Przejdź do treści

Księga Wyjścia 1 — Izraelici w Egipcie i początek ucisku

Najpierw najważniejsza rzecz

Księga Wyjścia nie zaczyna nowej historii od zera.

Pierwsze słowa Wj 1 nawiązują bezpośrednio do końca Księgi Rodzaju. Rodzina Jakuba, która przybyła do Egiptu dzięki Józefowi, pozostaje tam po jego śmierci.

Ale sytuacja radykalnie się zmienia.

Pojawia się: „nowy król, który nie znał Józefa“.

To, co wcześniej było miejscem ocalenia, staje się miejscem ucisku.

Izraelici jednak rosną w liczbę. Im bardziej Egipcjanie próbują ich osłabić, tym bardziej lud się rozrasta.

Faraon przechodzi więc od: strachu → do ucisku → do pracy przymusowej → do próby kontrolowania narodzin → do rozkazu zabijania chłopców.

W centrum rozdziału pojawiają się dwie kobiety: Szifra i Pua.

Nie są królami, wojownikami ani prorokami. Są położnymi.

A jednak to właśnie one jako pierwsze w Księdze Wyjścia przeciwstawiają się śmiercionośnemu rozkazowi faraona.

Dlaczego?

Bo bardziej boją się Boga niż faraona.

Wj 1 — na język ludzki

Rodzina Jakuba przybyła kiedyś do Egiptu jako niewielka grupa.

Mijają lata.

Umiera Józef.

Umierają jego bracia.

Umiera całe tamto pokolenie.

Ale potomków Izraela jest coraz więcej.

Egipt przestaje patrzeć na nich jak na rodzinę człowieka, który uratował kraj przed głodem.

Nowy faraon widzi w nich: zagrożenie.

Myśli politycznie:

„Jest ich coraz więcej. A jeśli wybuchnie wojna? A jeśli przyłączą się do naszych wrogów? A jeśli opuszczą kraj?“

Postanawia więc ich osłabić.

Nakłada na nich ciężką pracę.

Izraelici budują miasta-spichlerze Pitom i Ramses.

Ale plan nie działa.

Im bardziej są uciskani: tym bardziej się rozmnażają.

Egipcjanie zaczynają się ich bać jeszcze bardziej.

Ucisk staje się brutalniejszy.

Izraelici pracują przy:

  • zaprawie,
  • cegłach,
  • pracach polowych,
  • innych ciężkich robotach.

Faraon próbuje więc kolejnej metody.

Wzywa hebrajskie położne:

  • Szifrę,
  • Puę.

Rozkazuje im zabijać nowo narodzonych chłopców hebrajskich.

Dziewczynki mają pozostawać przy życiu.

Ale położne: boją się Boga.

Nie wykonują rozkazu.

Pozwalają chłopcom żyć.

Faraon pyta, dlaczego to robią.

Położne odpowiadają, że Hebrajki rodzą szybko, zanim położna zdąży przyjść.

Bóg okazuje położnym dobro.

Izraelitów nadal przybywa.

Faraon wydaje więc jeszcze bardziej otwarty rozkaz: każdy hebrajski chłopiec ma zostać wrzucony do Nilu.

I właśnie w tym momencie rozpocznie się Wj 2.

Urodzi się chłopiec.

Jego matka będzie musiała ukrywać go przed rozkazem faraona.

Potem umieści go: na Nilu.

Ale nie w taki sposób, jak zamierzał faraon.

Tym chłopcem będzie: Mojżesz.

1. „Oto imiona synów Izraela“

Hebrajski tytuł Księgi Wyjścia brzmi: שְׁמוֹת — Szemot

czyli: „Imiona“.

Nazwa pochodzi od pierwszych słów księgi.

2. Izrael oznacza tutaj Jakuba

Synowie Izraela to synowie Jakuba.

3. Wj 1 kontynuuje Rdz 46

Lista imion przypomina przybycie rodziny Jakuba do Egiptu.

4. Nie zaczynamy nowej opowieści

Księga Wyjścia jest dalszym ciągiem historii obietnicy.

5. Ruben

Pierworodny Jakuba zostaje wymieniony jako pierwszy.

6. Symeon, Lewi i Juda

To synowie Lei.

Lewi będzie szczególnie ważny dla dalszej historii Mojżesza.

7. Issachar i Zabulon

Kolejni synowie Lei.

8. Beniamin

Syn Racheli i młodszy brat Józefa.

