Księga Rodzaju 50 — Pogrzeb Jakuba, przebaczenie Józefa i śmierć Józefa

Najpierw najważniejsza rzecz

Rdz 50 zamyka całą Księgę Rodzaju.

Rozdział zaczyna się od śmierci Jakuba, a kończy śmiercią Józefa. Pomiędzy tymi dwiema śmierciami pojawia się jednak zasadnicze przesłanie całej historii Józefa: człowiek może zamierzać zło, a Bóg potrafi przeprowadzić historię ku dobru i ocaleniu życia.

Po pogrzebie ojca bracia Józefa ponownie zaczynają się bać. Podejrzewają, że dotychczasowa łagodność Józefa mogła wynikać wyłącznie z obecności Jakuba.

Józef odpowiada im jednak, że nie jest na miejscu Boga. Nie bierze na siebie roli najwyższego sędziego i nie odpowiada zemstą.

Na końcu sam Józef umiera w Egipcie. Przed śmiercią pozostawia jednak rodzinie obietnicę: Bóg wyprowadzi was z tej ziemi.

Księga Rodzaju zaczynała się stworzeniem świata.

Kończy się: trumną w Egipcie.

Ale ta trumna nie jest znakiem klęski. Kości Józefa pozostają świadectwem oczekiwania na dalszy ciąg — na Wyjście.

Rdz 50 — na język ludzki

Jakub umiera.

Józef rzuca się na ojca, płacze i całuje go.

Następnie poleca egipskim lekarzom zabalsamować ciało Jakuba. Proces trwa czterdzieści dni, a Egipcjanie opłakują patriarchę przez siedemdziesiąt dni.

Józef prosi faraona o zgodę na wyjazd do Kanaanu, ponieważ obiecał ojcu pochować go w przygotowanym grobie.

Faraon się zgadza.

Do Kanaanu rusza ogromny orszak:

rodzina Józefa,
jego bracia,
dostojnicy Egiptu,
wozy,
jeźdźcy.

Po drodze odbywa się wielka żałoba.

Wreszcie synowie Jakuba grzebią ojca w pieczarze Makpela — dokładnie tam, gdzie Jakub chciał spocząć.

Po pogrzebie wszyscy wracają do Egiptu.

I wtedy wraca stary problem: strach braci.

Myślą:

„Ojciec już nie żyje. Może Józef tylko dla niego powstrzymywał się od zemsty?“

Przekazują Józefowi prośbę o przebaczenie.

Józef płacze.

Bracia przychodzą i padają przed nim.

Józef odpowiada: „Nie bójcie się“.

Pyta: „Czyż ja jestem na miejscu Boga?“

Następnie wypowiada słowa stanowiące jeden z kluczy do całej historii: oni zamierzali wobec niego zło, ale Bóg poprowadził wydarzenia ku dobru, aby ocalić życie wielu ludzi.

Józef nie zaprzecza, że bracia uczynili zło.

Nie mówi:

„Nic się nie stało“.

Mówi: zło było złem, ale nie miało ostatniego słowa.

Potem zapewnia, że będzie troszczył się o braci i ich dzieci.

Mijają lata.

Józef dożywa 110 lat i ogląda kolejne pokolenia swojej rodziny.

Przed śmiercią mówi, że Bóg nawiedzi swój lud i wyprowadzi go z Egiptu do ziemi obiecanej Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi.

Prosi, aby wtedy zabrano również jego kości.

Józef umiera.

Zostaje zabalsamowany i złożony w trumnie w Egipcie.

I na tym kończy się Rodzaj.

Ale historia Boga z Izraelem: dopiero wchodzi w następny etap.

1. Józef płacze nad ojcem

Pierwszy obraz Rdz 50 jest bardzo osobisty.

Wielki urzędnik Egiptu jest przede wszystkim: synem opłakującym ojca.

2. Józef całuje Jakuba

To gest miłości i pożegnania.

3. Balsamowanie

Józef poleca lekarzom zabalsamować ciało ojca.

4. Dlaczego balsamowanie?

Rodzina chce przewieźć ciało Jakuba z Egiptu do Kanaanu.

Egipskie praktyki konserwacji ciała umożliwiają długi okres żałoby i transport.

5. Lekarze

Tekst mówi o lekarzach Józefa, nie o kapłanach.

To interesujący szczegół narracyjny.

6. Czterdzieści dni

Tyle według tekstu trwa proces balsamowania.

7. Siedemdziesiąt dni żałoby

Egipcjanie uczestniczą w żałobie po Jakubie.

Pokazuje to także wysoką pozycję Józefa.

8. Józef prosi o możliwość wyjazdu

Chce spełnić przysięgę złożoną ojcu.

9. Jakub przygotował grób

W centrum pozostaje jego pragnienie pochówku w Kanaanie.

10. Faraon wyraża zgodę

Józef może wyruszyć.

11. Wielki orszak

Pogrzeb Jakuba ma niezwykle uroczysty charakter.

