Księga Wyjścia 9 — zaraza bydła, wrzody i grad

Najpierw najważniejsza rzecz

Wj 9 opisuje kolejne trzy plagi:

zarazę bydła,
wrzody i pryszcze,
niszczycielski grad.

Ale ten rozdział nie jest tylko katalogiem coraz cięższych katastrof.

Narracja zaczyna coraz wyraźniej odpowiadać na pytanie: Co się dzieje z człowiekiem, który otrzymuje coraz więcej powodów, żeby zmienić decyzję, a mimo to konsekwentnie odmawia?

Faraon otrzymuje:

zapowiedź,
konkretny termin,
możliwość sprawdzenia,
dowód rozróżnienia między Egiptem i Izraelem,
kolejne ostrzeżenie,
możliwość ochronienia ludzi i zwierząt,
a nawet realne doświadczenie, że część jego własnych sług zaczyna traktować słowo Boga poważnie.

Mimo to nadal nie wypuszcza Izraela.

Jednym z najważniejszych momentów Wj 9 jest scena przed plagą gradu.

Bóg ostrzega: schrońcie ludzi i zwierzęta znajdujące się na polu.

I dzieje się coś niezwykle ważnego.

Niektórzy Egipcjanie: „zlękli się słów Pana”

i schowali swoich służących oraz zwierzęta.

Inni: „nie wzięli sobie słów Pana do serca”

i pozostawili ich na polu.

To pokazuje, że plagi nie są przedstawione jako ślepa przemoc skierowana przeciw każdemu Egipcjaninowi bez różnicy.

W samym Egipcie powstaje rozróżnienie:

są ludzie, którzy słuchają ostrzeżenia,
i są ludzie, którzy je lekceważą.

Wj 9 pokazuje więc coś bardzo ważnego: człowiek spoza Izraela może usłyszeć słowo Boga i odpowiedzieć na nie rozsądnie.

Natomiast sam faraon, mimo coraz większej wiedzy, nadal trwa w uporze.

Wj 9 — na język ludzki

Bóg jeszcze raz mówi Mojżeszowi:

idź do faraona.

Żądanie się nie zmienia: „Wypuść mój lud, aby Mi służył”.

Faraon nadal zatrzymuje Izrael.

Dlatego Bóg zapowiada zarazę, która dotknie zwierzęta Egipcjan znajdujące się na polu.

Jednocześnie zapowiada coś bardzo konkretnego:

zwierzęta Izraelitów zostaną oszczędzone.

Bóg podaje nawet termin: jutro.

Następnego dnia plaga rzeczywiście następuje.

Faraon wysyła ludzi, aby sprawdzili, czy zwierzęta Izraelitów rzeczywiście ocalały.

Sprawdzają.

Tak — ocalały.

Czy faraon zmienia decyzję?

Nie.

To bardzo ważny moment.

Nie może już powiedzieć:

„nie wiem, czy Mojżesz mówi prawdę”.

Sam przeprowadza kontrolę.

Dostaje informację.

I mimo to nie wypuszcza ludu.

Następnie Mojżesz i Aaron biorą sadzę z pieca.

Mojżesz rzuca ją w powietrze.

Na ludziach i zwierzętach pojawiają się wrzody.

Tym razem dzieje się coś symbolicznego:

egipscy magowie, którzy wcześniej próbowali przeciwstawiać się Mojżeszowi, sami nie mogą już nawet stanąć przed nim.

Są dotknięci plagą jak inni.

Ich rola w opowiadaniu praktycznie się kończy.

Potem Bóg zapowiada grad.

Ale zanim grad spadnie, daje Egipcjanom ostrzeżenie.

Mają schować:

służących,
zwierzęta,
wszystko, co można zabrać z pola.

Niektórzy słudzy faraona słuchają.

Inni ignorują ostrzeżenie.

Następuje niezwykle potężna burza:

grad,
grzmoty,
błyskawice.

To, co pozostaje na polu, zostaje zniszczone.

Goszen ponownie zostaje oszczędzone.

Faraon wzywa Mojżesza i Aarona.

I mówi coś, czego wcześniej jeszcze nie powiedział tak jasno: „Zgrzeszyłem tym razem. Pan jest sprawiedliwy, a ja i lud mój jesteśmy winni”.

Brzmi to jak przełom.

Ale Mojżesz już nie daje się łatwo przekonać.

Mówi w praktyce: „wiem, że jeszcze naprawdę nie boicie się Boga”.

Modli się.

Grad ustaje.

I znowu dzieje się to samo:

kiedy niebezpieczeństwo mija, faraon wraca do dawnej postawy.

Rozdział kończy się jeszcze mocniej niż poprzedni.

Tekst mówi, że faraon: „zaczął znowu grzeszyć”.

To ważne.

Upór faraona nie jest już przedstawiony wyłącznie jako psychologiczna cecha.

Jest nazwany: grzechem.

Mapa rozdziału

Wj 9,1–7 — zaraza bydła

Bóg zapowiada ciężką zarazę zwierząt Egipcjan.

Izraelskie bydło zostaje oszczędzone.

Faraon sprawdza to osobiście przez swoich wysłanników.

Mimo potwierdzenia nie wypuszcza ludu.

Wj 9,8–12 — wrzody

Mojżesz rzuca ku niebu sadzę z pieca.

U ludzi i zwierząt pojawiają się wrzody.

Egipscy magowie sami zostają dotknięci i nie mogą stanąć przed Mojżeszem.

Wj 9,13–21 — zapowiedź gradu i możliwość schronienia

Bóg zapowiada wyjątkowo ciężką burzę gradową.

