Czy w Kościele jest miejsce dla osoby samotnej?

Prosto mówiąc

Jeśli przychodzisz do kościoła sam, słyszysz z ambony o rodzinie, po Mszy nikt cię nie zaczepia, a przy okazji kolędy pada pytanie „a Pan sam?“ — to nie jest sygnał, że jesteś w Kościele nie na miejscu. To sygnał, że polska parafia jest w praktyce zorganizowana wokół rodziny, a nauczanie o osobach samotnych bywa jednym z rzadziej cytowanych.

Bo ono istnieje i jest zaskakująco konkretne.

Głębiej

Katechizm mówi o tym wprost

Punkt 1658 Katechizmu nie jest zdawkową wzmianką — to osobny akapit domykający cały rozdział o rodzinie:

Należy jeszcze wspomnieć o pewnych osobach, które ze względu na konkretne warunki, w jakich muszą żyć — chociaż często wcale tego nie chciały — są szczególnie bliskie sercu Jezusa, a zatem zasługują na specjalną miłość i troskę Kościoła, a zwłaszcza duszpasterzy. Dotyczy to dużej liczby osób żyjących samotnie.

Warto zauważyć dwie rzeczy. Po pierwsze, tekst nie udaje, że wszystko jest w porządku: mówi o warunkach, „w jakich muszą żyć“, i o tym, że często nie były chciane. Po drugie, ciężar odpowiedzialności przerzuca nie na osobę samotną, lecz na wspólnotę: „Trzeba przed nimi wszystkimi otworzyć drzwi domów rodzinnych, «Kościołów domowych», i wielkiej rodziny, jaką jest Kościół“.

To odwrócenie jest istotne. Zdanie nie brzmi „niech się bardziej starają“, tylko „niech im otworzą“.

„Nie jest dobrze, żeby mężczyzna był sam“

To najczęściej używany argument przeciw życiu w pojedynkę — i najczęściej używany źle. Zdanie pochodzi z drugiego opisu stworzenia:

Potem Pan Bóg rzekł: „Nie jest dobrze, żeby mężczyzna był sam, uczynię mu zatem odpowiednią dla niego pomoc“. (Rdz 2,18)

Mówi ono o tym, że człowiek został stworzony do relacji — nie o tym, że każdy ma obowiązek się ożenić. Gdyby czytać je jako nakaz, w sprzeczności z Pismem stanąłby sam Jezus, a za nim cała tradycja życia zakonnego i kapłańskiego. Ktoś, kto rzuca to zdanie osobie samotnej jako argument, zwykle nie zauważa, że tym samym stawia zarzut połowie własnego duchowieństwa.

Paweł idzie znacznie dalej

W Pierwszym Liście do Koryntian jest fragment, którego rzadko się cytuje przy osobach samotnych, choć powinien być pierwszym:

Chciałbym, żebyście byli wolni od utrapień. Człowiek bezżenny troszczy się o sprawy Pana, o to, jak by się przypodobać Panu. Ten zaś, kto wstąpił w związek małżeński, zabiega o sprawy świata, o to, jak by się przypodobać żonie. (1 Kor 7,32–33)

Paweł nie mówi tu, że samotność jest lepsza w sensie moralnym. Mówi, że jest mniej rozproszona — i natychmiast zabezpiecza się przed nadużyciem tego zdania: „Mówię to dla waszego pożytku, nie zaś, by zastawiać na was pułapkę“ (1 Kor 7,35). To jedno z niewielu miejsc, gdzie autor biblijny wprost uprzedza, że jego słowa da się obrócić przeciw czytelnikowi.

Samotność a bycie samemu

Te dwie rzeczy mylą się nagminnie, także w kazaniach. Bycie samemu jest stanem: mieszkam sam, jadam sam, nie mam z kim pojechać. Samotność jest doświadczeniem braku więzi i bywa dotkliwa również w małżeństwie i w klasztorze. Osoba, która żyje sama i ma trzech bliskich przyjaciół, może być mniej samotna niż ktoś, kto codziennie siada do stołu z czwórką ludzi i nie ma z nimi o czym rozmawiać.

Nauczanie z KKK 1658 dotyczy pierwszego. Drugie jest sprawą duszpasterską, a często także zdrowotną — i nie ma sensu leczyć go argumentacją teologiczną.

Co mówi Kościół

Katechizm mówi o osobach żyjących samotnie w dwóch miejscach i w dwóch różnych sytuacjach.

Gdy to nie jest wybór — punkt 1658, cytowany wyżej: takie osoby zasługują na „specjalną miłość i troskę Kościoła, a zwłaszcza duszpasterzy“, a wspólnota ma przed nimi otworzyć drzwi. Punkt kończy się zdaniem z adhortacji Familiaris consortio: „Nikt nie jest pozbawiony rodziny na tym świecie: Kościół jest domem i rodziną dla wszystkich, a szczególnie dla «utrudzonych i obciążonych»“.

Gdy to jest wybór — punkt 2231:

Niektórzy nie zawierają małżeństwa, aby móc zaopiekować się swoimi rodzicami lub rodzeństwem, by poświęcić się bardziej sprawom zawodowym lub też z innych szlachetnych pobudek. Mogą oni bardzo przyczynić się do wzrostu dobra rodziny ludzkiej.

Czego Kościół nie mówi: nie ustanawia osobnego, formalnego powołania do życia w pojedynkę obok małżeństwa, kapłaństwa i życia konsekrowanego. Kto twierdzi, że takie powołanie jest oficjalnie uznane, wychodzi poza nauczanie — choć samo sformułowanie „powołanie do samotności“ bywa używane w duszpasterstwie jako skrót myślowy i nie ma w tym nic złego, dopóki nie udaje doktryny.

Co mówi Biblia

Pismo nie ma jednej tezy o samotności i nie warto udawać, że ma.

• Rdz 2,18 — człowiek jest stworzony do relacji; to fundament, ale nie nakaz małżeństwa.
• 1 Kor 7,32–35 — stan bezżenny daje mniej rozproszenia; Paweł chwali go i zarazem zastrzega, że nie stawia nikomu pułapki.
• Mt 11,28 — „Przyjdźcie do Mnie wszyscy, którzy utrudzeni i obciążeni jesteście“; to właśnie do tego zdania odsyła Katechizm, mówiąc o osobach samotnych.

Jezus sam żył bez rodziny w sensie, w jakim rozumiemy ją dzisiaj, a o więzi mówił w sposób, który wtedy brzmiał skandalicznie. Gdy powiedziano Mu, że matka i bracia czekają na zewnątrz, wskazał na uczniów: „Bo kto pełni wolę Ojca mojego, który jest w niebie, ten Mi jest bratem, siostrą i matką“ (Mt 12,50). Nie znosi to rodziny — poszerza natomiast krąg tego, co Kościół uznaje za bliskość.