Biblia Tysiąclecia, wydanie V. Poniższy materiał jest komentarzem, parafrazą i objaśnieniem. Nie przepisuje całego chronionego rozdziału.

Dz 17 — w 60 sekund

Dz 17 prowadzi Pawła przez trzy bardzo różne światy:

Tesalonikę — gdzie punktem wyjścia jest Pismo;
Bereę — gdzie słuchacze gorliwie sprawdzają Pismo;
Ateny — gdzie punktem wyjścia stają się kultura, filozofia, religijność i stworzenie.

W Tesalonice Paweł wchodzi do synagogi i przez kolejne szabaty pokazuje z Pisma, że Mesjasz miał cierpieć i zmartwychwstać, a Jezus jest tym Mesjaszem. Część Żydów wierzy, podobnie wielu pobożnych Greków i wpływowych kobiet. Sukces rodzi jednak opór. Przeciwnicy atakują dom Jazona i oskarżają chrześcijan przed lokalnymi władzami o politycznie niebezpieczną naukę: mają głosić „innego króla — Jezusa”.

Paweł i Sylas nocą udają się do Berei. Tam spotykają słuchaczy, których Łukasz przedstawia niezwykle pozytywnie. Przyjmują słowo gorliwie i: codziennie badają Pisma. To bardzo ważny model: otwarte serce i krytyczny rozum jednocześnie.

Potem Paweł dociera do Aten — miasta filozofii, sztuki i religijnego pluralizmu. Widok miasta pełnego bożków głęboko go porusza, ale nie zatrzymuje się na oburzeniu. Rozmawia:

w synagodze;
na agorze;
z przypadkowymi ludźmi;
z epikurejczykami;
ze stoikami.

Wreszcie zostaje zaprowadzony na Areopag. Tam wychodzi od napisu: „Nieznanemu Bogu”. Paweł nie mówi Ateńczykom: „wszystko, w co wierzycie, jest prawdą”. Wykorzystuje jednak ich religijne poszukiwanie jako most.

Głosi Boga, który:

stworzył świat;
jest Panem nieba i ziemi;
nie jest zamknięty w świątyni;
nie potrzebuje ludzkiej obsługi;
daje życie i tchnienie;
stworzył jedną ludzkość;
jest blisko każdego człowieka.

Paweł cytuje nawet greckich poetów. Potrafi znaleźć prawdziwe intuicje poza Izraelem. Ale mowa nie kończy się relatywizmem.

Kończy się:

wezwaniem do nawrócenia;
zapowiedzią sądu;
Zmartwychwstaniem.

I właśnie Zmartwychwstanie staje się punktem rozstrzygającym. Jedni kpią. Inni mówią: „innym razem”. Niektórzy wierzą — wśród nich Dionizy Areopagita i Damaris. Dz 17 pokazuje więc genialny model ewangelizacji: nie zmieniaj Ewangelii — zmień punkt startu tak, aby konkretny człowiek mógł ją naprawdę usłyszeć.

1. Struktura Dz 17

Dz 17,1–9 — Tesalonika

Amfipolis i Apolonia;
synagoga w Tesalonice;
Pisma;
cierpienie Mesjasza;
Zmartwychwstanie;
Jezus jako Mesjasz;
nawrócenia;
zazdrość;
dom Jazona;
politarchowie;
oskarżenie o „innego króla”.

Dz 17,10–15 — Berea

nocny wyjazd;
synagoga;
gorliwe przyjęcie słowa;
codzienne badanie Pisma;
liczne nawrócenia;
przeciwnicy z Tesaloniki;
Paweł rusza dalej.

Dz 17,16–21 — Ateny

miasto pełne bożków;
wzburzenie Pawła;
agora;
filozofowie;
epikurejczycy;
stoicy;
Jezus i Zmartwychwstanie;
Areopag.

Dz 17,22–31 — mowa na Areopagu

religijność Ateńczyków;
„Nieznany Bóg”;
Stwórca;
jedność ludzkości;
szukanie Boga;
bliskość Boga;
greccy poeci;
krytyka idoli;
nawrócenie;
sąd;
Zmartwychwstanie.

Dz 17,32–34 — trzy odpowiedzi

szyderstwo;
odłożenie decyzji;
wiara.

2. Ewangelia na rzymskich drogach

Z Filippi misjonarze kierują się ku Tesalonice przez wielki szlak komunikacyjny Macedonii. To piękny historyczny paradoks.

Drogi budowane dla:

administracji;
handlu;
wojska;
komunikacji Imperium

stają się drogami: Ewangelii. Bóg może posłużyć się strukturami świata, które nie powstały z intencją służenia Kościołowi.

3. Amfipolis

Biblia Tysiąclecia lokalizuje Amfipolis przy ujściu Strymonu. Łukasz nie opisuje tam osobnej misji. To ważna lekcja narracyjna: nie każde miejsce na drodze jest miejscem długiego zatrzymania. Nie trzeba w każdym mieście robić wszystkiego.

4. Apolonia

Apolonia jest kolejnym etapem podróży. Głównym celem tego odcinka jest: Tesalonika. To jedno z największych i najważniejszych miast regionu.

5. Tesalonika — miasto strategiczne

Tesalonika była stolicą prowincji Macedonii. Duże miasto, port i centrum handlowe. Dla Pawła ważne jest jeszcze coś: istnieje tam synagoga. Paweł ponownie stosuje swoją stałą metodę: najpierw do środowiska znającego Pismo.