9. Dan i Neftali

Synowie Bilhy.

10. Gad i Aser

Synowie Zilpy.

11. Józef już był w Egipcie

To kluczowy szczegół.

Rodzina znalazła się w Egipcie właśnie dzięki wcześniejszej historii Józefa.

12. Siedemdziesiąt osób

Tekst podaje symboliczną i tradycyjną liczbę całej rodziny Jakuba, która znalazła się w Egipcie.

13. Od rodziny do narodu

Właśnie to wydarzy się w Księdze Wyjścia.

14. Józef umiera

Rdz 50 kończył się jego śmiercią.

Wj 1 przypomina ten fakt.

15. Umierają bracia Józefa

Odchodzi pokolenie patriarchalne.

16. Ale obietnica nie umiera

To jedna z najważniejszych myśli początku księgi.

17. Izraelici są płodni

Tekst używa nagromadzenia określeń podkreślających niezwykły wzrost liczby ludności.

18. „Rozradzali się“

Motyw płodności łączy Wj 1 z pierwszymi rozdziałami Rodzaju.

19. „Rozmnażali się“

To echo Bożego błogosławieństwa stworzenia.

20. „Stawali się coraz liczniejsi“

Obietnica potomstwa dana patriarchom zaczyna się spełniać.

21. Ziemia napełnia się nimi

Język przypomina polecenie z Rdz 1.

22. Błogosławieństwo staje się problemem dla faraona

To, co z perspektywy Boga jest spełnianiem obietnicy, z perspektywy imperium wygląda jak zagrożenie.

23. Nowy król

Pojawia się faraon reprezentujący zupełnie inną politykę.

24. „Nie znał Józefa“

Nie musi oznaczać zwykłego braku wiedzy historycznej.

Może wskazywać na brak uznania dawnych zasług i zerwanie wcześniejszej relacji.

25. Pamięć polityczna znika

Nowa władza nie czuje zobowiązania wobec rodziny Józefa.

26. Faraon zaczyna od strachu

Jeszcze przed niewolą pojawia się: lęk przed obcymi.

27. „Lud synów Izraela jest liczniejszy“

Faraon opisuje Izrael jako zbiorowe zagrożenie.

28. „Postąpmy z nim roztropnie“

To ironia tekstu.

Faraon uważa swoją politykę za mądrą.

W rzeczywistości prowadzi kraj ku konfliktowi z Bogiem.

29. Strach przed wojną

Faraon obawia się, że Izraelici mogą poprzeć nieprzyjaciela.

30. Strach przed utratą kontroli

Obawia się również, że opuszczą kraj.

31. Paradoks

Egipt boi się, że Izrael odejdzie.

Później faraon będzie za wszelką cenę próbował: nie pozwolić mu odejść.

32. Nadzorcy robót

Pierwszym narzędziem ucisku jest system pracy przymusowej.

33. Ciężary

Celem jest osłabienie ludności.

34. Pitom

Jedno z miast budowanych przez Izraelitów.

35. Ramses

Drugie miasto-spichlerz wymienione w tekście.

36. Miasta-spichlerze

Służyły administracji i magazynowaniu dóbr państwowych.

37. Imperium buduje swoją potęgę cudzą pracą

To ważny motyw społeczny Wj 1.

38. Plan faraona nie działa

Im bardziej lud jest uciskany: tym bardziej się rozmnaża.

39. To jeden z pierwszych wielkich paradoksów Księgi Wyjścia

Ucisk nie potrafi zatrzymać Bożej obietnicy.

40. Egipcjanie odczuwają lęk

Wzrost Izraela powoduje jeszcze większe napięcie.

41. Ucisk staje się brutalniejszy

Praca nie jest już tylko środkiem ekonomicznym.

Staje się narzędziem wyniszczenia.

42. Zaprawa i cegły

Izraelici wykonują ciężkie prace budowlane.

43. Praca na polu

Ucisk obejmuje również rolnictwo.

44. „Cała praca“

Narrator podkreśla totalny charakter podporządkowania.

45. Faraon zmienia strategię

Skoro ciężka praca nie zatrzymuje wzrostu ludności, próbuje kontrolować narodziny.

46. Hebrajskie położne

Tekst wymienia dwie z nich z imienia.

47. Szifra

Hebrajskie: שִׁפְרָה — Szifrah

imię może być związane z pięknem lub dobrem.