Jednocześnie ostrzega, że ludzi i zwierzęta można ocalić przez sprowadzenie ich z pola.

Część sług faraona traktuje słowo Boga poważnie.

Wj 9,22–26 — grad

Spada niszczycielski grad z grzmotami i błyskawicami.

Niszczy ludzi, zwierzęta, roślinność i drzewa znajdujące się na polu.

Goszen zostaje oszczędzone.

Wj 9,27–35 — wyznanie faraona i kolejna zmiana decyzji

Faraon przyznaje się do winy.

Mojżesz modli się o ustanie burzy.

Po ustąpieniu plagi faraon ponownie twardnieje i nie wypuszcza Izraela.

Czytanie tekstu krok po kroku

1. Główne żądanie się nie zmienia

Bóg ponownie mówi: „Wypuść mój lud, aby Mi służył”.

To refren cyklu plag.

Nie chodzi o chwilową ulgę dla niewolników.

Chodzi o rzeczywiste wyjście spod kontroli faraona.

2. „Bóg Hebrajczyków”

Mojżesz ponownie przedstawia Boga jako Boga Hebrajczyków.

Faraon zna już to określenie.

Każda kolejna odmowa jest więc coraz mniej wynikiem nieznajomości, a coraz bardziej świadomym oporem.

3. „Jeżeli będziesz ich jeszcze zatrzymywał”

Hebrajskie żądanie dotyczy realnego puszczenia ludu.

Faraon nie jest tylko człowiekiem, który „nie pomaga”.

On aktywnie: zatrzymuje.

4. „Ręka Pana”

W Wj 8 magowie mówili: „Palec to Boży”.

Teraz tekst mówi o: ręce Pana.

Hebrajskie: יַד יְהוָה — jad JHWH

„ręka JHWH”.

To obraz skutecznej mocy Boga.

5. Od „palca” do „ręki”

Nie trzeba budować sztywnej skali:

palec = mniej mocy, ręka = więcej mocy.

Ale literacko widać, że narracja coraz mocniej opisuje bezpośrednie działanie Boga.

6. Zaraza bydła

Hebrajskie: דֶּבֶר — dewer

oznacza zarazę, epidemię, pomór.

Słowo to często w Biblii pojawia się jako określenie ciężkiej epidemii.

7. Jakie zwierzęta wymienia tekst?

Wj 9 wymienia m.in.:

konie,
osły,
wielbłądy,
bydło,
owce.

To pokazuje ogromne znaczenie gospodarcze plagi.

8. Zwierzęta były podstawą gospodarki

Utrata zwierząt oznaczała:

utratę siły pociągowej,
problemy transportowe,
utratę mięsa i mleka,
straty majątkowe,
osłabienie rolnictwa,
problemy wojskowe związane z końmi.

Plaga uderza więc nie tylko w wygodę.

Uderza w system ekonomiczny.

9. „Na polu”

Warto zauważyć, że tekst mówi o bydle znajdującym się na polu.

Później w tym samym rozdziale nadal istnieją zwierzęta, które mogą zostać zagrożone gradem.

To pomaga zrozumieć przypis Biblii Tysiąclecia do Wj 9,6.

10. „Wyginęło wszelkie bydło Egipcjan”

BT zaznacza przy tym wersecie: „Albo glosa, albo przesadnia; por. ww. 19nn.”

Dlaczego?

Bo w dalszej części rozdziału faraon ma jeszcze bydło, które może zostać schowane przed gradem.

Nie trzeba więc upierać się, że zdanie oznacza matematycznie 100% wszystkich zwierząt w całym Egipcie.

Biblijny język może używać uogólnienia: plaga była ogromna i wyniszczająca.

11. To ważna lekcja czytania Biblii

Samo wydanie Biblii Tysiąclecia uczciwie zwraca uwagę na literackie napięcie tekstu.

Katolickie czytanie Biblii nie wymaga udawania, że takich napięć nie ma.

Trzeba pytać:

jaki jest gatunek wypowiedzi?
jaka jest funkcja uogólnienia?
jak tekst działa jako narracja?

12. Bóg oddziela bydło Izraelitów

Motyw rozróżnienia z Wj 8 zostaje rozwinięty.

Nie tylko Goszen jako teren.

Teraz tekst mówi konkretnie: izraelskie bydło zostanie oszczędzone.

13. Termin: „jutro”

Po raz kolejny Bóg określa czas wydarzenia.

To wzmacnia funkcję znaku.

Nie chodzi o przypadkową epidemię, którą po fakcie Mojżesz przypisuje Bogu.

Narracja ma strukturę: zapowiedź → czas → spełnienie.

14. Faraon prowadzi dochodzenie

To jeden z najbardziej interesujących szczegółów Wj 9.

Faraon wysyła ludzi, aby sprawdzili, co stało się z bydłem Izraelitów.

15. Faraon nie jest naiwny

Chce zweryfikować informację.

To samo w sobie jest rozsądne.

Problem pojawia się później.

16. Wynik kontroli potwierdza zapowiedź

Izraelskie bydło ocalało.

Faraon otrzymuje informację.

17. A jednak nie zmienia decyzji

To bardzo ważny rozwój postaci.

Faraon nie jest już człowiekiem, który może powiedzieć: „nie miałem możliwości sprawdzić”.

Sprawdził.

I mimo tego pozostał przy swoim.

18. Informacja nie wystarczy, jeśli człowiek nie chce jej konsekwencji

To jedna z najmocniejszych psychologicznych prawd tego rozdziału.

Można przeprowadzić weryfikację.

Można otrzymać wynik.