6. „Według swego zwyczaju”

To bardzo ważny szczegół.

Po wcześniejszych konfliktach z częścią słuchaczy żydowskich Paweł nie mówi:

„już nigdy nie pójdę do synagogi”.

Przeciwnie. Znowu idzie. To obala uproszczenie: „Paweł porzucił Izrael”.

7. Trzy szabaty

Łukasz opisuje trzy szabaty intensywnego nauczania w synagodze. Nie musi to oznaczać, że cały pobyt Pawła w Tesalonice trwał dokładnie trzy tygodnie.

Listy Pawła pokazują, że:

pracował własnymi rękami;
utrzymywał się z pracy;
otrzymywał wsparcie z Filippi.

Hugolin Langkammer zwraca uwagę, że pobyt mógł być dłuższy niż samo streszczenie działalności synagogalnej w Dziejach.

8. Paweł pracuje

Z 1 Tes wiemy, że Apostoł nie chciał być ciężarem dla wspólnoty. Pracował. To ważny element jego stylu misyjnego. Paweł nie traktuje Ewangelii jako: sposobu na wygodne utrzymanie.

Potrafi łączyć:

pracę;
misję;
duszpasterstwo.

9. Filippi nadal pomaga

W Flp 4 Paweł wspomina pomoc finansową otrzymywaną od Filipian. To oznacza, że wspólnota powstała dopiero w Dz 16 bardzo szybko staje się: partnerem misji. Kościół nie jest zbiorem izolowanych lokalnych grup. Powstaje: sieć wzajemnej solidarności.

10. Paweł rozmawia, nie tylko przemawia

Grecki język opisu sugeruje argumentowanie i dialog.

Paweł:

wyjaśnia;
wykłada;
przekonuje;
odpowiada.

Ewangelizacja może być: intelektualnie uczciwą rozmową.

11. Punkt wyjścia: Pismo

W synagodze Paweł nie zaczyna od greckiej poezji. Słuchacze znają: Pismo Izraela. Dlatego zaczyna właśnie od niego. To pierwsza wielka zasada Dz 17: dobierz punkt startu do człowieka.

12. Dwie tezy Pawła

Paweł pokazuje:

Mesjasz miał cierpieć i zmartwychwstać.
Jezus jest tym Mesjaszem.

To centrum chrześcijańskiego odczytania historii Izraela.

13. Cierpiący Mesjasz

Idea cierpiącego Mesjasza nie była dla wszystkich łatwa.

Mesjasz kojarzył się z:

królem;
zwycięstwem;
odnowieniem Izraela;
panowaniem Boga.

Krzyż wyglądał jak: zaprzeczenie zwycięstwa. Paweł pokazuje, że cierpienie Mesjasza nie zniszczyło planu Boga. Było częścią drogi, którą: Bóg doprowadził do Zmartwychwstania.

14. Krzyż i Zmartwychwstanie należą razem

Bez Zmartwychwstania krzyż można uznać za: przegraną skazańca. W świetle Zmartwychwstania krzyż staje się: wydarzeniem zbawczym.

Dlatego kerygmat apostolski stale łączy:

śmierć;
Zmartwychwstanie.

15. Niektórzy Żydzi uwierzyli

To ważne przeciw antyjudaistycznym odczytaniom. Tekst wyraźnie mówi: część Żydów uwierzyła. Paweł sam jest Żydem. Sylas jest związany z Kościołem jerozolimskim. Pierwsza wspólnota chrześcijańska wyrasta: z Izraela.

16. Pobożni Grecy

Do Pawła dołącza również wielu Greków związanych z synagogą.

To prawdopodobnie „bojący się Boga”:

sympatyzujący z monoteizmem;
znający żydowską moralność;
nie zawsze przyjmujący pełną konwersję na judaizm.

Dla nich Ewangelia była szczególnie znacząca po Dz 15: mogą wejść do Kościoła bez obowiązkowego obrzezania.

17. Wpływowe kobiety

Łukasz znowu podkreśla rolę: kobiet. Nie są tłem. W Filippi mieliśmy Lidię. W Tesalonice także pojawiają się wpływowe kobiety.

Ewangelia dociera do ludzi:

różnych płci;
klas;
kultur.

18. Zazdrość

Część przeciwników reaguje zazdrością. To bardzo ludzki mechanizm. Można bronić czegoś, co wygląda na religijną prawdę, a w rzeczywistości być napędzanym: lękiem o wpływy. Dz 17 zachęca do rachunku sumienia: czy naprawdę bronię Boga, czy własnej pozycji?

19. Tłum

Przeciwnicy organizują ludzi gotowych do awantury. Debata teologiczna zmienia się w: presję tłumu. To klasyczna zmiana jakości konfliktu.

Kiedy kończą się argumenty, łatwo sięgnąć po:

emocje;
etykiety;
tłum;
strach.

20. Dom Jazona

Misjonarze korzystają z domu Jazona. To kolejny przykład: Kościoła domowego i gościnności misyjnej. Gościnność ma jednak koszt. Kiedy przeciwnicy nie znajdują Pawła: Jazon ponosi konsekwencje.