48. Pua

Hebrajskie: פּוּעָה — Pu’ah

druga z położnych wymienionych przez narratora.

49. Faraon nie ma imienia

To literacko niezwykle znaczące.

50. Potężny władca pozostaje anonimowy

A dwie kobiety o niewielkiej pozycji społecznej: zostają zapamiętane z imienia.

51. Biblia odwraca hierarchię pamięci

Imperium pamięta swoich królów.

Tekst biblijny zapamiętuje ludzi, którzy wybrali życie.

52. Rozkaz faraona

Położne mają obserwować poród.

53. Chłopcy mają ginąć

Faraon uderza w przyszłość ludu.

54. Dziewczynki mają żyć

Prawdopodobnym celem jest osłabienie i asymilacja Izraela.

55. Położne nie wykonują rozkazu

To pierwszy jawny akt nieposłuszeństwa wobec polityki faraona.

56. Dlaczego?

Tekst odpowiada: „bały się Boga“.

57. Hebrajskie jare

יָרֵא — jare

oznacza:

  • bać się,
  • odczuwać bojaźń,
  • mieć respekt.

58. Bojaźń Boża

Nie oznacza tutaj panicznego lęku przed Bogiem.

Oznacza uznanie, że: Boży autorytet stoi wyżej niż rozkaz człowieka.

59. To moralny punkt rozdziału

Położne muszą wybrać między:

  • prawem władcy,
  • ochroną niewinnego życia.

60. Wybierają życie

I Biblia ocenia ich decyzję pozytywnie.

61. Faraon zauważa, że plan nie działa

Chłopcy nadal żyją.

62. Wzywa położne

Pyta o przyczynę.

63. Odpowiedź położnych

Mówią, że Hebrajki są żywotne i rodzą przed przybyciem położnej.

64. Czy położne kłamią?

Tekst nie zatrzymuje się na analizie technicznej ich wypowiedzi.

65. Co tekst pochwala wprost?

Ich bojaźń Bożą i ochronę życia.

66. Nie należy budować z tego prostego hasła „Biblia pochwala każde kłamstwo w dobrej sprawie“

Narracja jest bardziej konkretna.

67. Bóg okazuje dobro położnym

To wyraźna ocena ich postawy.

68. Lud nadal się mnoży

Plan faraona ponownie przegrywa.

69. Bóg „uczynił im domy“

Hebrajski zwrot może oznaczać obdarzenie ich rodzinami / potomstwem.

70. Dlaczego?

Tekst ponownie podkreśla: ponieważ bały się Boga.

71. Faraon eskaluje przemoc

Skryty rozkaz skierowany do położnych zostaje zastąpiony rozkazem skierowanym do całego ludu.

72. „Każdego chłopca wrzućcie do Nilu“

Przemoc staje się publiczną polityką.

73. Nil

Rzeka będąca źródłem życia Egiptu zostaje zamieniona przez faraona w narzędzie śmierci.

74. To przygotowanie do Wj 2

Matka Mojżesza umieści dziecko na Nilu.

75. Ale Mojżesz nie zostanie wrzucony bezbronnie do rzeki

Zostanie umieszczony w specjalnym koszyku.

76. Hebrajskie tewah

W Wj 2 pojawi się słowo oznaczające skrzynię/kosz, użyte wcześniej w Biblii również wobec arki Noego.

77. Woda śmierci stanie się miejscem ocalenia

To typowy dla Księgi Wyjścia paradoks.

78. Faraon chce zniszczyć wybawcę

Nie wie jednak, że jego własna polityka przygotuje okoliczności, w których Mojżesz trafi: do domu faraona.

79. Bóg w Wj 1 prawie nie przemawia

Nie ma jeszcze płonącego krzewu.

80. Nie ma jeszcze plag

Nie ma jeszcze rozstąpienia morza.

81. A jednak Bóg działa

Widać to w:

  • wzroście ludu,
  • odwadze położnych,
  • nieskuteczności planów faraona.

82. To ważna lekcja

Boża obecność nie zawsze objawia się od razu spektakularnym cudem.

83. Czasem pierwszym znakiem działania Boga jest to, że zło:

nie osiąga celu, który sobie wyznaczyło.

84. Faraon ma ogromną władzę

Ale nie kontroluje historii.

85. Położne mają mało władzy

Ale ich decyzje mają ogromne znaczenie.

86. Kto naprawdę jest silny?

Wj 1 zaczyna odwracać nasze wyobrażenie o sile.