A potem można: zignorować wynik, jeśli nie pasuje do decyzji, której nie chce się zmienić.

Wrzody i sadza z pieca

19. Bóg poleca wziąć sadzę

Mojżesz i Aaron mają nabrać sadzy z pieca.

Hebrajskie określenie wiąże się z piecem lub paleniskiem.

20. Sadzę bierze się z miejsca pracy i ognia

Nie należy przesadnie alegoryzować każdego szczegółu.

Można jednak zauważyć literacką ironię:

materiał kojarzący się z piecem i pracą Egiptu staje się narzędziem znaku przeciw Egiptowi.

21. Mojżesz rzuca sadzę ku niebu

Gest wykonuje: na oczach faraona.

Ponownie wydarzenie ma publiczny charakter.

22. Pył rozchodzi się po kraju

Niewielka garść sadzy staje się obrazem plagi obejmującej znacznie większą przestrzeń.

23. Wrzody

Hebrajskie: שְׁחִין — szechin

oznacza bolesny wrzód, zapalne schorzenie skóry.

Słowo pojawia się również w innych tekstach biblijnych.

24. Pryszcze / pęcherze

Tekst opisuje bolesne zmiany skórne.

Nie mamy wystarczających danych, aby z pełną pewnością przypisać opis do konkretnej współczesnej jednostki chorobowej.

25. Nie warto udawać diagnozy medycznej

Biblia opisuje doświadczenie choroby językiem starożytnym.

Celem tekstu nie jest dokumentacja dermatologiczna.

26. Magowie sami są dotknięci

To bardzo ważne.

W Wj 8 magowie powiedzieli: „Palec to Boży”.

W Wj 9 nie mogą nawet stanąć przed Mojżeszem.

27. Ich rola się kończy

Na początku cyklu:

naśladowali znaki,
stanowili intelektualne i religijne zaplecze faraona.

Teraz: sami stają się bezradni wobec plagi.

28. To symboliczny upadek egipskiej kontrargumentacji

Faraon traci kolejny filar obrony.

Nie może już powiedzieć:

„moi eksperci zrobią dokładnie to samo”.

29. Serce faraona nadal pozostaje uparte

W Wj 9,12 pojawia się ponownie sformułowanie o działaniu Boga wobec serca faraona.

Biblia Tysiąclecia odsyła do przypisu Wj 7,3: Bóg dopuszcza faraona do trwania w uporze.

30. Motyw serca trzeba nadal czytać jako całość

W tym samym rozdziale pod koniec tekst powie, że faraon: „zaczął znowu grzeszyć”

i jego serce stało się twarde.

To pokazuje, że narracja nie usuwa jego odpowiedzialności.

Zapowiedź gradu — najważniejsze ostrzeżenie

31. Mojżesz znowu ma przyjść rano

Powtarzający się schemat pomaga uporządkować cykl plag.

Bóg konsekwentnie:

wysyła,
ostrzega,
daje słowo,
daje możliwość reakcji.

32. „Tym razem ześlę wszystkie moje plagi na ciebie”

To mocne sformułowanie.

Cykl osiąga wyższy poziom intensywności.

33. Cel: „abyś poznał”

Po raz kolejny wraca słowo: poznać.

Plagi mają wymiar objawienia.

34. „Nie ma równego Mi na całej ziemi”

To bardzo ważne rozszerzenie.

Nie chodzi już tylko o:

„Bóg Izraela jest silniejszy od faraona”.

Tekst zmierza do wyznania: JHWH jest bezkonkurencyjny.

35. Bóg mówi, że mógł już wcześniej zakończyć konflikt

Wj 9,15 podkreśla, że Bóg mógłby od razu uderzyć faraona i jego lud tak, aby konflikt się skończył.

36. Dlaczego więc historia trwa?

Następny werset daje odpowiedź.

Faraon został pozostawiony przy życiu, aby:

zobaczył Bożą moc,
imię Boga zostało rozsławione.

37. Święty Paweł wróci do tego wersetu

W Rz 9,17 Paweł cytuje motyw faraona w swojej refleksji nad Bożym działaniem i historią zbawienia.

Trzeba jednak czytać Pawła w jego własnym kontekście argumentacji o Izraelu, łasce i Bożym zamyśle.

38. Bóg daje konkretne ostrzeżenie

Przed gradem mówi: schowaj ludzi i zwierzęta.

To niezwykle ważne dla moralnego sensu opowiadania.

39. Plaga nie przychodzi bez ostrzeżenia

Egipcjanie otrzymują możliwość ograniczenia strat.

40. Ostrzeżenie trafia do sług faraona

Nie tylko faraon słyszy o Bogu.

Słowo zaczyna docierać do jego własnego otoczenia.

41. „Kto zląkł się słów Pana”

Niektórzy ludzie faraona traktują ostrzeżenie poważnie.

Hebrajskie pojęcie bojaźni może oznaczać:

lęk,
respekt,
uznanie powagi.

W tym miejscu najważniejszy jest skutek: słuchają i działają.

42. Egipcjanin może odpowiedzieć na słowo Boga

To bardzo istotne.

Podział narracji nie jest mechanicznie etniczny:

„każdy Izraelita dobry, każdy Egipcjanin zły”.

Wśród Egipcjan pojawiają się osoby, które zaczynają traktować JHWH poważnie.

43. Wiara zaczyna się czasem od potraktowania ostrzeżenia serio

Tekst nie mówi jeszcze, że ci słudzy stali się wyznawcami Boga Izraela.

Ale ich zachowanie jest znaczące.

Słyszą słowo.

Uznają, że może być prawdziwe.