21. Jazon i odpowiedzialność za misjonarzy

Nie wiemy wszystkiego o jego biografii. Wiemy jednak, że: przyjął misjonarzy. W świecie, w którym chrześcijaństwo budzi podejrzenia, oznacza to: ryzyko. Gościnność staje się: formą świadectwa.

22. Politarchowie

BT zwraca uwagę na lokalny tytuł urzędników: politarchowie. Termin został potwierdzony przez inskrypcje z Tesaloniki. To drobny, ale ciekawy przykład: historycznej precyzji lokalnego słownictwa Dziejów.

23. „Podburzają cały świat”

Oskarżenie jest hiperbolą. Chrześcijanie nie wywołali: światowego zamachu stanu. Ale przeciwnicy przedstawiają ich jako: społecznie niebezpiecznych. Paradoksalnie Ewangelia rzeczywiście zaczyna zmieniać świat — nie przemocą, lecz: przemianą ludzi.

24. „Inny król”

Najbardziej politycznie niebezpieczny zarzut dotyczy Jezusa. Chrześcijanie głoszą: Jezusa jako Króla. W świecie cezara to brzmi groźnie.

25. Czy Jezus jest politycznym konkurentem cezara?

Nie w sensie: projektu zbrojnego przewrotu. Królestwo Jezusa nie jest kolejnym państwem imperialnym. Ale wyznanie: Jezus jest Panem ma konsekwencje. Żadna władza ziemska: nie jest absolutna.

26. Chrześcijanin i państwo

Chrześcijanin może być: lojalnym obywatelem. Paweł korzysta nawet z prawa rzymskiego. Ale gdy państwo żąda: boskiej czci albo nakazuje zło, chrześcijanin wie: istnieje wyższy Pan.

27. Poręka Jazona

Władze pobierają od Jazona porękę.

Nie mamy pewności, czy była to:

kaucja finansowa;
formalna gwarancja spokoju;
inna prawna forma zabezpieczenia.

Langkammer zachowuje ostrożność. To dobry przykład: nie trzeba znać każdego szczegółu, by rozumieć sens sceny.

28. Nocna droga do Berei

Bracia wysyłają Pawła i Sylasa nocą. To nie jest tchórzostwo. Misjonarze mają: kontynuować misję. Odwaga chrześcijańska nie oznacza: pozostawania bez potrzeby w miejscu, gdzie za chwilę może dojść do linczu.

29. Berea

Berea leżała bardziej na uboczu. Langkammer podaje około 68 km od Tesaloniki. Miejsce początkowo wydaje się: spokojniejsze. Tam Paweł znów kieruje się do: synagogi.

30. Berejczycy „szlachetniejsi”

Ich szlachetność nie dotyczy przede wszystkim: pochodzenia społecznego.

Łukasz chwali ich postawę:

otwartą;
gorliwą;
uczciwą;
badającą.

To szlachetność: ducha i rozumu.

31. Przyjmują słowo

Berejczycy nie są chłodnymi sceptykami.

Nie mówią:

„niczego nie przyjmiemy, dopóki nie udowodnisz wszystkiego matematycznie”.

Słuchają: z gorliwością. Ale jednocześnie: sprawdzają.

32. Codziennie badają Pismo

To jeden z najpiękniejszych modeli biblijnej formacji. Nie tylko raz. Nie tylko w sobotę.

Codziennie.

Wiara potrzebuje: karmienia słowem.

33. Czy to „sola Scriptura”?

Nie należy wrzucać późniejszej XVI-wiecznej debaty do I wieku.

Berejczycy:

słuchają Apostoła;
badają Pisma Izraela;
porównują jedno z drugim.

Ich model brzmi: apostolskie głoszenie + Pismo. Nie: „ja sam z Biblią przeciw Apostołowi”.

34. Autorytet nie wyłącza myślenia

To ważna katolicka lekcja. Berejczycy są chwaleni za: sprawdzanie. Kościół nie wymaga: wyłączenia rozumu. Autentyczny autorytet nie boi się: prawdy.

35. Ale prywatna interpretacja nie jest najwyższym sędzią

Berejczycy nie przyjmują postawy:

„jeżeli moja pierwsza prywatna interpretacja tekstu nie zgadza się z Pawłem, Paweł musi się mylić”.

Ich badanie prowadzi do: wiary. To spotkanie: Pisma i apostolskiej Tradycji.

36. Wiara i rozum

Dz 17 to jeden z najmocniejszych rozdziałów Nowego Testamentu o: zgodzie wiary i rozumu. Berea: bada Biblię. Ateny: rozmawiają z filozofią. Chrystus nie boi się: pytań.

37. Wielu uwierzyło

Badanie nie prowadzi do: wiecznego niezdecydowania. Wielu dochodzi do: decyzji wiary. To ważna lekcja dla ludzi, którzy ciągle czytają o chrześcijaństwie, ale nigdy nie odpowiadają: „tak”.

38. Przeciwnicy przybywają z Tesaloniki

Konflikt podąża za Pawłem. Sprzeciw jest: uporczywy. To pokazuje realną cenę jego misji.

39. Zespół misyjny się rozdziela

Paweł odchodzi. Sylas i Tymoteusz pozostają. To ważne. Kościół nie jest zależny: od jednej osoby.

Dobrze zbudowana misja ma:

współpracowników;
odpowiedzialnych ludzi;
ciągłość.

