Księga Wyjścia 40 — ustawienie Przybytku, chwała Pana i Bóg prowadzący swój lud

Najpierw najważniejsza rzecz

Wj 40 jest finałem Księgi Wyjścia.

I jest to finał znacznie większy niż: „skończyli budowę namiotu”.

Cała Księga Wyjścia zaczęła się od Izraela:

zniewolonego,
uciskanego,
pozbawionego wolności,
poddanego faraonowi.

Bóg powiedział: wyprowadzę was.

Ale Wyjście nie miało się skończyć tylko na: ucieczce z Egiptu.

W Wj 29,45–46 Bóg podał głębszy cel: chce zamieszkać pośród Izraela.

I właśnie Wj 40 pokazuje spełnienie tej obietnicy.

Mojżesz:

ustawia Przybytek,
wnosi Arkę,
ustawia stół,
zapala lampy,
ustawia ołtarze,
napełnia kadź wodą,
urządza dziedziniec.

Wszystko wykonuje: tak, jak Pan nakazał.

A potem dzieje się coś, czego nie może zrobić ani Mojżesz, ani Besaleel, ani Aaron.

Obłok okrywa Namiot Spotkania.

Chwała Pana napełnia Przybytek.

To jest najważniejsza chwila.

Człowiek może:

zbudować,
uszyć,
ustawić,
przygotować,
namaścić.

Ale nie może: wyprodukować obecności Boga.

Obecność jest: darem.

Wj 40 pokazuje więc dwa wielkie ruchy: człowiek odpowiada posłuszeństwem;

Bóg odpowiada obecnością.

I na tym Księga Wyjścia się nie kończy statycznie.

Obłok:

zatrzymuje się,
podnosi się,
prowadzi.

Izrael nadal jest: w drodze.

Bóg nie mówi: „zbudowaliście Mieszkanie, teraz zostańcie tutaj”.

Mieszka pośród nich: po to, aby iść razem z nimi.

To jeden z najpiękniejszych finałów Starego Testamentu.

Wj 40 — na język ludzki

Bóg mówi Mojżeszowi: pierwszego dnia pierwszego miesiąca drugiego roku ustaw Przybytek.

To znaczy, że projekt ma: konkretny moment inauguracji.

Nie jest wiecznym placem budowy.

Mojżesz zaczyna montaż.

Najpierw:

podstawy,
deski,
poprzeczki,
słupy,
nakrycia.

Potem ustawia wnętrze.

Do Arki wkłada: Świadectwo.

Zakłada przebłagalnię.

Wnosi Arkę do Najświętszego.

Zawiesza zasłonę.

Potem ustawia:

stół po stronie północnej,
menorę po stronie południowej,
złoty ołtarz kadzenia przed zasłoną.

Na zewnątrz:

ołtarz całopalenia,
kadź,
dziedziniec.

Wszystko trafia: na swoje miejsce.

To bardzo ważne.

W Wj 32 przy złotym cielcu panował: chaos religijny.

W Wj 40 panuje: porządek.

Każdy element ma:

miejsce,
funkcję,
granicę.

Potem Mojżesz wykonuje ostatnią część pracy.

I tekst mówi: „W ten sposób Mojżesz dokonał dzieła”.

Można by pomyśleć: koniec.

Ale nie.

Najważniejsze dopiero się zaczyna.

Obłok okrywa Namiot.

Chwała Pana wypełnia Mieszkanie.

Mojżesz nie może nawet wejść.

To niezwykłe.

Człowiek, który:

rozmawiał z Bogiem na Synaju,
wszedł w obłok,
otrzymał tablice,
widział wyjątkowe objawienie,

teraz musi: pozostać na zewnątrz.

Dlaczego?

Bo Przybytek nie jest: własnością Mojżesza.

To: Mieszkanie Boga.

Nawet największy prorok nie ma: prawa do Boga.

Nie może nim: zarządzać.

Potem obłok staje się: przewodnikiem.

Gdy się podnosi: Izrael wyrusza.

Gdy pozostaje: Izrael czeka.

W nocy obłok ukazuje się jak: ogień.

I ostatnie słowa całej Księgi Wyjścia mówią, że działo się tak: podczas całej ich wędrówki.

To piękne zakończenie.

Nie: „i żyli długo i szczęśliwie”.

Ale: „Bóg był z nimi w drodze”.

Mapa rozdziału

Wj 40,1–8 — polecenie ustawienia Przybytku

Bóg wyznacza:

dzień,
miejsce poszczególnych sprzętów,
kolejność ustawienia.

Wj 40,9–11 — namaszczenie Przybytku i sprzętów

Mojżesz ma:

namaścić Mieszkanie,
namaścić sprzęty,
poświęcić je,
namaścić ołtarz,
namaścić kadź.

Wj 40,12–15 — Aaron i jego synowie

Mają zostać:

obmyci,
ubrani,
namaszczeni,
poświęceni do kapłaństwa.

Wj 40,16–33 — wykonanie polecenia

Mojżesz:

ustawia Przybytek,
umieszcza wszystkie sprzęty,
wykonuje kultowe czynności,
kończy dzieło.

Wj 40,34–35 — chwała napełnia Mieszkanie

Obłok: okrywa Namiot.

Chwała Pana: napełnia Przybytek.

Mojżesz: nie może wejść.

Wj 40,36–38 — Bóg prowadzi Izraela

Obłok:

podnosi się → lud wyrusza,
pozostaje → lud pozostaje.

Za dnia: obłok.

W nocy: ogień.

Data ustawienia Przybytku

1. Wj 40,2 podaje bardzo konkretną datę.

pierwszy dzień pierwszego miesiąca.

2. W. 17 dopowiada:

drugi rok.

Rok drugi od czego?

3. Chodzi o narracyjną rachubę po Wyjściu z Egiptu.

4. Wj 12 ustanowił miesiąc Paschy jako:

pierwszy miesiąc.

Mniej więcej rok po Wyjściu

5. Pascha poprzedzająca Wyjście wydarzyła się:

czternastego dnia pierwszego miesiąca.

6. Przybytek zostaje ustawiony:

pierwszego dnia pierwszego miesiąca roku drugiego.

7. Oznacza to mniej więcej:

rok od rozpoczęcia historii wyjścia z Egiptu.

Nie dokładnie 365 dni

8. Starożytny kalendarz Izraela:

nie odpowiada po prostu współczesnemu kalendarzowi gregoriańskiemu.

9. Dlatego najlepiej mówić:

około roku później.

Nowy początek

10. Pierwszy dzień pierwszego miesiąca ma:

znaczenie symboliczne i organizacyjne.

11. Rozpoczyna się:

nowy etap życia Izraela.

Od wyzwolenia do zamieszkania

12. Rok pierwszy:

Pascha,
wyjście,
morze,
pustynia,
Synaj,
przymierze,
złoty cielec,
odnowienie.

13. Rok drugi:

Bóg zamieszkuje w Mieszkaniu pośród ludu.

Exodus ma cel

14. To fundamentalne.

Bóg nie wyprowadza Izraela: tylko „od czegoś”.

15. Wyprowadza:

„do czegoś”.

Wolność od faraona

16. Ale także:

wolność do służby Bogu.

Wolność nie jest pustką

17. Biblijna wolność nie oznacza:

„teraz nikt mi nic nie powie”.

18. Oznacza:

wyjście spod tyranii, aby żyć w przymierzu.

Przybytek i Namiot Spotkania

19. BT używa w Wj 40 dwóch ważnych określeń:

przybytek;

Namiot Spotkania.

Hebrajskie mishkan

20. מִשְׁכָּן — mishkan.

21. Pochodzi od rdzenia:

שׁכן — sh-k-n,

czyli: mieszkać, przebywać.

„Mieszkanie”

22. Marcin Majewski bardzo mocno podkreśla, że polskie słowo:

„Przybytek”

jest tradycyjne, ale może zasłaniać prostą etymologię.

23. Mishkan znaczy:

Mieszkanie.

Mieszkanie kogo?

24. JHWH.

Bóg chce mieszkać

25. To jest teologiczne centrum Wj 25–40.

Namiot Spotkania

26. Hebrajskie:

אֹהֶל מוֹעֵד — ohel moed.

27. Ohel:

namiot.

28. Moed:

wyznaczony czas,
spotkanie,
zgromadzenie.

Miejsce spotkania

29. Nazwa podkreśla:

relację.

Nie tylko „dom Boga”

30. To miejsce:

spotkania Boga z Mojżeszem i ludem.

Mieszkanie + Spotkanie

31. Dwie nazwy dobrze się uzupełniają.

Mishkan:

Bóg mieszka.

Ohel moed:

Bóg spotyka.

Bóg nie mieszka po to, aby się odizolować

32. Jego obecność ma:

relacyjny charakter.

Ustawienie Arki

33. Pierwszym najważniejszym elementem wnętrza jest:

Arka Świadectwa.

Świadectwo

34. Hebrajskie:

עֵדוּת — edut.

35. BT przy Wj 40,20 odsyła do przypisu przy Wj 16,34.

36. W kontekście finalnej narracji chodzi o:

tablice Świadectwa.

Janusz Lemański o edut

37. Lemański pokazuje, że edut w kapłańskiej koncepcji sanktuarium ostatecznie oznacza:

dwie kamienne tablice.

38. Są one znakiem i przypomnieniem:

słowa przymierza przekazanego na Synaju.