Podejmują działanie.

44. Inni „nie wzięli słów do serca”

To przeciwieństwo słuchania.

Znów pojawia się: serce.

Nie wziąć do serca znaczy zlekceważyć, nie uznać powagi.

45. Dwie reakcje na to samo słowo

Jedno ostrzeżenie.

Dwie odpowiedzi:

schować ludzi i zwierzęta,
zostawić ich na polu.

Tekst bardzo mocno podkreśla odpowiedzialność człowieka.

Grad

46. Mojżesz wyciąga rękę ku niebu

Bóg wcześniej zapowiadał działanie własnej ręki.

Teraz Mojżesz jako pośrednik wykonuje gest zgodny z Bożym poleceniem.

47. Laska i niebo

Mojżesz wyciąga laskę ku niebu.

Ziemia, woda i teraz atmosfera stają się częścią opowiadania o Bożej władzy.

48. Grzmot

Hebrajskie określenie „głosy” bywa używane dla grzmotów.

Burza ma niemal teofaniczny charakter.

49. Ogień / błyskawica

Opis łączy:

grad,
grzmot,
błyskawice.

To potężny obraz burzy.

50. Egipt znał grad, ale nie taki

Nie należy zakładać, że grad w Egipcie jest absolutnie niemożliwy.

Jest rzadki, ale możliwy.

Narracja podkreśla jednak: nadzwyczajną skalę.

51. „Tak ogromny, że nie było takiego”

Biblijny język podkreśla wyjątkowość wydarzenia.

Nie chodzi o zwykłą burzę.

52. Skutki

Grad niszczy:

ludzi pozostających na polu,
zwierzęta,
roślinność,
drzewa.

53. To plaga, której części skutków można było uniknąć

I dlatego wcześniejsze ostrzeżenie ma tak wielkie znaczenie.

Nie każdy, kto ucierpiał, musiał ucierpieć w takim samym stopniu.

54. Goszen pozostaje oszczędzone

Motyw rozróżnienia trwa.

Ziemia Izraelitów nie zostaje dotknięta gradem.

55. Ochrona Goszen jest kolejnym znakiem

Nie chodzi tylko o ulgę dla Izraela.

To kolejny argument pokazujący, że plaga nie jest przedstawiona jako całkowicie przypadkowe zjawisko.

Faraon mówi: „Zgrzeszyłem”

56. To pierwszy tak mocny język winy faraona

Faraon mówi: „Zgrzeszyłem tym razem”.

Hebrajskie: חָטָאתִי — chatati

„zgrzeszyłem”.

57. „Pan jest sprawiedliwy”

Hebrajskie: צַדִּיק — caddiq

oznacza sprawiedliwego, prawego.

To niezwykłe wyznanie w ustach faraona.

58. „Ja i lud mój jesteśmy winni”

Na poziomie słów wygląda to jak bardzo poważna zmiana.

59. Czy to jest nawrócenie?

Dalsza część rozdziału odpowiada: nie jeszcze.

Słowa są właściwe.

Ale nie prowadzą do trwałej zmiany.

60. Mojżesz już to rozpoznaje

Mówi: „wiem, że wy jeszcze nie boicie się Pana Boga”.

To pokazuje rozwój Mojżesza.

Nie daje się już przekonać samą deklaracją faraona.

61. Prawdziwa skrucha potrzebuje owocu

Nie wystarczy powiedzieć:

„zgrzeszyłem”.

W Biblii nawrócenie ujawnia się przez zmianę działania.

Faraon po ustąpieniu burzy wraca do starego postępowania.

62. Mojżesz mimo to się modli

To bardzo ważne.

Wie, że faraon nie jest jeszcze szczery.

A jednak wstawia się za nim.

63. Mojżesz wychodzi z miasta

Wyciąga ręce do Boga.

To klasyczny gest modlitwy.

64. Burza ustaje

Ponownie pojawia się schemat:

zapowiedź,
plaga,
prośba faraona,
modlitwa Mojżesza,
ustąpienie plagi.

65. Len i jęczmień są zniszczone

Tekst podaje bardzo konkretny detal rolniczy.

Len kwitnie.

Jęczmień ma już kłosy.

Dlatego są podatne na grad.

66. Pszenica i orkisz ocalały

Są późniejsze w rozwoju.

Ten szczegół pomaga osadzić opowiadanie w cyklu rolniczym Egiptu.

67. Nie wszystko zostaje zniszczone

To także przygotowuje kolejną plagę.

Szarańcza będzie jeszcze miała co niszczyć.

68. Narracja zachowuje ciągłość ekonomicznych skutków

Plagi nie są niezależnymi „resetami”.

Jedna wpływa na świat, który zostaje dotknięty następną.

69. Faraon widzi, że burza ustała

I wtedy znowu robi to, co już znamy z Wj 8.

70. „Zaczął znowu grzeszyć”

To bardzo ważne sformułowanie.

Nie tylko:

„zmienił zdanie”.

Narrator interpretuje jego zachowanie moralnie.

71. Zatwardziałość jest grzechem

W kontekście Wj 9 chodzi o konkretne działanie:

łamanie słowa,
zatrzymywanie niewolników,
ignorowanie kolejnych ostrzeżeń,
narażanie własnego ludu.

72. Twardnieją również serca sług

Pod koniec rozdziału mowa jest także o części ludzi faraona.

System może kształtować nie tylko jednego przywódcę.

Może tworzyć kulturę uporu wokół niego.

73. Jednocześnie wcześniej inni słudzy słuchali

To ważne napięcie.

Nie wszyscy reagują tak samo.