40. Ateny — centrum kultury

Paweł trafia do miasta kojarzonego z:

Sokratesem;
Platonem;
Arystotelesem;
filozofią;
sztuką;
świątyniami.

To intelektualne serce: greckiej tradycji. Ewangelia wchodzi w świat: wysokiej kultury.

41. Paweł widzi miasto pełne bożków

Nie reaguje jak turysta:

„ale piękne zabytki”.

Widok idolatrii: wewnętrznie go porusza. To ważne. Piękno kultury nie może zasłonić pytania: komu człowiek oddaje cześć?

42. Greckie „paroxynō”

Czasownik opisuje:

wzburzenie;
pobudzenie;
wewnętrzny sprzeciw.

Paweł nie jest: religijnym relatywistą. Wierzy, że bałwochwalstwo: jest realnym błędem.

43. Oburzenie prowadzi do rozmowy

To jedna z najważniejszych lekcji. Paweł nie kończy na: narzekaniu na kulturę.

Idzie:

do synagogi;
na rynek;
do filozofów.

Jeśli widzisz świat oddalony od Boga, pytanie brzmi nie tylko: „jak źle jest?” ale: „jak mogę z tym człowiekiem rozmawiać?”

44. Agora

Agora była: rynkiem i przestrzenią publicznej debaty. Paweł wychodzi z budynku religijnego: do przestrzeni publicznej. Kościół nie może być obecny tylko: wewnątrz kościoła.

45. Epikurejczycy

Epikureizm był poważną szkołą filozoficzną.

W uproszczeniu dążył do:

uwolnienia od lęku;
wewnętrznego spokoju;
rozsądnego życia;
przezwyciężenia strachu przed bogami i śmiercią.

Chrześcijańska nauka o:

osobowym Stwórcy;
Opatrzności;
sądzie;
Zmartwychwstaniu

wchodziła z epikureizmem w: zasadniczy spór.

46. Stoicy

Stoicy akcentowali:

rozumny porządek kosmosu;
cnotę;
samokontrolę;
życie zgodne z naturą.

Paweł może znaleźć tu: punkty styczne. Ale chrześcijański Bóg nie jest: bezosobowym rozumem świata. Jest: Stwórcą.

47. Nie upraszczaj filozofii

Nie należy przedstawiać epikurejczyków i stoików jako: prymitywnych pogan. To rozwinięte systemy filozoficzne. Właśnie dlatego Dz 17 jest tak ważne: Ewangelia rozmawia z najlepszą kulturą intelektualną epoki.

48. „Nowinkarz” — spermologos

Greckie: σπερμολόγος — spermologos dosłownie kojarzy się ze: „zbieraczem ziaren”. W przenośni oznacza człowieka zbierającego przypadkowe cudze idee. To intelektualna obelga: „papla, który trochę usłyszał i teraz udaje nauczyciela”.

49. Pycha intelektualna

Człowiek może odrzucać Ewangelię:

ze strachu;
z interesu;
z zazdrości.

Może też odrzucać ją przez: poczucie wyższości intelektualnej. Dz 17 pokazuje również ten problem.

50. Jezus i „Anastasis”

BT zwraca uwagę na ciekawy problem językowy.

Paweł głosi:

Jezusa;
zmartwychwstanie — anastasis.

Część słuchaczy mogła błędnie uznać, że chodzi o: dwa obce bóstwa. To pokazuje: jak łatwo Ewangelię źle zrozumieć bez znajomości jej języka.

51. Areopag

Areopag może oznaczać:

wzgórze Aresa;
radę związaną z tym miejscem.

W narracji jest to miejsce: publicznego przedstawienia nauki Pawła. Nie musi to być proces karny.

52. Ateńczycy lubią nowości

Łukasz komentuje ich ciekawość z lekką ironią. Nowość sama w sobie nie jest: prawdą. Człowiek może kochać: najnowsze idee, ale nigdy nie dojść do: mądrości.

53. Paweł zaczyna z szacunkiem

Nie mówi:

„głupi poganie”.

Dostrzega ich: religijność. BT zaznacza, że grecki zwrot może mieć także lekko krytyczne znaczenie: „zabobonni”. Paweł używa sformułowania, które: otwiera rozmowę.

54. Szacunek nie oznacza akceptacji wszystkiego

Za chwilę Paweł skrytykuje:

posągi;
materialne wyobrażenia bóstwa;
niewiedzę religijną.

To dobry model: można szanować człowieka i nie zgadzać się z jego religią.

55. Ołtarz „Nieznanemu Bogu”

Paweł zauważa ołtarz z takim napisem. Nie mówi: „to jest poprawny kult Jahwe”. Używa go jako: pomostu. Ateńczycy sami przyznają: istnieje możliwość, że czegoś o Bogu nie wiedzą. Paweł odpowiada: chcę wam głosić prawdziwego Boga.

56. Nie zaczyna od Mojżesza

To genialna decyzja komunikacyjna. W synagodze: Pismo. Na Areopagu: stworzenie. Nie dlatego, że Stary Testament przestał być prawdziwy. Dlatego, że słuchacze: nie mają tej samej bazy.

57. Bóg stworzył świat

Pierwsza prawda mowy: Bóg jest Stwórcą.

To natychmiast ustawia relację:

Bóg Stwórca.

świat stworzenie.

Nie wolno pomylić: Boga ze światem.