W centrum sanktuarium jest Słowo

39. To niezwykle ważne.

Najświętszy przedmiot nie przechowuje:

magicznego kryształu,
posągu JHWH,
królewskiego skarbu.

40. Przechowuje:

Świadectwo przymierza.

Obecność i Słowo

41. Biblijna obecność Boga nie jest:

przeciwieństwem Jego słowa.

42. Są ze sobą:

związane.

Przebłagalnia

43. Arka zostaje przykryta:

przebłagalnią.

Hebrajskie: כַּפֹּרֶת — kapporet.

Miejsce spotkania i przebłagania

44. Wj 25 wiąże przestrzeń nad kapporet z:

przemawianiem Boga do Mojżesza.

45. Kpł 16 rozwinie:

wymiar przebłagania.

Słowo i miłosierdzie

46. W Arce:

Świadectwo.

Nad nią: przebłagalnia.

Nie prawo kontra łaska

47. Raczej:

prawda przymierza + droga pojednania.

Zasłona

48. Arka zostaje:

zakryta zasłoną.

Bóg bliski i ukryty

49. To napięcie pozostaje.

Bóg: mieszka pośród Izraela.

Ale nie staje się: przedmiotem powszechnego oglądania.

Świętość

50. Bliskość Boga nie oznacza:

banalności.

Stół po północnej stronie

51. Mojżesz ustawia:

stół po stronie północnej.

Menora po południowej

52. Menora stoi:

naprzeciw stołu, po stronie południowej.

Porządek przestrzeni

53. Sprzęty nie stoją:

przypadkowo.

Sanktuarium ma „gramatykę”

54. To dobra metafora.

Każdy element:

ma miejsce,
ma funkcję,
pozostaje w relacji do innych.

Nie chaos

55. To kontrast z:

Wj 32.

Chleb przed obliczem Pana

56. Mojżesz rozkłada:

chleb.

Menora i lampy

57. Zapala:

lampy.

Kadzidło

58. Na złotym ołtarzu:

spalane jest wonne kadzidło.

Wielozmysłowy kult

59. Przybytek angażuje:

wzrok — światło i kolory,
węch — kadzidło,
smak — chleby i ofiary,
słuch — dzwonki kapłańskie,
dotyk — obmycia i rytuały.

Człowiek jest cielesny

60. Biblia nie traktuje ciała jako:

przeszkody dla duchowości.

Materia może służyć spotkaniu

61. To ważne tło dla:

chrześcijańskiej sakramentalności.

Nie oznacza, że Przybytek jest „sakramentem” Nowego Przymierza

62. To byłoby:

anachronizmem.

Ołtarz całopalenia

63. Stoi:

przed wejściem do Namiotu.

Ofiara przed wejściem

64. To pokazuje:

dostęp do świętej przestrzeni wiąże się z kultem ofiarnym.

Hbr 9–10

65. Nowy Testament później zinterpretuje system ofiarniczy w świetle:

Chrystusa.

Nie kopiowanie starego systemu

66. Chrześcijaństwo nie powraca do:

zwierzęcych całopaleń.

Kadź

67. Między Namiotem a ołtarzem stoi:

kadź.

Woda do obmycia

68. Mojżesz, Aaron i synowie:

myją ręce i nogi.

Ciekawe: Mojżesz także

69. Wj 40,31 mówi, że myją się:

Mojżesz, Aaron i jego synowie.

Mojżesz nie jest poza świętością

70. Nawet wielki prorok:

uczestniczy w porządku sanktuarium.

Nikt nie jest „za święty”, aby się przygotować

71. To dobra duchowa lekcja.

Obmycie a chrzest

72. To rytualne obmycie kapłańskie.

73. Nie jest:

chrześcijańskim chrztem.

Ale woda staje się wielkim biblijnym językiem

74. Później pojawią się:

Ez 36,
J 3,
Tt 3,
chrzest.

Namaszczenie

75. Przybytek i sprzęty zostają:

namaszczone.

Hebrajskie mashach

76. מָשַׁח — mashach:

namaścić.

Olej namaszczenia

77. שֶׁמֶן הַמִּשְׁחָה — shemen ha-mishchah.

Konsekracja

78. Namaszczenie oznacza:

wydzielenie dla Boga.

Nie chemiczna magia

79. Olej sam z siebie nie:

produkuje świętości.

Rytuał w przymierzu

80. Jest znakiem:

Bożego ustanowienia i przeznaczenia.

„Będzie bardzo święty”

81. Ołtarz całopalenia zostaje określony jako:

„bardzo święty”.

Hebrajskie superlatywum

82. Qodesh qodashim:

„świętość świętości” / „najświętszy”.

Świętość ma gradację kultową

83. W kapłańskiej teologii istnieją różne:

poziomy świętości.

Nie ranking moralnej wartości ludzi

84. To przede wszystkim:

kategorie kultowe.

Aaron i synowie

85. Mają zostać:

obmyci,
ubrani,
namaszczeni,
poświęceni.

Kapłaństwo dziedziczne

86. Wj 40,15 mówi o:

kapłaństwie trwającym w ich pokoleniach.

Kapłaństwo Aaronowe

87. Jest:

genealogiczne.

To nie to samo co katolicki prezbiterat

88. Bardzo ważne.

Katolicki ksiądz nie zostaje kapłanem dlatego, że: pochodzi biologicznie od Aarona.

Chrystus i kapłaństwo

89. List do Hebrajczyków interpretuje Chrystusa jako:

Arcykapłana innego porządku.

Melchizedek

90. Hbr 7 mówi o:

porządku Melchizedeka.

Wj 40 jako tło, nie instrukcja święceń

91. Chrześcijańska liturgia święceń może korzystać z:

biblijnego języka konsekracji.

92. Nie jest jednak:

kopią Wj 40.

Mojżesz wykonuje wszystko

93. W. 16:

„Mojżesz wykonał wszystko tak, jak mu nakazał Pan”.

Refren posłuszeństwa

94. To kontynuacja Wj 39.

Nie „jak Mojżesz uznał”

95. Ale:

jak Pan nakazał.

Mojżesz też jest pod Słowem

96. To fundamentalne.

Nawet największy lider: nie stoi ponad objawieniem.

Autorytet podległy

97. Mojżesz ma ogromny autorytet.

Ale: nie absolutny.

Lider biblijny

98. Nie mówi:

„ja jestem źródłem prawdy”.

Jest pośrednikiem

99. Słucha:

Boga.

Wzniesienie Przybytku

100. Rok drugi, miesiąc pierwszy, dzień pierwszy.

Rozpoczyna montaż

101. Kolejność:

podstawy,
deski,
poprzeczki,
słupy,
namiot,
nakrycie.

Realna konstrukcja

102. Nie tylko symbol.

Duchowość potrzebuje techniki

103. Jeśli deska nie stoi:

trzeba ją ustawić.

Bóg nie zastępuje rzemiosła

104. Człowiek ma:

wykonać swoją pracę.

Świadectwo do Arki

105. Mojżesz wkłada:

Świadectwo.

Drążki

106. Wkłada drążki w:

pierścienie Arki.

Przebłagalnia

107. Umieszcza ją:

na Arce.

Zasłona

108. Zakrywa Arkę.

„Jak Pan nakazał Mojżeszowi”

109. Wraca refren.

Stół

110. Na północy.

Chleb

111. Rozłożony:

przed obliczem Pana.

Menora

112. Na południu.

Lampy

113. Zapalone:

przed Panem.

Kadzidło

114. Spalane:

przed zasłoną.

Ołtarz całopalenia

115. U wejścia.

Całopalenie i ofiara pokarmowa

116. Mojżesz składa:

ofiary.

Kadź

117. Napełnia:

wodą.

Obmycie

118. Ręce i nogi.

Dziedziniec

119. Ostatni element:

zostaje urządzony.

„Mojżesz dokonał dzieła”

120. W. 33 jest ogromnie ważny.

Hebrajskie kalah

121. Rdzeń:

כלה — k-l-h.

122. Oznacza:

ukończyć,
zakończyć,
doprowadzić do końca.

Rdz 2

123. Podobny język pojawia się przy:

ukończeniu stworzenia.

Majewski: nowa kreacja

124. To jeden z głównych argumentów Marcina Majewskiego za:

paralelą stworzenie–Przybytek.

Dzieło ukończone

125. Człowiek wykonał:

swoją część.

I właśnie wtedy

126. Następuje:

Boża odpowiedź.

Obłok

127. Hebrajskie:

עָנָן — anan.

Obłok okrywa Namiot

128. BT:

obłok okrył Namiot Spotkania.

Obłok od Synaju

129. Nie jest nowym symbolem.

Wj 19 i 24

130. Obłok pojawia się:

na Synaju.

Wj 24,16

131. BT odsyła do tego tekstu przy Wj 40,35.

Synaj przenosi się do obozu

132. To jedna z najważniejszych interpretacji.

Góra → Namiot

133. Na Synaju:

obłok,
chwała,
obecność.

W Przybytku:

obłok,
chwała,
obecność.

Mobilny Synaj

134. Wielu biblistów mówi o Przybytku jako o:

przeniesieniu obecności Synaju do mobilnego sanktuarium.

Nie fizyczna góra w namiocie

135. To:

teologiczna ciągłość.

Bóg nie zostaje na górze

136. To piękne.

Nie mówi: „spotkaliśmy się na Synaju, teraz idźcie sami”.

Idzie z ludem

137. Synaj staje się:

obecnością w drodze.

Chwała Pana

138. Hebrajskie:

כְּבוֹד יְהוָה — kevod YHWH.