Wśród otoczenia faraona istnieją różne postawy.

74. Człowiek zawsze staje wobec decyzji

Wj 9 nie przedstawia Egipcjan jako jednolitego tłumu bez woli.

Niektórzy: biorą słowo do serca.

Inni: nie biorą.

Ważne słowa hebrajskie

Hebrajskie	Transliteracja	Znaczenie	Dlaczego ważne
שָׁלַח	szalach	wypuścić	główne żądanie wobec faraona
עָבַד	awad	służyć, pracować	Izrael ma służyć Bogu, a nie faraonowi
יַד יְהוָה	jad JHWH	ręka Pana	obraz skutecznej mocy Boga
דֶּבֶר	dewer	zaraza, pomór	plaga bydła
פָּלָה	palah	oddzielić, wyróżnić	rozróżnienie Izraela i Egiptu
שְׁחִין	szechin	wrzód	plaga chorobowa
לֵב	lew	serce	centrum decyzji i odpowiedzialności
כָּבֵד	kawed	być ciężkim	motyw ciężkiego/twardego serca
יָרֵא	jare	bać się, mieć respekt	słudzy faraona „boją się” słowa Boga
דָּבָר	dawar	słowo, rzecz	słowo Pana może zostać przyjęte lub zlekceważone
בָּרָד	barad	grad	główna plaga drugiej części rozdziału
קוֹל	qol	głos, grzmot	burza jako potężny znak
חָטָא	chata	zgrzeszyć	faraon mówi „zgrzeszyłem”
צַדִּיק	caddiq	sprawiedliwy	faraon uznaje sprawiedliwość Boga
אֶרֶץ	erec	ziemia	„ziemia należy do Pana”

Klucz do Biblii — Wj 9

Wj 9 opisuje zarazę bydła, wrzody i grad.
Główne żądanie Boga nadal brzmi: wypuścić Izrael, aby służył Bogu.
Faraon świadomie zatrzymuje lud.
Zaraza bydła uderza w gospodarkę Egiptu.
Bóg zapowiada rozróżnienie między zwierzętami Egipcjan i Izraelitów.
Bóg podaje konkretny termin plagi.
Następnego dnia zapowiedź się spełnia.
BT zaznacza, że „wszelkie bydło” w Wj 9,6 może być uogólnieniem lub glosą.
W dalszej części rozdziału Egipcjanie nadal posiadają zwierzęta.
Nie należy więc mechanicznie interpretować „wszelkie” jako matematycznego 100%.
Faraon wysyła ludzi, by sprawdzili sytuację Izraelitów.
Otrzymuje potwierdzenie, że ich bydło ocalało.
Mimo zweryfikowanego faktu nadal nie wypuszcza ludu.
To pokazuje, że jego problem nie wynika już z braku informacji.
Druga plaga Wj 9 zaczyna się od sadzy z pieca.
Sadzę Mojżesz rzuca ku niebu na oczach faraona.
U ludzi i zwierząt pojawiają się wrzody.
Egipscy magowie sami zostają dotknięci.
Nie mogą już stanąć przed Mojżeszem.
Ich rola w konflikcie praktycznie się kończy.
Wj 9,12 ponownie mówi o uporze serca faraona.
BT odsyła do wyjaśnienia Wj 7,3: Bóg dopuszcza trwanie faraona w uporze.
Później w tym samym rozdziale narrator wprost mówi o grzechu faraona.
Bóg zapowiada wyjątkowo ciężki grad.
Przed plagą daje realne ostrzeżenie.
Ludzi i zwierzęta można schować z pola.
Część sług faraona traktuje słowo Boga poważnie.
Chronią swoich ludzi i zwierzęta.
Inni lekceważą ostrzeżenie.
W samym Egipcie pojawia się zatem rozróżnienie postaw.
Egipcjanin może odpowiedzieć na słowo Boga.
Plagi nie są opisane jako ślepa kara bez ostrzeżenia.
Grad przychodzi wraz z grzmotami i błyskawicami.
Skala burzy jest przedstawiona jako wyjątkowa.
Wszystko pozostawione bez ochrony na polu jest zagrożone.
Goszen zostaje oszczędzone.
Faraon po raz pierwszy tak wyraźnie mówi: „zgrzeszyłem”.
Uznaje Boga za sprawiedliwego.
Przyznaje winę sobie i swojemu ludowi.
Same słowa nie okazują się jednak trwałym nawróceniem.
Mojżesz mówi, że faraon jeszcze naprawdę nie boi się Boga.
Mojżesz mimo to modli się o ustąpienie plagi.
Grad i grzmoty ustają.
Len i jęczmień zostały zniszczone.
Pszenica i orkisz były późniejsze i ocalały.
Ten szczegół przygotowuje możliwość dalszych strat przy pladze szarańczy.
Po ustaniu burzy faraon ponownie łamie swoją deklarację.
Narrator mówi, że „znowu zgrzeszył”.
Zatwardziałość serca ma więc wyraźny wymiar moralny.
Upór przywódcy może kształtować także jego otoczenie.
Jednocześnie część egipskich sług potrafi słuchać.
Motyw „wzięcia słowa do serca” jest przeciwieństwem zatwardziałości.
Celem plag nadal jest poznanie JHWH.
Bóg mówi, że nie ma Mu równego na całej ziemi.
Bóg mówi również, że ziemia należy do Niego.
Władza faraona zostaje więc podważona na najbardziej podstawowym poziomie.
Faraon nie jest właścicielem ziemi, ludzi ani historii.
Mojżesz rośnie jako pośrednik i wstawiennik.
Potrafi już rozpoznać nieszczere wyznanie faraona.
Mimo tego nie odmawia modlitwy za przeciwnika.