58. Pan nieba i ziemi

Bóg Pawła nie jest: lokalnym bóstwem.

Nie należy tylko do:

Jerozolimy;
Żydów;
jednej świątyni.

Jest: Panem wszystkiego. Dlatego Ewangelia może być: powszechna.

59. Bóg nie jest zamknięty w świątyni

Paweł mówi, że Boga nie można: zamknąć w budynku zbudowanym przez człowieka. To nie zakaz budowania kościołów. Chodzi o: nieograniczoność Boga. Świątynia może być miejscem modlitwy. Ale Bóg: nie jest więźniem miejsca.

60. Bóg niczego nie potrzebuje

To radykalnie różni Boga Biblii od wyobrażeń, w których bóstwo trzeba:

nakarmić;
przekupić;
utrzymać rytuałem.

Bóg: jest Dawcą. Nie: klientem człowieka.

61. „Życie i tchnienie”

Każdy oddech człowieka jest: darem. To przenosi rozmowę z abstrakcyjnej filozofii do: codziennego istnienia.

Nie tylko:

„czy istnieje pierwsza przyczyna?”

Ale: „od Kogo masz życie?”

62. Jedność rodzaju ludzkiego

Paweł mówi o: jednej ludzkości. To ma ogromne znaczenie.

Nie ma:

narodów stworzonych przez lepszych bogów;
ras „bardziej ludzkich”;
grup z natury pozbawionych godności.

Wszyscy mają: jednego Stwórcę.

63. Biblijny antyrasizm

Dz 17 daje głęboki teologiczny fundament: równej godności wszystkich ludzi.

Godność nie wynika z:

paszportu;
koloru skóry;
klasy;
języka.

Wynika z: stworzenia przez Boga.

64. Bóg jest Panem historii

Paweł mówi o czasach i granicach narodów. Nie oznacza to: świętości każdej historycznej granicy państwowej. Sens jest większy: historia ludzkości nie jest poza Opatrznością.

65. Człowiek ma szukać Boga

Paweł traktuje religijne poszukiwanie człowieka: poważnie. Nie każde rozwiązanie religijne jest prawdziwe. Ale samo pragnienie: może prowadzić ku Bogu.

66. Szukanie „po omacku”

To świetny obraz.

Bez pełnego Objawienia człowiek może:

rozpoznać dobro;
pytać o pierwszą przyczynę;
szukać sensu;
doświadczać transcendencji.

Ale często robi to: jakby po omacku. Potrzebuje: Objawienia.

67. Bóg jest blisko

Paweł nie głosi: odległego Boga filozofów, który nie interesuje się człowiekiem. Bóg jest: blisko każdego. Nie trzeba najpierw: przeprowadzić się do Jerozolimy, aby być przez Niego widzianym.

68. Paweł cytuje poetów

To niezwykle ważne. Apostoł nie boi się użyć: tekstu pogańskiego autora, jeśli zawiera element prawdy.

BT wskazuje na związki ze słowami:

Kleantesa;
Aratosa.

69. Czy grecki poeta staje się natchnionym prorokiem?

Nie. Paweł nie nadaje pogańskiej poezji statusu: Pisma Świętego. Robi coś innego: rozpoznaje prawdziwą intuicję i używa jej jako mostu.

70. „Ziarna prawdy”

To bardzo katolickie podejście.

Poza widzialnymi granicami Kościoła można znaleźć:

prawdę;
dobro;
mądrość;
pragnienie Boga.

Chrześcijanin nie musi mówić: „wszystko poza nami jest fałszem”. Ale też nie mówi: „wszystko jest równie prawdziwe”.

71. Dialog z religią i kulturą

Paweł robi cztery rzeczy:

obserwuje kulturę;
znajduje punkt wspólny;
oczyszcza błędne pojęcia;
prowadzi do Chrystusa.

To bardzo dobry model współczesnego dialogu.

72. Krytyka posągów

Jeśli człowiek pochodzi od Boga, to nie może uznać, że Bóg jest:

złotem;
srebrem;
kamieniem;
produktem ludzkiego rzemiosła.

Człowiek nie: produkuje Boga. Bóg: stworzył człowieka.

73. Czasy niewiedzy

Paweł mówi o: wcześniejszej nieświadomości. Nie oznacza to, że każdy czyn był: moralnie obojętny. Chodzi o nowy moment historii zbawienia: Ewangelia została ogłoszona.

74. Teraz: nawrócenie

Paweł nie kończy na: wykładzie o Stwórcy. Wzywa do: metanoi — nawrócenia.

To znaczy:

zmiana myślenia;
zmiana kierunku życia;
odwrócenie się od bożków;
zwrócenie ku Bogu.

75. Ewangelizacja nie może zatrzymać się na „duchowości”

Można mówić o:

pięknie;
sensie;
kosmosie;
transcendencji.

Ale chrześcijańska misja ostatecznie stawia pytanie: co zrobisz z Bogiem, który cię wzywa?

76. Sąd

Paweł głosi, że historia zmierza do: sądu.

To znaczy:

dobro ma znaczenie;
zło ma znaczenie;
życie ma kierunek;
człowiek odpowiada przed Bogiem.

77. Jezus jako wyznaczony Sędzia

W streszczeniu mowy imię Jezusa w tym zdaniu nie pada, ale kontekst jest jasny. To właśnie Jezus jest: Człowiekiem ustanowionym przez Boga.