Kavod

139. כָּבוֹד — kavod.

140. Rdzeń wiąże się z:

ciężarem / wagą.

Od „ciężaru” do „chwały”

141. W języku biblijnym:

znaczenie, majestat, splendor, realna obecność.

Chwała nie jest tylko „ładnym światłem”

142. To przede wszystkim:

sposób mówienia o objawiającej się obecności Boga.

Chwała napełnia

143. Hebrajskie:

מָלֵא — male,

czyli: napełnić.

Mieszkanie pełne chwały

144. Człowiek skończył budowę.

Bóg: napełnia ją sobą.

Najważniejsza różnica

145. Izrael mógł zbudować:

pusty namiot.

Tylko Bóg może uczynić go

miejscem swojej obecności.

Nie produkować Boga

146. To jedna z najważniejszych lekcji Wj 40.

Religia może wyprodukować formę

147. Można mieć:

budynek,
liturgię,
muzykę,
kadzidło,
szaty.

Ale forma nie jest Bogiem

148. To złoty cielec pokazał boleśnie.

Obecność jest darem

149. Nie efektem:

perfekcyjnego scenariusza.

Mojżesz nie może wejść

150. To zaskakujące.

Ten sam Mojżesz

151. Który:

był na Synaju,
wszedł w obłok,
mówił z Bogiem.

Teraz stoi na zewnątrz

152. Dlaczego?

Bo obłok: spoczywa na Namiocie,

a chwała: napełnia Mieszkanie.

Bóg przekracza pośrednika

153. Przybytek nie należy:

do Mojżesza.

Największy prorok nie posiada Boga

154. To ogromna lekcja dla wszystkich liderów religijnych.

„Moja wspólnota”

155. Można używać tego skrótu organizacyjnie.

Ale teologicznie: wspólnota należy do Boga.

Lider nie jest właścicielem chwały

156. Nie ma:

specjalnego klucza do Boga.

2 Krn 7

157. BT przy Wj 40,35 odsyła także do:

2 Krn 7,1–2.

158. Tam chwała Pana napełnia:

Świątynię.

Przybytek → Świątynia

159. To ważna ciągłość.

1 Krl 8

160. Podobny obraz:

obłok napełnia dom Pana.

Kapłani nie mogą pełnić służby

161. Bo chwała:

napełnia Świątynię.

Bóg sam inauguruje

162. Nie tylko człowiek.

Czy „Shekinah” występuje w Wj 40?

163. To ważne pytanie.

Nie jako rzeczownik.

Shekinah

164. Słowo „Szekina / Shekinah” jest:

późniejszym terminem żydowskim.

165. Pochodzi od tego samego rdzenia:

שׁכן — mieszkać.

Biblia hebrajska używa

166. Czasownika:

shakan,

oraz rzeczownika: mishkan.

Nie mów więc

„w hebrajskim Wj 40 jest słowo Shekinah”.

167. Nie ma.

Można powiedzieć

168. Późniejsza tradycja żydowska nazwie tę ideę:

Szekiną — zamieszkującą obecnością Boga.

Wj 40,35 i shakan

169. Tekst mówi, że obłok:

spoczywał / mieszkał nad Namiotem.

Ten sam rdzeń

170. To piękna gra idei:

mishkan — Mieszkanie;

shakan — mieszkać / spoczywać.

Mieszkanie naprawdę staje się Mieszkaniem

171. Nie tylko z nazwy.

Chwała JHWH w nim

172. To kulminacja.

Obłok jako przewodnik

173. W. 36–38 zmieniają perspektywę.

Nie tylko „Bóg jest”

174. Ale:

Bóg prowadzi.

Gdy obłok się podnosi

175. Izrael:

rusza.

Gdy pozostaje

176. Izrael:

czeka.

Duchowość ruchu i postoju

177. To bardzo piękna lekcja.

Nie zawsze „idź”

178. Czasem:

czekaj.

Nie zawsze „czekaj”

179. Czasem:

ruszaj.

Izrael nie ustala sam rytmu

180. Obserwuje:

znak Bożej obecności.

Nie jest to magiczne wróżenie

181. To szczególny znak dany:

w historii Wyjścia.

Chrześcijanin nie powinien dziś

182. Oczekiwać dosłownego obłoku nad samochodem jako:

metody podejmowania decyzji.

Jak rozeznawać dziś?

183. Przez:

Pismo,
modlitwę,
rozum,
sumienie,
nauczanie Kościoła,
mądrą radę,
okoliczności.

Nie kopiuj znaku, zachowaj zasadę

184. Zasada:

nie wyprzedzaj Boga.

Ogień w nocy

185. Za dnia:

obłok.

W nocy: ogień.

Wj 13

186. To nawiązanie do początku drogi.

Słup obłoku i ognia

187. Już po wyjściu z Egiptu Bóg prowadził Izraela:

obłokiem w dzień,
ogniem w nocy.

Finał wraca do początku

188. To literacko piękne.

Wj 13

Bóg prowadzi lud po wyjściu.

Wj 40

Bóg nadal prowadzi lud.

Co się zmieniło?

189. Obecność została:

związana z Mieszkaniem pośród obozu.

Bóg nie tylko idzie przed nimi

190. Bóg:

mieszka pośród nich.

Prowadzenie z centrum

191. Obóz Izraela będzie organizowany wokół:

sanktuarium.

Księga Liczb

192. Rozwinie:

układ obozu wokół Namiotu Spotkania.

Bóg w centrum wspólnoty

193. Nie metaforycznie tylko.

W narracji kapłańskiej: przestrzennie.

Teologia centrum

194. Izrael ma organizować życie:

wokół obecności Boga.

Nie Bóg na marginesie

195. Nie:

„religia jako dodatek do życia”.

Centrum

196. Prawo, kult, wspólnota, droga:

wokół Boga.

„Cały dom izraelski”

197. Ostatni werset mówi:

„na oczach całego domu izraelskiego”.

Obecność nie jest prywatnym sekretem Mojżesza

198. Cały lud:

widzi znak.

Bóg dla wspólnoty

199. Nie tylko dla:

elity mistyków.

Ale nie wszyscy wchodzą do Najświętszego

200. Widzialność znaku nie znosi:

struktury świętości.

„Podczas całej ich wędrówki”

201. Ostatnie słowa Księgi Wyjścia.

Nie „podczas ich pobytu”

202. Ale:

wędrówki.

Biblia kończy Exodus ruchem

203. Izrael jeszcze nie jest:

w Ziemi Obiecanej.

Wyjście to początek

204. Nie koniec.

Wyzwolony lud musi nauczyć się

żyć,
słuchać,
wędrować,
ufać.

Księga Wyjścia kończy się otwarto

205. Następna historia:

dopiero się zaczyna.

Księga Kapłańska

206. Zacznie się od głosu Boga:

z Namiotu Spotkania.

To bardzo ważne połączenie

207. Wj 40:

chwała napełnia Namiot.

Kpł 1: Bóg przemawia z Namiotu.

Obecność prowadzi do Słowa

208. Nie do:

samego doświadczenia emocjonalnego.

Bóg mieszka i mówi

209. To kluczowa jedność.

Księga Liczb

210. Pokaże, jak sanktuarium i obłok funkcjonują:

w dalszej wędrówce.

Exodus nie jest osobną „historią zamkniętą”

211. Jest częścią:

Pięcioksięgu.

Od Rdz do Wj

212. Rdz 1:

Bóg stwarza świat.

Rdz 12: powołuje Abrahama.

Wj 1: potomkowie Abrahama są w niewoli.

Wj 12: zostają wyprowadzeni.

Wj 19: stają się ludem przymierza.

Wj 40: Bóg mieszka pośród nich.

Wielki łuk

213. Stworzenie → przymierze → obecność.

Majewski: „nowe stworzenie”

214. Marcin Majewski poświęca temu cały duży blok swojej monografii.

Ustawienie Mieszkania stylizowane na Rdz 1

215. Zwraca uwagę m.in. na:

strukturę,
datę,
język wykonania,
ukończenie dzieła,
błogosławieństwo,
siedmiodniowe wzorce,
szabat.

Sanktuarium jako dopełnienie stworzenia

216. W jego ujęciu kapłańska teologia pokazuje:

świat znajduje swój właściwy sens, gdy Stwórca zamieszkuje pośród swego ludu.

Nie oznacza

217. Że wszechświat „fizycznie nie był skończony” przed Wj 40.

To interpretacja teologiczna

218. Chodzi o:

cel stworzenia.

Komunia

219. Stworzenie jest dla:

relacji z Bogiem.

Nowe stworzenie a chrześcijaństwo

220. Nowy Testament rozwinie ten motyw:

J 1,14,
2 Kor 5,
Ap 21.

J 1,14

221. Greckie:

ἐσκήνωσεν — eskēnōsen.

222. Oznacza:

zamieszkał / rozbił namiot.

Słowo „rozbiło namiot” pośród nas

223. Chrześcijańska teologia widzi tutaj:

mocne echo Przybytku.

Nie to samo słowo hebrajskie

224. Jan pisze:

po grecku.

Ale obraz jest wyraźnie namiotowy

225. Wcielenie jako:

obecność Boga pośród ludzi.

J 1,14 i chwała

226. Jan mówi także:

„oglądaliśmy Jego chwałę”.

Namiot + chwała

227. To szczególnie mocno rezonuje z:

Wj 40.