Niezbędnik Biblijny — Wj 9

Księga: Wyjścia
Rozdział: 9
Sekcja: środkowa część cyklu plag
Poprzedni rozdział: Wj 8 — żaby, komary, muchy i Goszen
Następny rozdział: Wj 10 — szarańcza, ciemność i kolejne negocjacje faraona

Plagi w rozdziale:

zaraza bydła,
wrzody,
grad.

Główne postacie:

Bóg,
Mojżesz,
Aaron,
faraon,
słudzy faraona,
egipscy magowie,
Egipcjanie,
Izraelici.

Najważniejsza nowość:

Niektórzy Egipcjanie zaczynają:

brać słowo Pana poważnie.
Najważniejszy test faraona:

Sam sprawdza, czy izraelskie bydło ocalało.

Otrzymuje potwierdzenie.

I nadal nie ustępuje.

Najważniejsze wyznanie faraona:

„Zgrzeszyłem tym razem. Pan jest sprawiedliwy”.

Najważniejsza odpowiedź narracji:

Po ustaniu plagi faraon: „znowu grzeszy”.

Komentarze polskich biblistów

Marcin Majewski

Marcin Majewski w książce „W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia” analizuje plagi jako starannie rozwijającą się część narracji, której celem nie jest jedynie pokazanie serii katastrof.

W centrum znajduje się pytanie: kto naprawdę sprawuje władzę?

Faraon rości sobie prawo do Izraela.

JHWH mówi: „mój lud”.

W miarę rozwoju plag władza faraona okazuje się coraz bardziej ograniczona.

Nie kontroluje:

zdrowia zwierząt,
zdrowia własnych specjalistów,
pogody,
ziemi Goszen,
ani skutków własnego uporu.

Plagi i świat natury

W ujęciu Majewskiego pytanie o możliwe naturalne tło plag nie musi stać w konflikcie z ich wymiarem teologicznym.

Biblijna narracja interpretuje wydarzenia poprzez:

ich zapowiedź,
niezwykłą skalę,
czas,
selektywność,
ustąpienie po modlitwie,
oraz znaczenie w konflikcie z faraonem.

Wj 9 bardzo mocno to pokazuje.

Szczególnie grad jest zjawiskiem możliwym w naturze, ale opowiadanie przedstawia jego intensywność, czas i funkcję jako znak.

Rozróżnienie

Kolejne plagi podkreślają, że wydarzenia nie są przedstawione jako losowa katastrofa.

Izrael i Egipt doświadczają różnego losu.

W Wj 9 dotyczy to:

bydła,
Goszen,
oraz — w nowy sposób — samych Egipcjan, którzy mogą posłuchać ostrzeżenia.

Janusz Lemański

Ks. Janusz Lemański w „Księdze Wyjścia” w serii Nowy Komentarz Biblijny analizuje plagi na tle całej narracji o zatwardzeniu serca faraona.

Wj 9 jest szczególnie ważny, ponieważ łączy kilka różnych sposobów mówienia o jego uporze.

Z jednej strony pojawia się formuła o działaniu Boga wobec serca faraona.

Z drugiej strony tekst mówi pod koniec, że faraon: „znowu zgrzeszył”.

To chroni interpretację przed przedstawieniem faraona jako bezwolnej marionetki.

Narracja konsekwentnie pokazuje odpowiedzialność władcy:

słyszy,
widzi,
sprawdza,
obiecuje,
łamie obietnice.

W szerszym ujęciu Lemańskiego motyw serca faraona trzeba czytać w całym Wj 3–14.

Wtedy widać proces, a nie pojedyncze zdanie wyrwane z kontekstu.

Stanisław Łach

Ks. Stanisław Łach w klasycznym komentarzu Pallottinum traktuje Wj 9 jako kolejny etap narastającej konfrontacji.

W tradycyjnej polskiej egzegezie szczególnie istotne są tutaj:

odróżnienie Izraela od Egiptu,
coraz większa intensywność plag,
bezsilność magów,
ostrzeżenie przed gradem,
częściowe uznanie winy przez faraona,
oraz jego ponowna zatwardziałość po ustaniu zagrożenia.

Wj 9 pokazuje, że znaki nie są wymierzone wyłącznie w ciało i majątek.

Ich celem jest doprowadzenie człowieka do: poznania Boga i zmiany postawy.

Bogdan Poniży

Ks. Bogdan Poniży badał późniejszą reinterpretację Wyjścia w Księdze Mądrości.

To ważne, ponieważ sama Biblia później wraca do wydarzeń egipskich i odczytuje je jako wzorzec:

sprawiedliwości,
sądu,
opieki,
wychowania,
oraz odwrócenia losu prześladowcy i prześladowanego.

Dla chrześcijańskiego czytelnika jest to cenna wskazówka:

plagi nie powinny być czytane wyłącznie jako fascynujący „reportaż katastroficzny”.

Są częścią teologii Wyjścia.

Wspólny punkt polskiej egzegezy

Wj 9 pokazuje, że im więcej faraon wie, tym trudniej tłumaczyć jego zachowanie niewiedzą.

Faraon:

otrzymuje zapowiedzi,
doświadcza spełnienia,
prowadzi własną kontrolę,
widzi bezsilność magów,
słyszy o ludziach ze swojego otoczenia, którzy potraktowali słowo Boga poważnie,
sam przyznaje się do grzechu.

A jednak: nie chce oddać kontroli.