87. Faraon boi się Izraela

Położne boją się Boga.

88. Dwa rodzaje lęku prowadzą w dwie strony

Strach faraona prowadzi do przemocy.

Bojaźń Boża prowadzi położne do ochrony życia.

89. To jeden z kluczy do rozdziału

To, kogo się boisz, wpływa na to, komu jesteś gotów się sprzeciwić.

90. Najważniejsza lekcja Wj 1

Imperium może próbować kontrolować życie, pracę i przyszłość człowieka, ale: Boża obietnica jest większa od lęku faraona, a wierność Bogu może rozpocząć się od odwagi zwykłych ludzi.

Ważne słowa hebrajskie — Wj 1

Hebrajski Transliteracja Znaczenie

שְׁמוֹת Szemot imiona בְּנֵי יִשְׂרָאֵל bene Jisra’el synowie Izraela פָּרָה parah być płodnym רָבָה rawah mnożyć się, stawać się licznym עָצַם acam stać się silnym/licznym מֶלֶךְ melech król חָכַם chacham być mądrym, działać roztropnie עָבַד awad pracować, służyć עֲבֹדָה awodah praca, służba פֶּרֶךְ perech ciężka, bezwzględna praca מְיַלֶּדֶת mejalledet położna יָרֵא jare bać się, mieć bojaźń אֱלֹהִים Elohim Bóg חָיָה chajah żyć, pozostawić przy życiu יְאֹר je’or Nil

Klucz do Biblii — Wj 1

  1. Księga Wyjścia kontynuuje historię Rodzaju.
  2. Początek przypomina imiona synów Jakuba.
  3. Jakub jest tutaj nazywany Izraelem.
  4. Józef przebywał w Egipcie wcześniej niż pozostali.
  5. Rodzina Jakuba liczy według tekstu siedemdziesiąt osób.
  6. Józef umiera.
  7. Umierają jego bracia.
  8. Odchodzi całe tamto pokolenie.
  9. Izraelici jednak rozmnażają się.
  10. Ich liczba szybko rośnie.
  11. Wzrost przypomina błogosławieństwo stworzenia.
  12. Realizuje się również obietnica licznego potomstwa patriarchów.
  13. Pojawia się nowy król Egiptu.
  14. Nie uznaje szczególnej pozycji związanej z Józefem.
  15. Patrzy na Izraelitów jak na zagrożenie.
  16. Źródłem jego polityki jest lęk.
  17. Obawia się ich liczebności.
  18. Obawia się wojny.
  19. Obawia się sojuszu Izraela z nieprzyjacielem.
  20. Obawia się utraty kontroli nad ludem.
  21. Faraon proponuje „roztropną“ politykę.
  22. Narracja pokazuje jej przewrotność.
  23. Egipt ustanawia nadzorców robót.
  24. Izraelici zostają poddani ciężkiej pracy.
  25. Budują Pitom.
  26. Budują Ramses.
  27. Są to miasta-spichlerze.
  28. Ucisk ma ograniczyć wzrost ludu.
  29. Plan nie działa.
  30. Im większy ucisk, tym większy wzrost.
  31. Egipcjanie jeszcze bardziej boją się Izraela.
  32. Praca staje się brutalna.
  33. Obejmuje wyrób zaprawy.
  34. Obejmuje wyrób cegieł.
  35. Obejmuje pracę na polu.
  36. Faraon przechodzi do kontroli narodzin.
  37. Wzywa hebrajskie położne.
  38. Pierwsza ma na imię Szifra.
  39. Druga ma na imię Pua.
  40. Faraon pozostaje bezimienny.
  41. Położne zostają zapamiętane z imienia.
  42. Mają zabijać chłopców.
  43. Dziewczynki mają pozostawiać przy życiu.
  44. Rozkaz uderza w przyszłość Izraela.
  45. Położne nie wykonują rozkazu.
  46. Tekst podaje ich motywację.
  47. Boją się Boga.
  48. Bojaźń Boża prowadzi je do ochrony życia.
  49. Pozwalają chłopcom żyć.
  50. Faraon wzywa je na przesłuchanie.
  51. Pyta, dlaczego nie wykonały polecenia.
  52. Położne mówią o szybko rodzących Hebrajkach.
  53. Narrator nie koncentruje się na ocenie technicznej tej wypowiedzi.
  54. Wyraźnie pozytywnie ocenia ich bojaźń Bożą.
  55. Bóg okazuje im dobro.
  56. Izrael nadal się rozmnaża.
  57. Lud staje się bardzo liczny.
  58. Bóg obdarza położne rodzinami.
  59. Faraon ponownie eskaluje przemoc.
  60. Rozkazuje całemu ludowi egipskiemu.
  61. Każdy hebrajski chłopiec ma zostać wrzucony do Nilu.
  62. Dziewczynki mają pozostać przy życiu.
  63. Nil zostaje wykorzystany jako narzędzie śmierci.
  64. Rozkaz przygotowuje historię narodzin Mojżesza.
  65. Wj 2 rozpocznie się pod tym zagrożeniem.
  66. Mojżesz zostanie umieszczony na Nilu.
  67. Nie zginie.
  68. Trafi pod opiekę córki faraona.
  69. Plan faraona zacznie obracać się przeciw niemu.
  70. Wj 1 pokazuje konflikt między imperium a Bożą obietnicą.
  71. Faraon próbuje ograniczyć płodność Izraela.
  72. Błogosławieństwo pozostaje skuteczne.
  73. Faraon działa ze strachu.
  74. Położne działają z bojaźni Bożej.
  75. Strach faraona rodzi przemoc.
  76. Bojaźń Boga rodzi odwagę.
  77. Zwykłe osoby stają się pierwszymi bohaterkami oporu.
  78. Bóg działa jeszcze bez wielkich cudów.
  79. Jego działanie widać w zachowaniu życia.
  80. Rozdział przygotowuje wejście Mojżesza.