Chrystus jako pełnia obecności

228. W chrześcijańskiej lekturze Bóg nie mieszka ostatecznie pośród ludzi tylko:

w namiocie z tkaniny.

Słowo staje się ciałem

229. To radykalnie głębsza obecność.

Łk 1,35

230. Anioł mówi Maryi o mocy Najwyższego, która ją:

„osłoni”.

Greckie episkiasei

231. Czasownik bywa kojarzony z:

obłokiem obecności.

Typologia Maryi

232. Tradycja chrześcijańska widzi tu możliwy rezonans:

Arki,
Przybytku,
obłoku.

Ostrożnie

233. Wj 40 nie mówi:

bezpośrednio o Maryi.

To późniejsza lektura kanoniczna

234. Może być teologicznie wartościowa, jeśli nie zastępuje:

pierwszego sensu.

Przemienienie Jezusa

235. W Ewangeliach obłok pojawia się również przy:

Przemienieniu.

Obłok i głos

236. To biblijny język:

objawienia Boga.

Dzieje Apostolskie

237. Obłok pojawia się przy:

Wniebowstąpieniu.

Nie każdy obłok = dokładnie ten sam symbol

238. Ale biblijna tradycja teofaniczna jest:

żywa.

1 Kor 3 i 6

239. Paweł nazwie wspólnotę / ciało:

świątynią Boga.

Ef 2

240. Wierzący są budowani jako:

mieszkanie Boga w Duchu.

Tu echo mishkan jest tematyczne

241. Nie bezpośrednio leksykalne.

Ap 21,3

242. Jedna z największych kulminacji Biblii:

„przybytek Boga z ludźmi”.

Od Wj 40 do Ap 21

243. Wielki motyw:

Bóg chce mieszkać z człowiekiem.

Ap 21,22

244. W Nowym Jeruzalem nie ma już:

świątyni w zwykłym sensie.

Dlaczego?

245. Bo:

sam Bóg i Baranek są świątynią.

Znak osiąga cel

246. Przybytek był:

znakiem obecności.

Ostatecznie

247. Obecność nie potrzebuje:

pośredniego budynku.

To wielki biblijny łuk

248. Eden:

Bóg z człowiekiem.

Przybytek: Bóg pośród Izraela.

Świątynia: Bóg pośród ludu w Jerozolimie.

Chrystus: Emmanuel.

Kościół: mieszkanie Ducha.

Nowe Jeruzalem: bezpośrednia obecność.

Wj 40 a „Emmanuel”

249. Słowo Emmanuel nie występuje tutaj.

Ale idea

„Bóg z nami”

jest: sercem rozdziału.

Bóg naprawdę z nimi

250. Nie jako metafora:

pocieszenia psychologicznego.

Znak obłoku jest publiczny

251. Cały Izrael go widzi.

Czy to zjawisko naturalne?

252. Niektórzy próbują wyjaśniać obłok jako:

zjawisko pogodowe,
dym,
pył,
efekt ognia.

Tekst nie przedstawia go jako zwykłej pogody

253. Funkcja narracyjna jest:

teofaniczna.

Możliwe naturalne nośniki?

254. Biblia czasem opisuje działanie Boga poprzez:

zjawiska natury.

255. Ale Wj 40 nie daje wystarczających danych, aby:

odtworzyć mechanizm fizyczny.

Nie redukuj

256. Nawet gdyby jakiś naturalny element był obecny, znaczenie tekstu brzmi:

Bóg objawia swoją obecność i prowadzenie.

Chwała a światło

257. Kavod może być powiązany z:

widzialnym splendorem.

Ale nie tylko fotony

258. Nie da się sprowadzić:

chwały Boga do zjawiska świetlnego.

Teologia obecności

259. Marcin Majewski poświęca jej osobny rozdział monografii.

Arka i Mieszkanie

260. Są uprzywilejowanymi znakami:

zamieszkania JHWH.

Obóz wokół Boga

261. To fundamentalny projekt Izraela.

Bóg nie jako „dodatek”

262. Ale:

centrum.

Kościół może się tego uczyć

263. Instytucja religijna może mieć:

budynki,
programy,
projekty.

Pytanie Wj 40

264. Czy centrum naprawdę stanowi:

Bóg?

Nie tylko „czy wszystko działa”

265. Ale:

dla kogo to jest?

„Jak Pan nakazał”

266. Organizacyjna doskonałość bez wierności Bogu:

nie wystarcza.

Złoty cielec też miał organizację

267. Była:

zbiórka złota,
wykonawca,
obiekt,
święto.

Problem

268. Cel był:

fałszywy.

Przybytek

269. Ma:

porządek,
materiały,
wykonawców,
rytuał.

Ale przede wszystkim: objawioną relację.

Wj 40 a sukces

270. Co jest sukcesem projektu Przybytku?

Nie: „ładny namiot”.

Sukces

271. Bóg:

zamieszkuje pośród ludu.

To zmienia definicję sukcesu duchowego

272. Nie:

liczba wydarzeń,
koszt budynku,
liczba obserwujących,
perfekcyjna technika.

Najważniejsze

273. Czy wszystko prowadzi:

do Boga?

Mojżesz robi krok w tył

274. Gdy przychodzi chwała:

nie wchodzi.

Lider powinien umieć zejść z centrum

275. To bardzo mocny obraz.

Najlepszy finał lidera

276. Nie:

„wszyscy patrzą na mnie”.

Ale

„Bóg jest pośród nich”.

Mojżesz spełnił zadanie

277. Przyprowadził lud do:

relacji z Bogiem.

To nie znaczy, że jego rola się kończy

278. Będzie nadal:

pośrednikiem.

Ale chwała nie potrzebuje jego autopromocji

279. To piękna lekcja pokory.

„Nie mógł wejść”

280. Czasem Boża obecność nie daje:

poczucia kontroli.

Wręcz przeciwnie

281. Uczy:

granicy.

Mistyka nie jest posiadaniem Boga

282. Im większa bliskość:

tym większa pokora.

Wj 40 a życie osobiste

283. Możesz zrobić:

wszystko dobrze,

a potem nadal potrzebujesz: zaufać.

Nie kontrolujesz wyniku

284. Możesz:

przygotować rozmowę,
pracować,
modlić się,
podjąć decyzję.

Nie kontrolujesz

wszystkich skutków.

Obecność Boga nie oznacza braku drogi

285. Co ciekawe:

gdy chwała przychodzi, Izrael nie dostaje: końca problemów.

Nadal wędruje

286. To bardzo realistyczne.

„Bóg ze mną” ≠ „wszystko łatwe”

287. Obecność Boga nie usuwa:

pustyni,
trudnych decyzji,
niepewności,
dalszej drogi.

Daje prowadzenie

288. To różnica.

Bóg nie obiecuje

„nie będzie pustyni”.

Obiecuje

„nie będziesz sam”.

To jeden z największych sensów Wj 40

289. Wyjście nie kończy pustyni.

Kończy: samotność ludu wobec pustyni.

Ogień w nocy

290. Ciemność pozostaje.

Ale: jest światło.

Obłok za dnia

291. Droga pozostaje.

Ale: jest znak kierunku.

Nie zawsze widzisz całą trasę

292. Izrael nie otrzymuje:

mapy wszystkich przyszłych etapów.

Otrzymuje obecność na dziś

293. To bardzo biblijne.

Manna też była dzienna

294. Bóg uczy:

zaufania krok po kroku.

Nie cały plan

295. Ale:

następny ruch.

Obłok podniósł się?

idź.

Nie podniósł się?

zostań.

Prostota

296. Życie duchowe nie zawsze wymaga:

wiedzy o całych następnych dziesięciu latach.

Czasem

297. Wystarczy:

następny wierny krok.

Nie używaj Wj 40 do decyzji impulsywnych

298. „Poczułem, że obłok ruszył”.

To nie jest metoda

299. Wj 40 opisuje:

wyjątkowy znak w historii Izraela.

Współczesne rozeznanie

300. Musi być:

odpowiedzialne,
trzeźwe,
zgodne z Pismem,
moralnie dobre,
cierpliwe.

Wj 40 i szukanie znaków

301. Tekst nie zachęca do:

obsesyjnego polowania na znaki.

Izrael nie wymyśla znaku

302. Bóg sam go daje.

Nie wymuszaj na Bogu

303. „Jeśli mam to zrobić, niech jutro zobaczę czerwony samochód”.

To nie jest

biblijne rozeznanie.

Bóg jest wolny

304. Nie jest systemem:

losowych kodów.

Wj 40 i liturgia katolicka

305. Można dostrzec wiele motywów, które później rezonują w liturgii:

namaszczenie,
światło,
kadzidło,
ołtarz,
szaty,
święta przestrzeń.

Ale trzeba zachować różnicę przymierzy

306. Msza nie jest:

nabożeństwem Przybytku.

Eucharystia

307. Centrum stanowi:

Chrystus i Jego Pascha.

Ołtarz chrześcijański

308. Nie służy:

spalaniu zwierząt.

Kapłaństwo chrześcijańskie

309. Nie jest:

genealogią Aarona.

Świątynia chrześcijańska

310. Nie jest:

kopią pustynnego Namiotu.

Typologia

311. Stare znaki pomagają jednak zrozumieć:

świętość,
obecność,
ofiarę,
kapłaństwo,
oczyszczenie.

Hbr jako przewodnik

312. List do Hebrajczyków pokazuje:

jak chrześcijańsko czytać sanktuarium.

Nie „wszystko jeden do jednego”

313. Ale:

cień i wypełnienie.