Powiązania z innymi tekstami Biblii

Wj 1

Faraon rozpoczął historię przemocy wobec Izraela.

Wj 9 pokazuje, że system ucisku zaczyna doświadczać konsekwencji własnej uporczywej postawy.

Wj 7–8

Motyw:

znaków,
magów,
zatwardzenia,
rozróżnienia Goszen,
modlitwy Mojżesza

jest bezpośrednio kontynuowany.

Wj 10

Plaga szarańczy uderzy w to, czego grad nie zniszczył.

To pokazuje ciągłość opowiadania.

Wj 12

Rozróżnienie między Izraelem i Egiptem osiągnie punkt kulminacyjny podczas nocy Paschy.

Wj 14

Motyw serca faraona powróci jeszcze podczas pościgu nad morzem.

Wj 19–20

Grad, grzmoty i błyskawice mogą przygotowywać czytelnika na późniejszy język teofanii na Synaju.

Nie jest to identyczne wydarzenie, ale obrazy atmosferyczne należą do biblijnego języka objawienia.

Ps 78

Psalm wspomina plagi i niszczycielski grad jako część pamięci o Wyjściu.

Ps 105

Psalm opisuje grad i ogień jako element działania Boga w Egipcie.

Mdr 16–19

Księga Mądrości dokonuje późniejszej teologicznej reinterpretacji plag.

Rz 9,17

Paweł przywołuje słowa skierowane do faraona o ukazaniu Bożej mocy i rozsławieniu Bożego imienia.

Tekst Pawłowy należy interpretować w całym kontekście Rz 9–11.

Jk 2,19

Sam fakt uznania prawdy nie jest jeszcze pełnią wiary.

Wj 9 pokazuje podobną prawidłowość narracyjnie:

faraon potrafi powiedzieć właściwe słowa, ale nie zmienia działania.

Częste błędne odczytania

Błąd 1: „W Wj 9 umiera absolutnie każde zwierzę Egipcjan, a potem Biblia sama sobie przeczy”

BT samo zaznacza przy Wj 9,6 możliwość przesadni lub glosy.

W dalszej części istnieją zwierzęta zagrożone gradem.

Nie należy czytać starożytnego uogólnienia jak współczesnej tabeli statystycznej.

Błąd 2: „Jeżeli Biblia używa przesadni, to znaczy, że kłamie”

Nie.

Hiperbola jest normalnym środkiem językowym.

Mówimy także dzisiaj:

„wszyscy tam byli”

bez zamiaru składania ścisłego raportu demograficznego.

Błąd 3: „Faraon nie miał żadnej możliwości sprawdzenia znaków”

Miał.

Wysyła ludzi, by sprawdzili izraelskie bydło.

Błąd 4: „Faraon po prostu nie znał faktów”

W Wj 9 coraz trudniej to powiedzieć.

Fakty sam weryfikuje.

Błąd 5: „Magowie nadal skutecznie rywalizują z Mojżeszem”

Nie.

Przy wrzodach sami nie mogą stanąć przed nim.

Błąd 6: „Bóg zsyła grad bez ostrzeżenia”

Nie.

Wj 9 zawiera bardzo konkretne ostrzeżenie i instrukcję schronienia.

Błąd 7: „Wszyscy Egipcjanie ignorują Boga”

Nie.

Część sług faraona „zlękła się słów Pana” i odpowiednio zareagowała.

Błąd 8: „Podział jest wyłącznie etniczny: Izraelita zawsze słucha, Egipcjanin nigdy”

Tekst jest bardziej subtelny.

Niektórzy Egipcjanie słuchają ostrzeżenia.

Błąd 9: „Faraon powiedział ‘zgrzeszyłem’, więc się nawrócił”

Nie.

Po ustaniu gradu ponownie wraca do grzechu.

Błąd 10: „Prawidłowe słowa wystarczą”

Wj 9 pokazuje, że nie.

Prawdziwa zmiana musi dotyczyć działania.

Błąd 11: „Skoro Bóg zatwardza serce faraona, faraon nie jest odpowiedzialny”

To zbyt proste odczytanie.

Ten sam rozdział mówi o grzechu faraona, jego decyzjach i łamaniu obietnic.

Błąd 12: „Grad w Egipcie jest meteorologicznie niemożliwy”

Nie.

Jest rzadki, ale możliwy.

Narracja podkreśla wyjątkową intensywność i teologiczny sens wydarzenia.

Błąd 13: „Jeżeli grad jest naturalnym zjawiskiem, Bóg nie może działać poprzez niego”

Biblia nie wymaga takiego przeciwstawienia.

Błąd 14: „Bóg chce cierpienia dla samego cierpienia”

Tekst pokazuje cel, ostrzeżenia i możliwość uniknięcia części skutków.

Celem jest wyzwolenie ludu i poznanie JHWH.

Błąd 15: „Mojżesz odmawia modlitwy za nieszczerą osobę”

Nie.

Wie, że faraon nie jest jeszcze szczery, ale mimo to się za niego modli.

Co Wj 9 mówi o Bogu?

1. Bóg ostrzega

Nie tylko działa.

Daje człowiekowi możliwość reakcji.

2. Bóg pozwala sprawdzić swoje słowo

Faraon może zweryfikować sytuację izraelskiego bydła.

3. Bóg rozróżnia

Nie przedstawia wydarzeń jako ślepej, chaotycznej katastrofy.

4. Bóg jest Panem stworzenia

Zdrowie zwierząt, ludzkie ciało i pogoda nie leżą poza Jego władzą.

5. Bóg nie jest równy innym potęgom

Tekst mówi: „nie ma równego Mi na całej ziemi”.