12. Dostojnicy Egiptu

W podróży uczestniczą przedstawiciele egipskiej elity.

13. Rodzina Jakuba

Wyruszają również bracia i dom Józefa.

14. Dzieci i bydło pozostają w Goszen

To pokazuje, że podróż jest czasowa.

Rodzina ma wrócić do Egiptu.

15. Wozy i jeźdźcy

Narrator podkreśla rozmiar orszaku.

16. Goren-Haatad

Nazwa zostaje objaśniona jako: Klepisko Ciernia.

17. Siedem dni żałoby

Józef urządza tam uroczystość żałobną.

18. Kananejczycy obserwują pogrzeb

Wielkość ceremonii robi na nich wrażenie.

19. Abel Misraim

Nazwa zostaje związana z: „Żałobą Egiptu“.

20. Jakub wraca do Kanaanu po śmierci

Za życia ostatnie lata spędził w Egipcie.

Po śmierci jego ciało wraca do ziemi obietnicy.

21. Synowie spełniają wolę ojca

To ważny moment rodzinnej jedności.

22. Makpela

Jakub zostaje pochowany w grobie patriarchów.

23. Abraham kupił to miejsce

Rdz 23 szczegółowo opowiada zakup pola i pieczary od Efrona Chittyty.

24. To pierwsza prawnie posiadana część ziemi

Makpela jest materialnym znakiem wiary w obietnicę ziemi.

25. Pogrzeb Jakuba zamyka historię patriarchy

Ale nie zamyka historii jego potomków.

26. Józef wraca do Egiptu

Nie rozpoczyna jeszcze wyjścia.

27. Bracia zaczynają się bać

Śmierć Jakuba odsłania, że ich poczucie winy nadal nie zostało całkowicie uleczone.

28. Podejrzewają zemstę

Myślą, że Józef może odpłacić za dawne krzywdy.

29. To zaskakujące po Rdz 45

Józef już wcześniej pojednał się z braćmi.

A jednak oni nadal nie są pewni jego przebaczenia.

30. Poczucie winy potrafi przeżyć przebaczenie

Człowiek może otrzymać przebaczenie, a mimo to nadal żyć tak, jakby kara miała zaraz nadejść.

31. Bracia przekazują wiadomość

Powołują się na rzekome polecenie ojca dotyczące przebaczenia.

32. Czy Jakub naprawdę powiedział te słowa?

Tekst nie opisuje wcześniej takiego polecenia.

Nie możemy więc mieć pewności.

33. Najważniejsza jest odpowiedź Józefa

Nie prowadzi śledztwa.

Nie pyta: „Czy ojciec naprawdę tak powiedział?“

34. Józef płacze

To kolejny raz, gdy widzimy jego emocje.

35. Bracia przychodzą osobiście

Padają przed Józefem.

36. „Jesteśmy twoimi niewolnikami“

Po raz kolejny spełniają się w pewnym sensie dawne sny Józefa o pokłonie braci.

37. Józef nie wykorzystuje przewagi

Ma władzę.

Ma powód do zemsty.

Ma możliwość ukarania.

Ale: nie robi tego.

38. „Nie bójcie się“

To pierwsza odpowiedź Józefa.

39. Strach nie ma rządzić pojednaną rodziną

Józef chce nie tylko powstrzymać zemstę.

Chce uspokoić braci.

40. „Czyż ja jestem na miejscu Boga?“

To fundamentalne zdanie.

41. Józef zna granice swojej władzy

Nie uzurpuje sobie prawa do bycia najwyższym sędzią.

42. Zemsta a sąd Boga

Józef pozostawia ostateczny sąd Bogu.

43. Bracia rzeczywiście uczynili zło

Rdz 50 nie wybiela ich czynu.

44. Hebrajskie ra’ah

רָעָה — ra’ah

oznacza: zło, nieszczęście, krzywdę.

45. „Wy knuliście zło“

Józef nazywa rzeczy po imieniu.

46. Przebaczenie nie polega na udawaniu, że zło było dobrem

To bardzo ważne.

47. „Bóg zamierzył to jako dobro“

To nie znaczy, że Bóg stał się autorem grzechu braci.

Sens narracji jest taki: Bóg potrafił włączyć nawet ludzkie zło w historię prowadzącą ku ocaleniu.

48. Hebrajskie chashav

חָשַׁב — chaszaw

może oznaczać:

zamierzać,
planować,
obmyślać,
liczyć.

W Rdz 50,20 powtórzenie tego samego czasownika tworzy mocny kontrast: wy zamierzaliście zło — Bóg zamierzył dobro.

49. To nie jest banalne „wszystko dzieje się po coś“

Biblia nie mówi, że każde zło samo w sobie jest dobre.

50. Zło pozostaje złem

Ale Bóg nie musi pozwolić, aby zło miało ostatnie słowo.

51. „Aby przeżył wielki naród“

Dobrem było ocalenie życia.