Wj 40 a Wcielenie

314. J 1,14 jest szczególnie ważny.

Namiot

315. Bóg w Wj 40:

mieszka pośród Izraela.

Jezus

316. Słowo:

zamieszkuje pośród ludzi w ciele.

Chwała

317. Wj 40:

chwała napełnia Mieszkanie.

J 1: uczniowie oglądają chwałę Słowa.

To jeden z najmocniejszych mostów kanonicznych

318. Ale nadal:

pierwszy sens Wj 40 dotyczy Izraela i Przybytku.

Wj 40 a Apokalipsa

319. Ap 21,3 używa motywu:

przybytku Boga z ludźmi.

Cała Biblia zmierza

320. Od:

utraconej bliskości Edenu

do: pełnej obecności w nowym stworzeniu.

Wj 40 jest wielkim etapem pośrodku

321. Bóg:

wraca do centrum ludzkiej wspólnoty.

Nie pełnia jeszcze

322. Zasłona nadal istnieje.

Nie każdy ma pełny dostęp

323. System kapłański nadal:

pośredniczy.

Chrystus

324. W chrześcijańskiej teologii:

otwiera nową drogę.

Hbr 10

325. Zasłona staje się elementem:

chrystologicznej interpretacji.

Ostatecznie Ap 21

326. Nie ma:

świątyni jako oddzielnej budowli.

Bóg bezpośrednio z ludźmi

327. Cel osiągnięty.

Ważne słowa hebrajskie

Hebrajskie	Transliteracja	Znaczenie	Dlaczego ważne
מִשְׁכָּן	mishkan	Mieszkanie / Przybytek	główna nazwa sanktuarium
שָׁכַן	shakan	mieszkać, spoczywać	rdzeń mishkan; obłok spoczywa nad Namiotem
אֹהֶל	ohel	namiot	Namiot Spotkania
מוֹעֵד	moed	wyznaczony czas, spotkanie	ohel moed
אֹהֶל מוֹעֵד	ohel moed	Namiot Spotkania	miejsce spotkania
עֵדוּת	edut	Świadectwo	tablice przymierza
אֲרוֹן הָעֵדוּת	aron ha-edut	Arka Świadectwa	centrum Najświętszego
כַּפֹּרֶת	kapporet	przebłagalnia	nakrycie Arki i znak przebłagania
פָּרֹכֶת	parokhet	zasłona	oddziela Najświętsze
שֻׁלְחָן	shulchan	stół	chleby przed obliczem Boga
מְנוֹרָה	menorah	świecznik	światło Miejsca Świętego
מִזְבֵּחַ	mizbeach	ołtarz	kadzenia i całopalenia
קְטֹרֶת	qetoret	kadzidło	wonna służba
כִּיּוֹר	kiyyor	kadź	obmycia
שֶׁמֶן הַמִּשְׁחָה	shemen ha-mishchah	olej namaszczenia	konsekracja
מָשַׁח	mashach	namaścić	poświęcenie
קָדַשׁ	qadash	poświęcić, uświęcić	wydzielenie dla Boga
קֹדֶשׁ	qodesh	świętość	sfera Boga
קֹדֶשׁ קָדָשִׁים	qodesh qodashim	najświętszy / bardzo święty	najwyższy stopień kultowej świętości
עָנָן	anan	obłok	znak Bożej obecności
כָּבוֹד	kavod	chwała, ciężar, majestat	chwała Pana napełnia Mieszkanie
מָלֵא	male	napełnić	chwała wypełnia Przybytek
כִּלָּה	killah	ukończyć	Mojżesz kończy dzieło
צִוָּה	tsivvah	nakazać	refren posłuszeństwa
מַסָּע	massa	etap podróży / wędrówka	finał o dalszej drodze
אֵשׁ	esh	ogień	nocny znak obecności
יומם	yomam	za dnia	obłok za dnia
בֵּית יִשְׂרָאֵל	beit Yisrael	dom Izraela	cały lud widzi znak

Klucz do Biblii — Wj 40

Wj 40 jest ostatnim rozdziałem Księgi Wyjścia.
Rozdział opisuje ustawienie Przybytku.
Bóg wyznacza konkretną datę.
Jest to pierwszy dzień pierwszego miesiąca drugiego roku.
Narracyjnie jest to około roku po pierwszej Paschy.
Przybytek nazywany jest mishkan.
Mishkan dosłownie znaczy Mieszkanie.
Pochodzi od rdzenia shakan — mieszkać.
Marcin Majewski podkreśla znaczenie tłumaczenia „Mieszkanie”.
Drugą ważną nazwą jest ohel moed.
Oznacza Namiot Spotkania.
Bóg nie tylko „mieszka”, ale spotyka się z ludem.
Mojżesz ma ustawić Arkę.
W Arce umieszcza Świadectwo.
BT odsyła przy Świadectwie do wcześniejszego przypisu.
Janusz Lemański pokazuje, że finalnie edut oznacza tablice przymierza.
Tablice przypominają całe słowo Synaju.
Arka zostaje przykryta przebłagalnią.
Zostaje zakryta zasłoną.
Stół ustawiono po stronie północnej.
Menorę po południowej.
Złoty ołtarz kadzenia stoi przed zasłoną.
Ołtarz całopalenia stoi przed wejściem do Namiotu.
Kadź stoi między Namiotem a ołtarzem.
Dziedziniec otacza całość.
Każdy element ma wyznaczone miejsce.
To pokazuje kapłańską teologię porządku.
Przybytek i sprzęty zostają namaszczone.
Namaszczenie oznacza konsekrację.
Nie jest magiczną właściwością oleju.
Ołtarz zostaje określony jako bardzo święty.
Aaron i synowie zostają obmyci.
Następnie ubrani.
Namaszczeni.
Poświęceni do kapłaństwa.
Kapłaństwo Aaronowe jest genealogiczne.
Nie jest tożsame z katolickim prezbiteratem.
Chrystusowe kapłaństwo Hbr wiąże z porządkiem Melchizedeka.
W. 16 mówi, że Mojżesz wykonał wszystko zgodnie z poleceniem.
Refren posłuszeństwa kontynuuje Wj 39.
Mojżesz również podlega Słowu Boga.
W. 17 podaje datę faktycznego wzniesienia Mieszkania.
Mojżesz montuje konstrukcję.
Umieszcza Arkę.
Umieszcza stół.
Układa chleby.
Ustawia menorę.
Zapala lampy.
Ustawia ołtarz kadzenia.
Spala kadzidło.
Ustawia ołtarz całopalenia.
Składa całopalenie i ofiarę pokarmową.
Ustawia kadź.
Napełnia ją wodą.
Mojżesz, Aaron i synowie obmywają ręce i nogi.
Urządza dziedziniec.
W. 33 mówi: Mojżesz ukończył dzieło.
Język ukończenia przypomina Rdz 2.
Marcin Majewski widzi w Wj 40 kulminację paraleli stworzenie–sanktuarium.
Przybytek jest interpretowany jako „nowe stworzenie” / dopełnienie stworzenia w teologii kapłańskiej.
Nie oznacza to, że świat fizycznie nie był ukończony przed Wj 40.
Jest to sens literacko-teologiczny.
Po ukończeniu dzieła przychodzi obłok.
Hebrajskie anan oznacza obłok.
Obłok okrywa Namiot Spotkania.
Chwała Pana napełnia Mieszkanie.
Hebrajskie kavod oznacza chwałę, majestat, „ciężar” znaczenia.
Chwały nie należy redukować do zwykłego światła.
To znak realnej obecności Boga.
Obłok łączy Wj 40 z Synajem.
BT odsyła do Wj 24,16.
Przybytek można teologicznie widzieć jako mobilne przedłużenie Synaju.
Bóg nie pozostaje na górze.
Idzie z ludem.
Mojżesz nie może wejść do Namiotu.
To podkreśla niezależność i świętość Boga.
Przybytek nie jest własnością Mojżesza.
Lider nie posiada Bożej obecności.
Przy Wj 40,35 BT odsyła również do 2 Krn 7,1–2.
Tam chwała napełnia Świątynię.
Podobny motyw pojawia się w 1 Krl 8.
Przybytek i Świątynię łączy teologia chwały.
„Shekinah” nie występuje w Wj 40 jako rzeczownik.
Jest to późniejszy termin żydowski.
Pochodzi od rdzenia shakan.
W Biblii występują shakan i mishkan.
Można używać „Szekina” jako późniejszego terminu teologicznego, nie jako cytatu z hebrajskiego Wj 40.
Obłok staje się przewodnikiem.
Gdy podnosi się, Izrael rusza.
Gdy się nie podnosi, Izrael czeka.
Bóg wyznacza rytm wędrówki.
Nie oznacza to współczesnej metody wróżenia z chmur.
Chrześcijańskie rozeznanie nie polega na produkowaniu znaków.
Za dnia Przybytek okrywa obłok.
W nocy widoczny jest ogień.
To nawiązuje do Wj 13.
Księga Wyjścia wraca w finale do motywu obłoku i ognia.
Na początku wędrówki Bóg prowadził lud.
Na końcu księgi nadal go prowadzi.
Obecność Boga nie oznacza końca podróży.
Izrael nadal jest na pustyni.
Bóg nie usuwa pustyni.
Daje obecność i prowadzenie.
Ostatnie słowa mówią o całej wędrówce Izraela.
Exodus kończy się otwarciem na dalszą drogę.
Księga Kapłańska rozpocznie się od Boga przemawiającego z Namiotu Spotkania.
Księga Liczb rozwinie organizację obozu wokół Przybytku.
Sanktuarium staje w centrum obozu.
To obraz Boga w centrum życia wspólnoty.
Wj 40 spełnia obietnicę Wj 29,45–46.
Celem Wyjścia jest nie tylko wolność od Egiptu.
Celem jest zamieszkanie Boga pośród ludu.
Wyzwolenie prowadzi do przymierza.
Przymierze prowadzi do obecności.
Złoty cielec prawie niszczy tę drogę.
Miłosierdzie Wj 34 ją odnawia.
Budowa Wj 35–39 przygotowuje przestrzeń.
Wj 40 przynosi chwałę.
Człowiek może przygotować Mieszkanie.
Nie może wyprodukować chwały.
Obecność Boga jest darem.
To ważne przeciw religijnemu technicyzmowi.
Perfekcyjna forma kultu nie zmusza Boga.
Przybytek jest znakiem relacji przymierza.
J 1,14 używa greckiego eskēnōsen — zamieszkał / rozbił namiot.
Jest to mocny chrześcijański rezonans z Przybytkiem.
Jan łączy „zamieszkanie” ze „chwałą”.
Chrześcijańska lektura widzi pełnię Bożej obecności w Chrystusie.
Wj 40 sam w pierwszym sensie mówi o Izraelu.
Łk 1,35 używa obrazu osłonięcia mocą Najwyższego.
Tradycja chrześcijańska widzi tu możliwe echo obłoku.
Nie jest to pierwszy sens Wj 40.
Obłok pojawia się także przy Przemienieniu.
Biblijnie jest znakiem teofanii.
Ef 2 mówi o wspólnocie jako mieszkaniu Boga w Duchu.
1 Kor 3 i 6 rozwijają obraz świątyni.
Ap 21,3 mówi o przybytku Boga z ludźmi.
Ap 21,22 ukazuje rzeczywistość bez oddzielnej świątyni.
Sam Bóg i Baranek są jej świątynią.
To kanoniczna kulminacja motywu obecności.
Wj 40 nie jest końcem historii obecności Boga.
Jest jednym z jej największych etapów.
Przybytek nie ogranicza Boga przestrzennie.
Salomon później powie, że nawet niebiosa nie mogą Go pomieścić.
Mieszkanie jest miejscem wybranej, objawionej obecności.
Mojżesz kończy dzieło, ale robi krok w tył wobec chwały.
To wzór pokory lidera.
Dobry lider nie stawia siebie w centrum Bożej wspólnoty.
Najlepszym finałem przywództwa jest obecność Boga pośród ludzi, nie kult lidera.
Obecność Boga nie oznacza braku trudności.
Izrael nadal czeka na Ziemię Obiecaną.
Bóg prowadzi krok po kroku.
Nie daje pełnej mapy całej przyszłości.
Daje znak na następny etap.
Współcześnie nie należy kopiować dosłownie metody obłoku.
Można zachować zasadę cierpliwego rozeznania.
Wj 40 łączy obecność, świętość, słowo, kult i drogę.
Cała Księga Wyjścia przechodzi od faraona do Mieszkania JHWH.
Izrael przestaje być ludem mieszkającym pod władzą faraona.
Staje się ludem, pośród którego mieszka Bóg.
To największa zmiana księgi.
Nie tylko geograficzna.
Teologiczna i tożsamościowa.
Ostateczny bohater Księgi Wyjścia to nie Mojżesz.
Jest nim Bóg, który słyszy, wyzwala, zawiera przymierze, przebacza i zamieszkuje pośród ludu.
Mojżesz jest wielkim sługą tej historii.
Przybytek jest znakiem spełnienia Bożej obietnicy.
Obłok pokazuje, że Bóg nadal prowadzi.
Ogień pokazuje obecność także pośród ciemności.
Najważniejsze przesłanie Wj 40 brzmi: Bóg wyprowadził Izraela nie tylko z niewoli, ale ku wspólnocie ze sobą; kiedy lud wiernie przygotował Mieszkanie, chwała JHWH napełniła je, a Bóg zamieszkał pośród swojego ludu i odtąd prowadził go przez całą drogę.