Niezbędnik Biblijny — Wj 1

Księga: Wyjścia
Rozdział: 1
Sekcja: Izrael w Egipcie przed narodzinami Mojżesza
Poprzedni: Rdz 50 — śmierć Józefa i zapowiedź wyjścia
Następny: Wj 2 — narodziny, ocalenie i ucieczka Mojżesza

Główne osoby

  • synowie Izraela
  • potomkowie Jakuba
  • faraon
  • Szifra
  • Pua

Główne miejsca

  • Egipt
  • Pitom
  • Ramses
  • Nil

Struktura

Wj 1,1–7 — od rodziny Jakuba do licznego ludu.
Wj 1,8–14 — nowy faraon i niewolniczy ucisk.
Wj 1,15–21 — Szifra i Pua przeciwstawiają się rozkazowi zabijania dzieci.
Wj 1,22 — faraon nakazuje wrzucać chłopców do Nilu.

Oś rozdziału

imiona synów Izraela → śmierć Józefa i pokolenia → niezwykły wzrost ludu → nowy faraon → strach → praca przymusowa → Pitom i Ramses → jeszcze większy wzrost → brutalizacja niewoli → Szifra i Pua → rozkaz zabijania chłopców → bojaźń Boża → ocalenie dzieci → błogosławieństwo położnych → rozkaz wrzucania chłopców do Nilu → przygotowanie historii Mojżesza.

Co Wj 1 mówi o strachu?

Rozdział pokazuje dwa bardzo różne rodzaje lęku.

Faraon: boi się ludzi.

Położne: boją się Boga.

Lęk faraona rodzi:

  • podejrzliwość,
  • manipulację,
  • ucisk,
  • przemoc,
  • śmierć.

Bojaźń Boża położnych rodzi:

  • odwagę,
  • nieposłuszeństwo wobec zbrodniczego rozkazu,
  • ochronę życia.

Co Wj 1 mówi o władzy?

Biblia nie twierdzi, że każdemu poleceniu władcy należy być posłusznym bez względu na jego treść.

Szifra i Pua stają wobec rozkazu bezpośrednio wymierzonego w niewinne życie.

Ich odmowa zostaje przedstawiona pozytywnie.

To ważny biblijny fundament rozróżnienia między: prawowitą władzą a rozkazem sprzecznym z prawem Bożym.

Co Wj 1 mówi o życiu?

Pierwszy wielki konflikt Księgi Wyjścia dotyczy właśnie życia.

Faraon próbuje decydować: kto może żyć.

Położne odmawiają współpracy ze śmiercią.

Co Wj 1 mówi o Bożej obietnicy?

Bóg obiecał patriarchom liczne potomstwo.

Faraon próbuje ten rozwój zatrzymać.

Nie potrafi.

To jedna z głównych prawd rozdziału: Bożej wierności nie da się unieważnić politycznym dekretem.

Co Wj 1 mówi o zwykłych ludziach?