78. Zmartwychwstanie jako potwierdzenie

Bóg uwierzytelnił Jezusa: przez Zmartwychwstanie. To jest punkt, którego nie da się sprowadzić do: ogólnej filozofii religii. Chrześcijaństwo twierdzi, że wydarzyło się: coś w historii.

79. Dlaczego Zmartwychwstanie drażni Greków?

Część greckich systemów myślenia traktowała ciało jako: niższy element człowieka lub więzienie duszy. Chrześcijańska nadzieja brzmi jednak: nie tylko dusza trwa — człowiek zmartwychwstanie. To radykalnie inne spojrzenie.

80. Chrześcijaństwo kocha ciało jako stworzenie Boga

Ciało: nie jest złe z natury. Bóg je stworzył. Syn Boży: przyjął ciało. Pełna nadzieja człowieka obejmuje: Zmartwychwstanie.

81. Pierwsza reakcja — kpina

Niektórzy słuchacze: szydzą. To pokazuje, że nawet najbardziej inteligentny odbiorca może zareagować: pogardą. Rozum nie jest automatycznie: pokorą.

82. Druga reakcja — „innym razem”

To bardziej uprzejma odpowiedź. Ale nie jest jeszcze: wiarą.

Czasem człowiek odkłada Boga:

na emeryturę;
po rozwiązaniu problemów;
„kiedy będę miał czas”.

Dz 17 pyta: jak długo?

83. Trzecia reakcja — wiara

Niektórzy wierzą.

Wymienieni są:

Dionizy Areopagita;
Damaris;
inni.

Ateny nie są więc: absolutną porażką. Owoc jest może mniejszy, ale: realny.

84. Dionizy Areopagita

Najpewniejsza informacja biblijna: uwierzył. Późniejsza tradycja przypisywała mu kolejne role. Trzeba rozróżnić: tekst NT od: późniejszej tradycji.

85. Pseudo-Dionizy

W późnej starożytności pojawił się niezwykle ważny korpus pism podpisany imieniem Dionizego. Dziś autora nazywa się: Pseudo-Dionizym Areopagitą. Nie jest to po prostu pewny autor z Dz 17. To ważne rozróżnienie historyczne.

86. Damaris

Łukasz zachowuje jej imię. To kolejny znak: kobiety są realnymi bohaterkami misji. Nie wiemy o niej dużo więcej. I nie musimy: dopisywać biografii.

87. Czy mowa ateńska była błędem Pawła?

Popularna teoria mówi:

Paweł próbował filozofii, poniósł klęskę, więc później w Koryncie głosił tylko krzyż.

Tekst tego: nie mówi.

Paweł głosi na Areopagu:

Stwórcę;
nawrócenie;
sąd;
Zmartwychwstanie.

Nie rozmywa Ewangelii. A część słuchaczy: wierzy.

88. 1 Kor i Areopag

Późniejsze podkreślenie Chrystusa ukrzyżowanego nie oznacza: rezygnacji z rozumu.

Paweł w listach nadal:

argumentuje;
dyskutuje;
cytuje;
prowadzi złożone rozumowania.

Chrześcijaństwo nie wybiera: „krzyż albo rozum”. Rozum zostaje: oświecony przez krzyż.

89. Langkammer o Tesalonice

Hugolin Langkammer zwraca uwagę, że Łukasz streszcza pobyt Pawła w Tesalonice dość schematycznie. Listy pozwalają zobaczyć: bardziej rozbudowaną działalność duszpasterską. To ważna zasada czytania NT: Dzieje i listy wzajemnie się doświetlają.

90. Langkammer o oskarżeniu

Tytuł Mesjasza mógł zostać politycznie przełożony na: „król”. To pozwalało oskarżyć chrześcijan o: nielojalność wobec cezara. Podobny zabieg pojawia się w procesie Jezusa.

91. Langkammer o Berei

Berea leżała na uboczu wielkiego szlaku. Misja przynosi tam dobre owoce. Ale przeciwnicy przybywają nawet tam. To pokazuje: jak uporczywy był sprzeciw wobec Pawła.

92. Langkammer o Atenach

Komentarz porównuje sposób Pawłowego działania na agorze do: Sokratesa, który także rozmawiał z ludźmi w przestrzeni publicznej. Paweł wchodzi więc w: styl miasta. To świetny przykład inkulturacji.

93. Langkammer o filozofach

Pierwsza reakcja filozofów nie jest pozytywna. Paweł zostaje uznany za głosiciela: dziwnej nowej religii. Zmartwychwstanie jest dla części słuchaczy: absurdalne. Mimo to ciekawość otwiera: możliwość mowy na Areopagu.

94. Langkammer o strukturze mowy

Mowa jest: krótka, logiczna i spójna.

Można wyróżnić:

wejście przez religijność Ateńczyków;
Boga jako Stwórcę;
człowieka szukającego Boga;
bliskość Boga;
krytykę idoli;
wezwanie do nawrócenia;
sąd;
Zmartwychwstanie.

To świadomie zbudowana: droga misyjna.

95. Eugeniusz Dąbrowski

Klasyczny komentarz Pallottinum jest szczególnie pomocny przy:

geografii Macedonii;
urzędzie politarchów;
tle Tesaloniki;
Areopagu;
filozofii greckiej;
ateńskiej religijności;
greckich cytatach w mowie.