Niezbędnik Biblijny — Wj 40

Księga: Wyjścia
Rozdział: 40
Sekcja: ustawienie i inauguracja Przybytku
Poprzedni rozdział: Wj 39 — szaty kapłańskie i ukończenie dzieła
Następna księga: Księga Kapłańska

Data:

pierwszy dzień pierwszego miesiąca drugiego roku.

Główna osoba wykonująca:

Mojżesz.

Najważniejsza nazwa sanktuarium:

mishkan — Mieszkanie.

Najważniejszy znak:

obłok.

Najważniejsza rzeczywistość:

chwała Pana.

Najważniejsze wydarzenie:

chwała Pana napełnia Mieszkanie.

Najbardziej zaskakujący skutek:

Mojżesz nie może wejść do Namiotu.

Najważniejsza funkcja obłoku po inauguracji:

prowadzenie Izraela.

Za dnia:

obłok.

W nocy:

ogień.

Najważniejszy sens całej Księgi Wyjścia:

Bóg wyzwala, aby zamieszkać pośród swojego ludu.

Komentarze polskich biblistów

Marcin Majewski — Mieszkanie Chwały

Najważniejszą polską monografią dla całego kompleksu Wj 25–40 jest: Marcin Majewski, Mieszkanie Chwały. Teologia sanktuarium Izraela na pustyni (Wj 25–40).

Autor analizuje:

strukturę tekstu,
Mieszkanie jako budowlę,
inaugurację kultu,
teologię obecności Boga,
Mieszkanie jako „nowe stworzenie”.

Dla Wj 40 kluczowe są trzy rzeczy.

1. Mieszkanie jest miejscem zamieszkania JHWH

Hebrajskie mishkan ma związek z czasownikiem: shakan — mieszkać.

Nie chodzi więc tylko o: „święty namiot”.

Chodzi o: Mieszkanie Boga pośród Izraela.

2. Obłok i chwała są kulminacją

Cały projekt nie osiąga celu w chwili: wbicia ostatniego palika.

Cel zostaje osiągnięty, gdy: chwała JHWH napełnia Mieszkanie.

3. Wj 40 jest „nowym stworzeniem”

Majewski pokazuje, że opis ustawienia Mieszkania został świadomie skomponowany przy użyciu motywów i formuł przypominających: Rdz 1–2.

W ten sposób sanktuarium jest przedstawione jako: dopełnienie stworzenia.

Majewski — teologia obecności

W jego ujęciu Arka i Mieszkanie są uprzywilejowanymi znakami: obecności Boga.

Bóg nie zostaje jednak: zamknięty w skrzyni lub namiocie.

Jego obecność pozostaje:

wolna,
święta,
objawiona,
dynamiczna.

Wj 40 świetnie to pokazuje: chwała przychodzi sama od Boga.

Mojżesz nie może jej: kontrolować.

Majewski — Synaj i Mieszkanie

Wj 40 nawiązuje do: Wj 24.

Na Synaju:

obłok,
chwała,
Boża obecność.

W Mieszkaniu:

obłok,
chwała,
Boża obecność.

Można więc mówić o teologicznym: przeniesieniu obecności Synaju do środka obozu.

Bóg z góry: idzie z ludem.

Majewski — stworzenie, szabat, sanktuarium

Autor wskazuje na liczne elementy spinające:

Rdz 1–2,
Wj 25–31,
Wj 35–40.

Należą do nich:

siedmiodniowe struktury,
motyw ukończenia,
oglądanie dzieła,
błogosławieństwo,
szabat,
uporządkowanie przestrzeni,
obecność Boga.

Wj 40 jest kulminacją: tego literackiego projektu.

Janusz Lemański — Świadectwo

W Wj 40,20 Mojżesz wkłada: Świadectwo

do Arki.

Dla tego terminu szczególnie ważne jest opracowanie: Janusz Lemański, „Świadectwo” (‘ēdût) w kapłańskiej koncepcji sanktuarium i przymierza.

Lemański pokazuje, że synchronicznie, w finalnym kształcie narracji: edut oznacza dwie kamienne tablice.

Tablice są jednak znakiem: całego słowa przymierza Synaju.

Dlatego Mieszkanie Boga ma w swoim centrum: słowo przymierza.

Lemański — kapłańska teologia

W komentarzu do Księgi Wyjścia Lemański analizuje Wj 40 w kontekście:

materiału kapłańskiego,
finalnej kompozycji Pięcioksięgu,
sanktuarium,
obecności,
przejścia ku Księdze Kapłańskiej i Liczb.

Wj 40 nie jest więc: osobnym epilogiem.

Jest zawiasem pomiędzy: Wyjściem

a: dalszym życiem ludu wokół Mieszkania.

Stanisław Łach

W klasycznym komentarzu Pallottinum: Stanisław Łach, Księga Wyjścia. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Poznań 1964

finał Księgi Wyjścia jest interpretowany jako: spełnienie zamierzenia budowy sanktuarium.

Centralnym wydarzeniem pozostaje: napełnienie Przybytku chwałą Boga.

Klasyczna katolicka egzegeza widzi tu również ważne tło dla:

późniejszej Świątyni,
teologii obecności Boga,
chrześcijańskiego rozumienia Wcielenia i Kościoła jako miejsca zamieszkania Boga.

Powiązania z innymi tekstami Biblii

Rdz 1–2

Najważniejsze tło literackie dla: „nowego stworzenia”.