Pierwszymi osobami, które przeciwstawiają się faraonowi, nie są:

  • Mojżesz,
  • Aaron,
  • wojownicy,
  • kapłani.

Są nimi: dwie położne.

Biblijna historia zbawienia często zaczyna się od ludzi, których świat uznałby za mało znaczących.

Powiązania z innymi tekstami Biblii

Rdz 1,28

„Bądźcie płodni i rozmnażajcie się“ — język Wj 1 nawiązuje do błogosławieństwa stworzenia.

Rdz 12,2

Obietnica uczynienia z Abrahama wielkiego narodu.

Rdz 15,13–14

Zapowiedź pobytu potomków Abrahama w obcej ziemi i późniejszego wyjścia.

Rdz 46

Przybycie Jakuba i jego rodziny do Egiptu.

Rdz 50,24–25

Józef zapowiada przyszłe działanie Boga i wyjście z Egiptu.

Wj 2

Rozkaz faraona wobec chłopców staje się bezpośrednim tłem narodzin Mojżesza.

Wj 3

Bóg objawi Mojżeszowi, że widzi ucisk swojego ludu.

Wj 5

Motyw niewolniczej pracy i cegieł zostanie rozwinięty.

Wj 12–14

Faraon ostatecznie będzie musiał pozwolić Izraelowi wyjść.

Dz 5,29

„Trzeba bardziej słuchać Boga niż ludzi“ — nowotestamentowa zasada dobrze oddająca logikę decyzji położnych.

Biblia Tysiąclecia i komentarze polskich biblistów

Biblia Tysiąclecia

Podstawowym tekstem pozostaje Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum.

Wj 1 należy czytać w ścisłym związku z końcem Księgi Rodzaju. Lista synów Jakuba, śmierć Józefa i gwałtowny wzrost liczby Izraelitów tworzą przejście od historii jednej rodziny do historii całego ludu.

Szczególnie istotne są motywy:

  • liczebnego wzrostu Izraela,
  • politycznego lęku faraona,
  • ciężkiej pracy,
  • miast Pitom i Ramses,
  • położnych Szifry i Puy,
  • bojaźni Bożej,
  • rozkazu zabijania chłopców,
  • Nilu jako miejsca planowanej śmierci.

Polska perspektywa egzegetyczna

W polskiej egzegezie katolickiej początek Księgi Wyjścia odczytuje się przede wszystkim jako kontynuację historii patriarchów oraz wprowadzenie do wielkiego tematu wyzwolenia.

Ważne są cztery napięcia:

  1. obietnica Boga kontra polityka faraona — wzrost Izraela jest znakiem wierności obietnicy;
  2. życie kontra polityka śmierci — rozkazy faraona stają się coraz brutalniejsze;
  3. strach faraona kontra bojaźń Boża położnych;
  4. potęga imperium kontra działanie Boga przez osoby pozornie słabe.

Szifra i Pua są więc nie tylko postaciami pobocznymi. Ich decyzja wprowadza jeden z podstawowych motywów całej księgi: posłuszeństwo Bogu ma pierwszeństwo przed rozkazem człowieka prowadzącym do zła.

Głosy polskich biblistów i polskiej egzegezy

Ks. prof. Janusz Lemański

Janusz Lemański, autor naukowego komentarza „Księga Wyjścia. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz” (Nowy Komentarz Biblijny, 2009), przypomina w swoich badaniach nad Exodusem, że opowiadania o wyjściu należy czytać równocześnie na dwóch poziomach: historycznym i teologicznym. Sam Exodus jest dla Izraela tradycją fundamentalną dla jego tożsamości, natomiast szczegóły rekonstrukcji historycznej pozostają przedmiotem poważnej dyskusji. Dla Wj 1 oznacza to, że nie wolno redukować rozdziału do pytania: „który dokładnie faraon i w którym roku?”. Tekst chce przede wszystkim pokazać narodziny konfliktu między logiką imperium a obietnicą Boga oraz przygotować opowieść o wyzwoleniu.

Ks. prof. Stanisław Łach

Klasyczny polski komentarz Stanisława Łacha, „Księga Wyjścia. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz” (Pallottinum, 1964), należy do najważniejszych starszych polskich opracowań tej księgi. Czytając Wj 1 w jego duchu, trzeba zachować ścisłą ciągłość z Księgą Rodzaju: rodzina Jakuba staje się ludem, a pobyt w Egipcie przechodzi od ocalenia do niewoli. Wzrost Izraela nie jest przypadkowym detalem demograficznym, lecz pozostaje związany z wypełnianiem obietnicy potomstwa danej patriarchom.