6. Bóg daje człowiekowi czas

Konflikt mógłby zakończyć się wcześniej.

Historia jednak trwa, dając kolejne możliwości odpowiedzi.

7. Bóg chce, aby Jego imię było poznane

Plagi mają funkcję objawienia.

8. Bóg przyjmuje wstawiennictwo Mojżesza

Nawet za faraona.

9. Bóg jest sprawiedliwy

To przyznaje sam faraon.

10. Bóg jest Panem ziemi

Mojżesz mówi: „ziemia należy do Pana”.

Co Wj 9 mówi o człowieku?

Człowiek może sprawdzić fakt i nadal go ignorować.
Wiedza nie gwarantuje przemiany.
System może bronić się nawet wtedy, gdy jego eksperci tracą argumenty.
Ostrzeżenie ma sens tylko wtedy, gdy prowadzi do działania.
Człowiek spoza wspólnoty wiary może potraktować słowo Boga poważnie.
Lęk może być pierwszym krokiem do rozsądnej reakcji.
Lekceważenie informacji ma konsekwencje.
Przyznanie się do winy nie jest jeszcze pełnym nawróceniem.
Skrucha powinna prowadzić do zmiany zachowania.
Presja może wydobyć właściwe słowa bez zmiany serca.
Po ustaniu kryzysu ujawnia się prawdziwa trwałość decyzji.
Upór przywódcy może narażać ludzi wokół niego.
Ludzie w tym samym systemie mogą reagować różnie.
Człowiek może przerwać schemat przez potraktowanie ostrzeżenia serio.
Prawdziwa wolność wymaga także uwolnienia się od potrzeby absolutnej kontroli.

Dla początkującego czytelnika — jedna rzecz, której nie przegap

W Wj 9 łatwo skupić się na:

chorych zwierzętach,
wrzodach,
gigantycznym gradzie.

Ale jeden z najważniejszych fragmentów ma tylko dwa wersety.

Bóg ostrzega ludzi przed gradem.

Niektórzy Egipcjanie: słuchają.

Inni: nie słuchają.

I właśnie wtedy zaczynamy widzieć, że historia nie jest prostym podziałem:

„Izrael kontra każdy Egipcjanin”.

W samym Egipcie są ludzie, którzy zaczynają brać słowo JHWH poważnie.

To bardzo ważny krok przed późniejszym Wyjściem.

Bóg nie pyta najpierw: „z jakiego narodu jesteś?”

W tym konkretnym momencie praktyczne pytanie brzmi: „co zrobisz ze słowem, które właśnie usłyszałeś?”

Pytanie do refleksji

Czy kiedy otrzymuję informację, która podważa moje wcześniejsze przekonanie, naprawdę jestem gotów zmienić decyzję — czy raczej szukam sposobu, żeby zachować ją mimo nowych faktów?

Modlitwa inspirowana Wj 9

Boże,

chroń mnie przed sercem, które potrafi sprawdzać fakty, ale nie chce przyjąć ich konsekwencji.

Daj mi mądrość ludzi, którzy usłyszeli ostrzeżenie i potraktowali je poważnie.

Nie pozwól mi składać pięknych deklaracji tylko wtedy, gdy jestem pod presją.

Jeśli mówię:

„zgrzeszyłem”,

daj mi także odwagę naprawdę zmienić działanie.

Naucz mnie brać Twoje słowo do serca.

I kiedy widzę człowieka, który nie jest jeszcze gotowy się zmienić,

daj mi — jak Mojżeszowi — zdolność modlitwy bez naiwności.

Amen.

Źródła i literatura

Tekst biblijny

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Wj 9, tekst na Biblia.pl: https://biblia.pl/czytaj/Wj/9/
Przypisy redakcyjne Biblii Tysiąclecia do Wj 9, szczególnie:
- Wj 9,6 — możliwość glosy lub przesadni przy stwierdzeniu o „wszelkim” bydle;
- Wj 9,12 — odesłanie do wyjaśnienia zatwardzenia serca w Wj 7,3;
- Wj 9,23nn — informacja o śladach czerpania z dwóch źródeł tradycji.

Komentarze polskich biblistów

Marcin Majewski, W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia, Kraków: Wydawnictwo eSPe, 2011.
Janusz Lemański, Księga Wyjścia. Wstęp. Przekład z oryginału. Komentarz, Nowy Komentarz Biblijny. Stary Testament II, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2009.
Janusz Lemański, „Serce faraona — odpowiedzialność osobista czy bezwolne poddanie się działaniu Boga?”, Colloquia Theologica Ottoniana 1 (2017), s. 35–58.
Stanisław Łach, Księga Wyjścia. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Poznań: Pallottinum, 1964.
Bogdan Poniży, Reinterpretacja Wyjścia Izraelitów z Egiptu w ujęciu Księgi Mądrości, Poznań 1991.
Bogdan Poniży, Motyw Wyjścia w Biblii. Od historii do teologii, Poznań 2001.

Zasada interpretacyjna

Opracowanie rozróżnia:

tekst Biblii Tysiąclecia,
przypisy redakcyjne BT,
znaczenie hebrajskich słów,
literackie uogólnienia i hiperbole,
możliwe naturalne tło zjawisk,
strukturę narracji,
komentarze polskich biblistów,
interpretację teologiczną,
późniejszą reinterpretację biblijną.

Nie próbowano przypisywać starożytnych opisów chorób do konkretnych współczesnych diagnoz bez podstaw tekstowych.

Pełny tekst Wj 9 należy czytać w Biblii Tysiąclecia na Biblia.pl.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum, wydanie V. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.