Szczególnie:

ukończenie dzieła,
porządek,
błogosławieństwo,
świętość.

Wj 12

Pierwszy miesiąc i Pascha.

Wj 13,21–22

Obłok i ogień prowadzą Izraela.

Wj 19

Przyjście Boga na Synaj.

Wj 24,15–18

Obłok i chwała na Synaju.

BT odsyła do Wj 24,16 przy Wj 40,35.

Wj 25,8

Cel sanktuarium: Bóg chce mieszkać pośród ludu.

Wj 25–31

Instrukcja budowy Mieszkania.

Wj 29,45–46

Klucz do całej teologii: Bóg wyprowadził Izraela, aby mieszkać pośród niego.

Wj 32

Złoty cielec.

Największe zagrożenie dla realizacji planu obecności.

Wj 33–34

Wstawiennictwo i odnowienie przymierza.

Wj 35–39

Wykonanie Przybytku.

Kpł 1,1

Bóg przemawia: z Namiotu Spotkania.

Bezpośrednia kontynuacja Wj 40.

Lb 1–10

Obóz organizuje się: wokół Mieszkania.

Obłok reguluje: dalszą wędrówkę.

1 Krl 8,10–11

Obłok i chwała: napełniają Świątynię.

2 Krn 7,1–2

BT odsyła do tego tekstu przy Wj 40,35.

Ez 10–11

Chwała Boga opuszcza zbezczeszczoną Świątynię.

Ez 43

Chwała powraca: do odnowionej świątyni.

J 1,14

Słowo: zamieszkało / rozbiło namiot pośród nas.

I: „oglądaliśmy Jego chwałę”.

To jeden z najmocniejszych chrześcijańskich rezonansów Wj 40.

Łk 1,35

Moc Najwyższego: osłania Maryję.

Tradycja chrześcijańska widzi możliwy rezonans obłoku.

Mt 17 / Mk 9 / Łk 9

Obłok przy: Przemienieniu.

Hbr 8–10

Przybytek i sanktuarium interpretowane w świetle: Chrystusa.

1 Kor 3,16

Wspólnota jako: świątynia Boga.

1 Kor 6,19

Ciało jako: świątynia Ducha.

Ef 2,21–22

Wspólnota jako: mieszkanie Boga w Duchu.

Ap 21,3

Przybytek Boga z ludźmi.

Ap 21,22

Nie ma oddzielnej świątyni: Pan Bóg i Baranek są jej świątynią.

Częste błędne odczytania

Błąd 1: „Wj 40 kończy się po prostu ukończeniem budowy”

Nie.

Kulminacją jest: chwała Boga.

Błąd 2: „Najważniejszym bohaterem finału jest Mojżesz”

Mojżesz jest wielkim sługą, ale centrum stanowi: JHWH.

Błąd 3: „Przybytek istnieje, bo Bóg potrzebuje domu”

Nie.

Bóg nie jest przestrzennie ograniczony.

Błąd 4: „Mishkan znaczy po prostu świątynia”

Najbliższy sens to: Mieszkanie.

Błąd 5: „Shekinah to słowo użyte w hebrajskim Wj 40”

Nie.

To późniejszy termin żydowski.

Błąd 6: „Shekinah nie ma żadnego związku z Wj 40”

Ma związek etymologiczny i teologiczny przez rdzeń shakan, ale nie jest rzeczownikiem tekstu Wj 40.

Błąd 7: „Obłok to tylko pogoda”

Tekst nadaje mu funkcję: teofaniczną i przewodniczą.

Błąd 8: „Wiemy dokładnie, jakie zjawisko fizyczne tworzyło obłok”

Nie.

Tekst tego nie wyjaśnia.

Błąd 9: „Chwała Boga to po prostu bardzo jasne światło”

Nie.

Kavod oznacza znacznie więcej: majestat i objawiającą się obecność Boga.

Błąd 10: „Mojżesz nie może wejść, bo zrobił coś źle”

Tekst nie podaje takiej przyczyny.

Powodem jest: intensywność obecności — obłok i chwała.

Błąd 11: „Mojżesz posiada Przybytek”

Nie.

Jest sługą Boga.

Błąd 12: „Perfekcyjnie wykonany rytuał zmusił Boga do przyjścia”

Nie.

Obecność jest Bożym darem.

Błąd 13: „Posłuszeństwo to magia”

Nie.

Jest odpowiedzią przymierza.

Błąd 14: „Aaronowe kapłaństwo to dokładnie katolickie kapłaństwo”

Nie.

To różne rzeczywistości przymierza.

Błąd 15: „Katolicki ksiądz dziedziczy kapłaństwo biologicznie po Aaronie”

Nie.

Błąd 16: „Olej namaszczenia sam w sobie produkuje świętość”

Nie.

Jest znakiem konsekracji.

Błąd 17: „Kadź jest chrzcielnicą Starego Testamentu”

Nie.

To rytualne obmycie kapłańskie.

Błąd 18: „Stół, menora i kadzidło to elementy katolickiej Mszy 1:1”

Nie.

Istnieją związki typologiczne, ale różne przymierza i historie liturgiczne.

Błąd 19: „Przybytek to dosłownie kosmos”

Nie.

„Mikrokosmos” jest interpretacją teologiczną.

Błąd 20: „Nowe stworzenie oznacza, że świat z Rdz 1 był fizycznie nieukończony”

Nie.

Chodzi o teologiczną kompozycję.

Błąd 21: „Izrael osiągnął już Ziemię Obiecaną”

Nie.

Wj 40 kończy się nadal: wędrówką.

Błąd 22: „Obecność Boga usuwa wszystkie trudności”

Nie.

Pustynia trwa.

Błąd 23: „Jeśli Bóg jest ze mną, wszystko powinno być łatwe”

Wj 40 tego nie uczy.

Błąd 24: „Obłok oznacza, że chrześcijanin powinien podejmować decyzje na podstawie przypadkowych znaków”

Nie.

Błąd 25: „Mam czekać na nadprzyrodzony znak przed każdą decyzją”

Nie.

Błąd 26: „J 1,14 dowodzi, że autor Wj 40 świadomie pisał o Jezusie”

Nie.

To późniejsze chrześcijańskie odczytanie kanoniczne.

Błąd 27: „Wj 40 wprost mówi o Maryi”

Nie.

Typologia Maryi jest późniejszym rozwinięciem.

Błąd 28: „Obłok przy Przemienieniu to fizycznie ten sam obłok”

Nie można tak twierdzić.

Chodzi o wspólny język teofanii.

Błąd 29: „Świątynia Salomona zastępuje Boga”

Nie.

Jest miejscem wybranej obecności.

Błąd 30: „Bóg mieszka tylko w jednym budynku”

Nie.

Błąd 31: „Ap 21 przywraca Przybytek Mojżesza”

Nie.

Przeciwnie: ukazuje pełnię obecności Boga.

Błąd 32: „Księga Wyjścia kończy się zamknięciem historii”

Nie.

Kończy się: dalszą wędrówką.

Błąd 33: „Wyjście z Egiptu było tylko operacją polityczną”

Nie.

Ma głęboki sens przymierza i obecności Boga.

Błąd 34: „Wolność oznacza brak zobowiązań”

Biblijna wolność prowadzi do: relacji z Bogiem.

Błąd 35: „Bóg wyprowadził Izraela tylko po to, żeby dać mu ziemię”

Wj 29 i 40 pokazują jeszcze głębszy cel: zamieszkanie pośród ludu.

Błąd 36: „Zasłona oznacza, że Bóg nie chce bliskości”

Nie.

Przybytek istnieje właśnie z powodu bliskości, ale bliskości świętej.

Błąd 37: „Skoro chwała jest w Przybytku, każdy może wejść wszędzie”

Nie.

Pozostaje struktura dostępu.

Błąd 38: „Mojżesz jest bez ograniczeń, bo jest największym prorokiem”

Wj 40 pokazuje granicę nawet dla niego.

Błąd 39: „Najważniejsze w wierze jest zbudować odpowiednią strukturę”

Struktura przygotowuje miejsce.

Bóg jest celem.

Błąd 40: „Księga Wyjścia opowiada przede wszystkim o Mojżeszu”

Najgłębiej opowiada o: Bogu, który słyszy, wyzwala, objawia się, przebacza, zawiera przymierze i zamieszkuje pośród swojego ludu.

Co Wj 40 mówi o Bogu?

1. Bóg chce mieszkać pośród swojego ludu

To główny cel całego kompleksu Przybytku.

2. Bóg jest święty

Nawet Mojżesz nie może wejść, gdy chwała wypełnia Mieszkanie.

3. Bóg jest wolny

Nie da się Go: wyprodukować ani kontrolować.

4. Bóg jest obecny

Obłok i chwała są znakiem: realnej obecności.

5. Bóg prowadzi

Nie tylko zamieszkuje.

6. Bóg prowadzi także pośród pustyni

Obecność nie zależy od: idealnych warunków.

7. Bóg jest wierny

Wypełnia obietnicę, że będzie: pośród Izraela.

8. Bóg przebacza

Po złotym cielcu mógł opuścić lud.

A jednak: odnawia przymierze.

9. Bóg jest centrum

Obóz i życie Izraela mają organizować się: wokół Niego.

10. Bóg jest celem Wyjścia

Nie tylko wolność polityczna.

Komunia.

Co Wj 40 mówi o człowieku?