Polska tradycja katolickiej egzegezy

Wspólny i bardzo ważny trop interpretacyjny jest następujący: faraon odpowiada na wzrost życia coraz mocniejszą kontrolą, natomiast Bóg działa po stronie życia, choć w Wj 1 nie dokonuje jeszcze spektakularnego cudu. Działa poprzez płodność ludu oraz sumienia Szifry i Puy. To przygotowuje czytelnika do jednego z centralnych tematów Księgi Wyjścia: Bóg wyprowadza z niewoli, ale bardzo często pierwszym znakiem wyzwolenia jest odmowa współpracy ze złem.

Ważna uwaga z przypisów Biblii Tysiąclecia

Przypis BT V do Wj 1,5 zwraca uwagę, że tekst masorecki mówi o 70 osobach, natomiast jeden z rękopisów z Qumran, Septuaginta i Dz 7,14 podają 75. Nie jest to błąd zmieniający sens opowiadania, lecz przykład różnic między starożytnymi tradycjami tekstualnymi.

Przypis BT V do Wj 1,8 jako najbardziej prawdopodobnego władcę wskazuje Ramzesa II (XIII w. przed Chr.), ale rekonstrukcja chronologii Wyjścia pozostaje dyskutowana. Dlatego identyfikację tę należy traktować jako ważną hipotezę, a nie jako fakt bezsporny.

Trudne pytania

Kim był „nowy król, który nie znał Józefa“?

Tekst biblijny nie podaje jego imienia. Próby dokładnego utożsamienia faraona zależą od przyjmowanej chronologii Wyjścia i pozostają przedmiotem dyskusji. Dla przesłania Wj 1 ważniejsze jest to, że nowa władza odrzuca pamięć o Józefie i zaczyna postrzegać Izrael jako zagrożenie.

Czy Pitom i Ramses pozwalają dokładnie datować Wyjście?

Nazwy są ważnymi danymi historyczno-geograficznymi, ale same nie rozstrzygają całej chronologii. Nie należy przedstawiać jednej rekonstrukcji jako całkowicie bezdyskusyjnej.

Czy Szifra i Pua były jedynymi położnymi całego Izraela?

Tekst wymienia dwie położne z imienia. Mogły być przełożonymi większej grupy albo reprezentatywnymi postaciami. Sam rozdział nie wyjaśnia organizacji ich pracy.

Czy położne skłamały faraonowi?

Ich odpowiedź może być rozumiana jako wybieg chroniący dzieci. Tekst wyraźnie pochwala jednak nie „technikę kłamstwa“, lecz ich bojaźń Bożą i fakt, że nie wykonywały rozkazu zabijania.

Dlaczego Bóg nie zatrzymuje faraona natychmiast?

Wj 1 dopiero rozpoczyna historię wyzwolenia. Bóg działa już poprzez zachowanie ludu i odwagę położnych, ale pełna interwencja zostanie objawiona w kolejnych rozdziałach.

Częste błędne odczytania

„Nowy faraon po prostu nie wiedział, kim był Józef“

Sformułowanie może mieć głębszy sens polityczny: nowa władza nie uznaje relacji i zasług związanych z Józefem.

„Bóg nagradza położne za kłamstwo“

Tekst jako powód ich pozytywnej oceny podkreśla przede wszystkim bojaźń Bożą i ochronę życia.

„Izraelici od początku byli w Egipcie niewolnikami“

Nie. Księga Rodzaju pokazuje, że przybyli tam jako rodzina Józefa podczas głodu. Niewola jest późniejszym etapem.

„Faraon od razu nakazał zabijanie dzieci“

Nie. Widać eskalację: najpierw praca przymusowa, potem rozkaz dla położnych, a na końcu publiczny nakaz wrzucania chłopców do Nilu.

„Wj 1 to tylko tło przed historią Mojżesza“

Nie. Rozdział już zawiera fundamentalne tematy całej księgi: obietnicę, ucisk, władzę, życie, bojaźń Bożą i opór wobec zła.

Co warto zaznaczyć w Biblii?

Wj 1,7

Izraelici stają się niezwykle liczni.

Dopisek: Obietnica Boga może rozwijać się także wtedy, gdy jedno pokolenie odchodzi.