Dąbrowski bardzo mocno osadza tekst w: realiach I wieku.

96. Krzysztof Mielcarek — świadectwo

Dz 17 pokazuje, jak realizuje się: Dz 1,8.

Świadectwo dociera nie tylko do:

prostych ludzi;
synagog;
domów.

Dociera także: do centrum intelektualnej kultury.

97. Waldemar Rakocy — geografia jako teologia

Droga:

Filippi → Tesalonika → Berea → Ateny nie jest tylko: turystycznym dziennikiem. Pokazuje: coraz szerszy zasięg Ewangelii. Słowo idzie tam, gdzie kształtuje się: kultura świata greckiego.

98. Katolicki klucz: wiara i rozum

Dz 17 jest jednym z najlepszych biblijnych tekstów do zasady: wiara i rozum są sprzymierzeńcami.

Paweł:

interpretuje Biblię;
dyskutuje;
zna kulturę;
używa argumentów;
cytuje poetów;
głosi wydarzenie Zmartwychwstania.

Nie mówi: „uwierz bez myślenia”.

99. Naturalne poznanie Boga

Mowa na Areopagu jest ważna dla katolickiej nauki, że człowiek może dojść rozumem do: realnego, choć ograniczonego poznania Stwórcy.

Świat:

istnieje;
jest uporządkowany;
posiada przyczynowość;
budzi pytanie o źródło.

Pełnia Objawienia nie jest jednak dostępna wyłącznie z natury. Potrzebujemy: Chrystusa.

100. Dialog z innymi religiami

Paweł nie mówi: „niczego prawdziwego u was nie ma”.

Znajduje:

religijne poszukiwanie;
intuicję bliskości Boga;
słowa poetów.

Ale nie mówi: „zostańcie przy swoich bożkach”. Wzywa: do nawrócenia. To katolicka równowaga: szacunek bez relatywizmu.

101. Dialog z kulturą

Paweł pokazuje: trzeba znać język odbiorcy. Do Żyda: Pismo. Do filozofa: stworzenie, rozum, poezja. Treść centrum pozostaje: Bóg, nawrócenie, Jezus, Zmartwychwstanie.

102. Berea jako wzór studiowania Biblii

Praktyczny model:

czytaj regularnie;
patrz na kontekst;
porównuj inne teksty;
sprawdzaj przypisy;
korzystaj z dobrych komentarzy;
czytaj w wierze Kościoła;
pytaj, jak tekst prowadzi do Chrystusa;
pozwól, by Słowo zmieniało życie.

Nie chodzi o: kolekcjonowanie cytatów. Chodzi o: spotkanie z prawdą.

103. Najczęstsze błędne odczytania

Błąd 1: „W Tesalonice wszyscy Żydzi odrzucili Pawła”

Nie. Część uwierzyła.

Błąd 2: „Paweł był tam dokładnie trzy tygodnie”

Tekst mówi o trzech szabatach działalności synagogalnej; listy sugerują dłuższy pobyt.

Błąd 3: „Jezus jako Król oznacza projekt politycznego przewrotu”

Nie. Jego królowanie nie jest konkurencyjną monarchią militarną.

Błąd 4: „Berejczycy dowodzą sola Scriptura”

Nie. Badają Pismo w kontakcie z żywym apostolskim głoszeniem.

Błąd 5: „Autorytet Apostoła zakazuje sprawdzania”

Nie. Berejczycy są chwaleni.

Błąd 6: „Paweł tylko potępia kulturę Aten”

Nie. Rozmawia z nią i wykorzystuje jej język.

Błąd 7: „Cytowanie poetów oznacza akceptację pogańskiej religii”

Nie. Paweł rozpoznaje ziarna prawdy, ale odrzuca idolatrię.

Błąd 8: „Ołtarz Nieznanemu Bogu był właściwym kultem Boga Izraela”

Nie. To punkt retorycznego wyjścia.

Błąd 9: „Bóg nie mieszka w świątyniach, więc budynki kościelne są niebiblijne”

Nie. Chodzi o niemożność zamknięcia Boga w budynku.

Błąd 10: „Wszystkie religie są równe, bo ludzie szukają Boga”

Nie. Paweł wzywa do nawrócenia.

Błąd 11: „Chrześcijańska nadzieja to wyłącznie nieśmiertelna dusza”

Nie. Centrum stanowi również zmartwychwstanie ciała.

Błąd 12: „Areopag był całkowitą porażką”

Nie. Dionizy, Damaris i inni uwierzyli.

104. „Na język ludzki”

Dz 17 można powiedzieć bardzo prosto. Paweł spotyka trzy typy ludzi.

W Tesalonice

Mówi: „znacie Biblię — zobaczmy, co naprawdę mówi o Mesjaszu”.

W Berei

Ludzie odpowiadają: „dobrze, słuchamy, ale sprawdzimy”.

I Łukasz mówi: „bardzo dobrze”.

W Atenach

Ludzie nie znają punktu wyjścia Pawła.

Więc on patrzy: „co oni znają?”

Znają:

filozofię;
religijność;
poezję;
pytanie o Boga.

Paweł zaczyna właśnie tam.

Ale nie kończy na:

„każdy ma swoją prawdę”.

Kończy na: „Bóg wzywa do nawrócenia, będzie sąd, a Jezus został wskrzeszony”.