Człowiek może odpowiedzieć Bogu posłuszeństwem.
Człowiek może wykonać dobre dzieło.
Człowiek nie może wyprodukować łaski.
Lider również podlega Bożemu słowu.
Nawet największy lider ma granice.
Świętość wymaga porządku.
Materia może służyć Bogu.
Człowiek potrzebuje oczyszczenia.
Człowiek potrzebuje prowadzenia.
Nie zawsze trzeba iść.
Nie zawsze trzeba czekać.
Rozeznanie wymaga cierpliwości.
Boża obecność nie usuwa pustyni.
Wędrówka może trwać, a Bóg może być naprawdę blisko.
Najważniejszym celem wolności jest życie w prawdziwej relacji.

Dla początkującego czytelnika — jedna rzecz, której nie przegap

Księga Wyjścia nie kończy się zdaniem: „Izrael był wolny”.

Kończy się czymś większym: Bóg był pośród nich i prowadził ich w drodze.

To fundamentalne.

Wyjście z Egiptu nie było tylko zmianą:

miejsca,
systemu politycznego,
właściciela pracy.

Izrael przeszedł: od domu niewoli

do: Mieszkania Boga pośród siebie.

Faraon chciał być: centrum świata Izraela.

Teraz centrum stanowi: JHWH.

Ale pustynia nadal istnieje.

To bardzo realistyczne także duchowo.

Możesz:

spotkać Boga,
doświadczyć przebaczenia,
zmienić życie,

a mimo to nadal mieć:

trudności,
pytania,
drogę przed sobą.

Wiara nie mówi: „nie będzie pustyni”.

Wj 40 mówi: „Bóg może iść z tobą przez pustynię”.

I chyba właśnie dlatego ostatnim obrazem nie jest: budynek.

Jest: droga.

Pytanie do refleksji

Czy naprawdę chcę, aby Bóg był centrum mojego życia i prowadził także wtedy, gdy Jego rytm oznacza „teraz idź”, ale również wtedy, gdy oznacza „teraz zostań i poczekaj”?

Modlitwa inspirowana Wj 40

Boże,

Ty wyprowadziłeś Izraela z domu niewoli,

ale nie zostawiłeś go samego na pustyni.

Chciałeś zamieszkać pośród niego.

Dziękuję Ci, że Twoim celem nie jest tylko wyrwać mnie z tego, co złe,

ale przyprowadzić mnie do relacji z Tobą.

Naucz mnie budować uczciwie to, co do mnie należy.

Daj mi wierność Mojżesza, który zrobił wszystko tak, jak mu poleciłeś.

Ale chroń mnie przed pychą, że mogę sam wyprodukować Twoją obecność.

Ty przychodzisz z łaski.

Nie pozwól mi zamieniać wiary w technikę, rytuał ani kontrolę.

Bądź centrum.

Gdy mam iść, daj mi odwagę iść.

Gdy mam zostać, daj mi cierpliwość czekać.

Nie potrzebuję znać całej drogi.

Daj mi światło na następny krok.

Jeśli przyjdzie pustynia, przypominaj mi, że pustynia nie oznacza, że mnie opuściłeś.

Ty byłeś obłokiem za dnia i ogniem w nocy.

Bądź także ze mną w jasności i w ciemności.

I prowadź mnie aż do miejsca, w którym już nie będę potrzebował znaku Twojej obecności,

bo będę z Tobą.

Amen.

Źródła i literatura

Tekst biblijny

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Wj 40: https://biblia.pl/czytaj/Wj/40/

Najważniejsze elementy tekstu BT V:

Wj 40,1–8 — polecenie ustawienia Przybytku;
Wj 40,9–15 — namaszczenie sanktuarium i kapłanów;
Wj 40,16 — Mojżesz wykonuje wszystko zgodnie z nakazem Pana;
Wj 40,17–33 — ustawienie i wyposażenie Mieszkania;
Wj 40,34–35 — obłok i chwała napełniają Przybytek;
Wj 40,36–38 — obłok i ogień prowadzą Izraela.

Szczególnie ważne przypisy BT:

Wj 40,20 — „Świadectwo”: odsyłacz do przypisu Wj 16,34;
Wj 40,35 — paralela do Wj 24,16 i 2 Krn 7,1–2.

Marcin Majewski

Marcin Majewski, Mieszkanie Chwały. Teologia sanktuarium Izraela na pustyni (Wj 25–40), Kraków 2008.
Marcin Majewski, W stronę Ziemi Obiecanej. Komentarz do Księgi Wyjścia, Kraków: eSPe, 2011.
Marcin Majewski, opracowania dotyczące terminu mishkan i teologii sanktuarium.

Strona autora: https://majewskimarcin.pl/publikacja/mieszkanie-chwaly-teologia-sanktuarium-izraela-na-pustyni-wj-25-40/

Najważniejsze wykorzystane wątki:

Wj 25–31 i 35–40 jako spójny kompleks kapłański;
mishkan jako Mieszkanie;
teologia obecności Boga;
obłok i chwała w inauguracji kultu;
Arka i Mieszkanie jako znaki obecności;
związek Synaju z sanktuarium;
Przybytek jako „nowe stworzenie”;
paralela Rdz 1–2 ↔ Wj 39–40;
stworzenie osiągające teologiczny cel w zamieszkaniu Boga pośród ludu.

Janusz Lemański

Janusz Lemański, Księga Wyjścia. Wstęp. Przekład z oryginału. Komentarz, Nowy Komentarz Biblijny. Stary Testament II, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2009.
Janusz Lemański, „Świadectwo” (‘ēdût) w kapłańskiej koncepcji sanktuarium i przymierza, Verbum Vitae 27 (2015), 47–76.

Strona artykułu: https://czasopisma.kul.pl/index.php/vv/article/view/1604

Najważniejsze wykorzystane wątki:

edut jako Świadectwo;
finalny związek z kamiennymi tablicami;
tablice jako znak słowa przymierza Synaju;
kapłańska teologia sanktuarium;
literacka kompozycja końcowej części Księgi Wyjścia.

Stanisław Łach

Stanisław Łach, Księga Wyjścia. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Poznań: Pallottinum, 1964.

Klasyczny komentarz polski przydatny dla:

ustawienia Przybytku;
namaszczenia;
obecności Boga;
obłoku i chwały;
relacji Przybytku do późniejszej Świątyni;
finału Księgi Wyjścia.

Ważne teksty do dalszej lektury

Rdz 1–2 — stworzenie i ukończenie dzieła;
Wj 12 — pierwszy miesiąc i Pascha;
Wj 13,21–22 — obłok i ogień;
Wj 19 — Synaj;
Wj 24,15–18 — chwała i obłok na górze;
Wj 25,8 — Bóg chce mieszkać pośród Izraela;
Wj 29,45–46 — teologiczny cel Wyjścia;
Wj 32–34 — złoty cielec, kryzys i odnowienie;
Wj 35–39 — wykonanie Mieszkania;
Kpł 1,1 — Bóg przemawia z Namiotu Spotkania;
Lb 1–10 — obóz i dalsza wędrówka;
1 Krl 8 — chwała w Świątyni Salomona;
2 Krn 7 — chwała wypełnia Świątynię;
Ez 10–11; 43 — odejście i powrót chwały;
J 1,14 — Słowo zamieszkuje pośród ludzi;
Łk 1,35 — osłonięcie mocą Najwyższego;
Hbr 8–10 — Przybytek i Chrystus;
Ef 2,21–22 — mieszkanie Boga w Duchu;
Ap 21,3.22 — ostateczny Przybytek Boga z ludźmi.

Zasada interpretacyjna

Opracowanie rozróżnia:

tekst Biblii Tysiąclecia V;
przypisy redakcyjne Pallottinum;
pierwszy sens Wj 40;
hebrajskie słownictwo;
komentarze polskich biblistów;
teologię kapłańską;
analogię stworzenie–sanktuarium;
późniejszą typologię chrześcijańską;
współczesne zastosowania duchowe.

Nie przedstawiono słowa „Shekinah” jako rzeczownika występującego w hebrajskim Wj 40.

Nie zredukowano obłoku do zwykłego zjawiska pogodowego.

Nie przedstawiono mechanizmu fizycznego obłoku jako pewnego.

Nie zredukowano kavod do światła.

Nie przedstawiono Przybytku jako miejsca, które ogranicza nieskończonego Boga.

Nie przedstawiono Mojżesza jako właściciela lub kontrolera Bożej obecności.

Nie przedstawiono poprawnego rytuału jako techniki magicznie zmuszającej Boga do przyjścia.

Nie utożsamiono kapłaństwa Aaronowego z katolickim prezbiteratem.

Nie utożsamiono rytualnego obmycia z chrześcijańskim chrztem.

Nie przedstawiono Przybytku jako bezpośredniej instrukcji chrześcijańskiej liturgii.

Nie przedstawiono koncepcji „nowego stworzenia” jako twierdzenia o fizycznym nieukończeniu kosmosu przed Wj 40.

Nie przedstawiono J 1,14 jako pierwszego historycznego sensu Wj 40.

Nie przedstawiono Łk 1,35 ani typologii Maryi jako pierwotnego znaczenia tekstu.

Nie przedstawiono obłoku jako współczesnej metody podejmowania decyzji przez losowe znaki.

Nie przedstawiono obecności Boga jako gwarancji życia bez trudności.

Nie przedstawiono końca Księgi Wyjścia jako końca drogi Izraela.

Pełny tekst Wj 40 należy czytać w Biblii Tysiąclecia na Biblia.pl.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum, wydanie V. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.