Wj 1,12

Im bardziej lud jest uciskany, tym bardziej się rozrasta.

Dopisek: Nie każda presja jest w stanie zatrzymać to, co Bóg prowadzi.

Wj 1,17

Położne boją się Boga i nie wykonują rozkazu faraona.

Dopisek: Są sytuacje, w których wierność Bogu wymaga powiedzenia „nie“ człowiekowi mającemu władzę.

Wj 1,20–21

Bóg okazuje dobro położnym.

Dopisek: Bóg widzi odwagę ludzi, których wielka historia mogłaby łatwo przeoczyć.

Wj 1,22

Faraon rozkazuje wrzucać chłopców do Nilu.

Dopisek: Gdy strach przejmuje władzę nad człowiekiem, łatwo zaczyna on usprawiedliwiać coraz większe zło.

Pytania do refleksji

Czy moje decyzje częściej rodzą się ze strachu przed ludźmi czy z bojaźni Boga?

Czy potrafiłbym odmówić wykonania polecenia, gdyby było ono oczywiście wymierzone w niewinnego człowieka?

Czy dostrzegam działanie Boga także wtedy, gdy nie wydarza się żaden spektakularny cud?

Kogo w swoim otoczeniu uważam za „mało znaczącego“, choć jego codzienna wierność może mieć ogromne znaczenie?

Czy lęk przed utratą kontroli nie prowadzi mnie czasem do traktowania innych jak zagrożenia?

Jedno zdanie do zapamiętania

Wj 1 pokazuje, że faraon próbuje zatrzymać Bożą obietnicę poprzez strach, niewolę i śmierć, lecz jego plany przegrywają także dzięki odwadze dwóch położnych, które bardziej boją się Boga niż potężnego władcy.

Co dalej? — Wj 2

Rozkaz faraona brzmi: chłopców wrzucać do Nilu.

Właśnie wtedy w rodzinie z pokolenia Lewiego rodzi się chłopiec.

Matka ukrywa go przez trzy miesiące.

Potem przygotowuje dla niego koszyk i umieszcza go wśród sitowia nad Nilem.

Znajdzie go: córka faraona.

Chłopiec wychowany w samym centrum egipskiej potęgi stanie się człowiekiem, przez którego Bóg rozpocznie wyprowadzanie Izraela z niewoli.

Jego imię: Mojżesz.

Źródła i literatura

  1. Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Wj 1 jako podstawowy tekst projektu.
  2. Biblia.pl, „Księga Wyjścia, rozdział 1“ — źródło projektu dla tekstu Biblii Tysiąclecia.
  3. Rdz 1; 12; 15; 46; 50 — kontekst płodności, obietnicy patriarchalnej i pobytu Izraela w Egipcie.
  4. Wj 2–5; 12–14 — dalszy rozwój konfliktu z faraonem i historii wyzwolenia.
  5. Dz 5,29 — nowotestamentowa zasada pierwszeństwa posłuszeństwa Bogu.
  6. Tekst hebrajski Wj 1 — pomocniczo dla terminów Szemot, parah, rawah, awodah, perech, jare i je’or.
  7. Janusz Lemański, Księga Wyjścia. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, Nowy Komentarz Biblijny. Stary Testament 2, Edycja Świętego Pawła, 2009.
  8. Janusz Lemański, „Exodus – pomiędzy historią, mitem i koncepcją teologiczną”, The Biblical Annals 4/2 (2014), 279–311 — dla rozróżnienia pomiędzy rekonstrukcją historyczną a teologicznym znaczeniem tradycji Wyjścia.
  9. Stanisław Łach, Księga Wyjścia. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz, Pismo Święte Starego Testamentu 1/2, Pallottinum, 1964.
  10. Marcin Majewski, Pięcioksiąg odczytany na nowo — pomocniczo dla szerszego kontekstu literackiego i teologicznego Tory.

Uwaga metodologiczna

Opracowanie zachowuje katolicką perspektywę projektu i traktuje Biblię Tysiąclecia jako tekst podstawowy. W kwestiach historycznych, takich jak identyfikacja faraona czy dokładne datowanie Wyjścia, nie przedstawiono hipotez dyskusyjnych jako pewników. Nie reprodukowano całego tekstu biblijnego; cytaty ograniczono do krótkich kluczowych sformułowań.

Następny rozdział

Wj 2 — narodziny Mojżesza, ocalenie z Nilu, zabicie Egipcjanina i ucieczka do Madianu.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.