To jest dojrzała ewangelizacja.

Nie rozwadniaj prawdy.

Naucz się języka człowieka.

105. Pytania do refleksji

Czy potrafię wyjaśnić z Pisma, dlaczego Jezus jest Mesjaszem?
Czy badam Biblię regularnie jak Berejczycy?
Czy moje sprawdzanie prowadzi do prawdy, czy tylko do szukania argumentów za własnym zdaniem?
Czy umiem szanować ludzi o innych poglądach bez relatywizowania prawdy?
Czy znam kulturę ludzi, którym chcę mówić o Jezusie?
Czy potrafię dostrzec ziarno prawdy w filozofii lub kulturze niechrześcijańskiej?
Czy moje rozmowy o wierze naprawdę prowadzą do Chrystusa, czy kończą się na ogólnej „duchowości”?
Czy nie odkładam własnego nawrócenia na „innym razem”?

106. Modlitwa inspirowana Dz 17

Panie Jezu,

daj mi serce Pawła, które nie jest obojętne wobec bałwochwalstwa, ale zamiast pogardy wybiera rozmowę.

Daj mi umysł Berejczyków, abym kochał Twoje słowo i uczciwie je badał.

Naucz mnie rozmawiać z ludźmi takimi, jacy naprawdę są.

Daj mi mądrość, abym potrafił znaleźć most między ich pytaniami a Twoją Ewangelią.

Chroń mnie przed pychą, która wyśmiewa to, czego nie rozumie.

Chroń mnie też przed relatywizmem, który boi się powiedzieć, że prawda istnieje.

Boże, Stwórco nieba i ziemi, Ty jesteś blisko każdego człowieka.

Daj mi łaskę nawrócenia i mocną nadzieję w Zmartwychwstanie.

Amen.

107. Jedno zdanie do zapamiętania

Dz 17 pokazuje, że Ewangelia potrafi rozmawiać z Biblią, rozumem, filozofią i kulturą bez utraty swojej tożsamości: uznaje ziarna prawdy, ale prowadzi do jednego Stwórcy, nawrócenia i Zmartwychwstałego Chrystusa.

108. Źródła i literatura

Tekst biblijny

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Dz 17.
Tekst i przypisy sprawdzone w biblia.pl, Dzieje Apostolskie 17.

Komentarze polskich biblistów

Hugolin Langkammer OFM, Dzieje Apostolskie. Tłumaczenie, wstęp i komentarz, Biblia Lubelska, Wydawnictwo KUL, Lublin 2008.
Eugeniusz Dąbrowski, Dzieje Apostolskie. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Pismo Święte Nowego Testamentu, t. V, Pallottinum, Poznań 1961.
Krzysztof Mielcarek, opracowania dotyczące Łukaszowej teologii świadectwa i misji.
Waldemar Rakocy, opracowania dotyczące struktury i misyjnego rozwoju Dziejów Apostolskich.
Franciszek Jóźwiak, „Dzieje Apostolskie”, w: Wstęp do Nowego Testamentu, red. R. Rubinkiewicz, Pallottinum, Poznań 1996.

Teksty paralelne

Łk 24 — Mesjasz, cierpienie i Pisma.
1 Tes 1–3 — dalsze informacje o wspólnocie tesalonickiej.
Flp 4 — pomoc dla Pawła.
Rz 1,19–23 — poznanie Boga ze stworzenia.
1 Kor 1–2 — krzyż i mądrość świata.
1 Kor 15 — Zmartwychwstanie.
Mdr 13 — stworzenie i poznanie Stwórcy.

Materiały projektu na Google Drive

Wykorzystano komentarz:

Hugolin Langkammer OFM — Dzieje Apostolskie — Biblia Lubelska (2008).

Uwaga metodologiczna

Przy Dz 17,2 nie przyjęto automatycznie, że cały pobyt Pawła w Tesalonice trwał dokładnie trzy tygodnie. Dzieje mówią o trzech szabatach działalności synagogalnej, podczas gdy listy Pawła sugerują szerszą działalność. Przy Dz 17,11 Berejczyków nie potraktowano jako anachronicznego argumentu w późniejszym sporze o sola Scriptura. Ich postawa łączy Pismo z apostolskim głoszeniem.

Przy Dz 17,22 zachowano dwuznaczność określenia religijności Ateńczyków: Paweł okazuje szacunek słuchaczom, ale nie akceptuje idolatrii. Przy Dz 17,23 ołtarz „Nieznanemu Bogu” potraktowano jako retoryczny punkt wyjścia, nie jako dowód poprawnego kultu Boga Izraela. Przy Dz 17,28 cytowanie greckich poetów nie oznacza uznania ich pism za natchnione. Paweł wykorzystuje prawdziwą intuicję kultury jako pomost ku Objawieniu.

Przy Dz 17,32 podkreślono różnicę między częścią greckich koncepcji duszy i ciała a chrześcijańską nadzieją zmartwychwstania całego człowieka.

109. Następny rozdział

Dz 18 — Korynt, Akwila i Pryscylla, Paweł pracujący przy namiotach, Kryspus, nocne zapewnienie Pana „nie bój się”, prokonsul Gallio, Kenchry, Efez oraz Apollos, którego Pryscylla i Akwila dokładniej wprowadzą w drogę Bożą.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.