52. Historia Józefa była większa niż jego prywatny sukces

Nie chodziło tylko o to, że Józef zrobił karierę.

53. Bóg ocalił rodzinę

A wraz z nią: linię obietnicy.

54. Józef zapewnia braci o opiece

Nie poprzestaje na słowach: „nie zemszczę się“.

55. „Będę żywił was i dzieci wasze“

Przebaczenie przybiera konkretną formę troski.

56. Józef pociesza braci

Tekst podkreśla jego serdeczność.

57. Przebaczenie odbudowuje relację

Nie jest tylko rezygnacją z kary.

58. Józef dożywa 110 lat

W egipskim kontekście 110 lat było postrzegane jako pełnia długiego życia.

59. Widzi kolejne pokolenia

Historia rodziny trwa.

60. Efraim

Józef ogląda potomków Efraima.

61. Manasses

Widoczni są także potomkowie Manassesa przez Makira.

62. „Na kolanach Józefa“

BT wyjaśnia to jako: akt adopcji.

63. Józef również zbliża się do śmierci

Tak jak wcześniej Jakub.

64. I również patrzy dalej niż własne życie

To bardzo ważna paralela.

65. „Bóg okaże wam swą łaskę“

Józef jest pewien, że Bóg nie pozostawi Izraela w Egipcie.

66. Hebrajskie paqad

W hebrajskim oryginale pojawia się rdzeń: פקד — p-q-d

który w tym kontekście oznacza Boże nawiedzenie, zwrócenie się ku komuś z działaniem i troską.

67. Bóg „nawiedzi“ swój lud

Nie chodzi o nawiedzenie w sensie straszenia.

Chodzi o: Bożą interwencję.

68. Józef wierzy w obietnicę daną Abrahamowi

Wspomina:

Abrahama,
Izaaka,
Jakuba.

69. Egipt nie jest ziemią docelową

Choć Józef zrobił tam ogromną karierę.

70. To niezwykłe

Człowiek, który zawdzięcza Egiptowi ocalenie i władzę, wie: to nie jest ostateczny dom obietnicy.

71. Józef prosi o zabranie swoich kości

Nie chce, aby jego historia zakończyła się definitywnie w Egipcie.

72. Kości stają się znakiem nadziei

Przez następne pokolenia mają przypominać: Bóg obiecał wyjście.

73. Wj 13,19

Mojżesz rzeczywiście zabierze kości Józefa podczas wyjścia z Egiptu.

74. Joz 24,32

Kości Józefa zostaną ostatecznie pochowane w Sychem.

75. Hbr 11,22

Nowy Testament uzna polecenie Józefa dotyczące kości za: akt wiary.

76. Józef umiera

Ma 110 lat.

77. Zostaje zabalsamowany

Tak jak wcześniej Jakub.

78. Ale nie zostaje od razu pochowany w Kanaanie

Jego ciało pozostaje w Egipcie.

79. Trumna w Egipcie

To ostatni obraz Księgi Rodzaju.

80. Dlaczego tak kończy się księga stworzenia?

Bo Biblia nie kończy historii w Rdz 50.

81. Obietnica nadal czeka na spełnienie

Izrael jest:

liczny,
zachowany przy życiu,
ale nadal w Egipcie.

82. Następną księgą jest Wyjście

Tam spełni się zapowiedź Józefa: Bóg nawiedzi swój lud.

83. Od Rodzaju do Wyjścia

Rdz 50 jest mostem.

84. Abraham otrzymał obietnicę

Józef umiera, nadal wierząc w tę samą obietnicę.

85. Pokolenia odchodzą

Bóg pozostaje wierny.

86. To jedna z głównych osi całej Księgi Rodzaju

Ludzie:

zawodzą,
boją się,
grzeszą,
umierają.

Bóg: prowadzi historię dalej.

87. Józef nie jest naiwny

Wie, co zrobili bracia.

88. Ale nie pozwala, aby krzywda określiła całą przyszłość

To ogromna różnica.

89. Przebaczenie i Opatrzność

Rdz 50 łączy oba tematy.

90. Najważniejsza lekcja Rdz 50

Zło może być realne i bolesne, ale Bóg jest większy od ludzkiego zła — i może poprowadzić historię ku: ocaleniu, pojednaniu i spełnieniu obietnicy.

Ważne słowa hebrajskie — Rdz 50

Hebrajski Transliteracja Znaczenie

בָּכָה bachah płakać אָבַל awal opłakiwać, być w żałobie קָבַר qawar pochować סָלַח salach przebaczyć פֶּשַׁע pesza’ występek, przewinienie חַטָּאת chatta’t grzech, wina יָרֵא jare bać się רָעָה ra’ah zło, krzywda טוֹבָה towah dobro חָשַׁב chaszaw zamierzać, planować חָיָה chajah żyć, zachować przy życiu נָחַם nacham pocieszać פָּקַד paqad nawiedzić, zwrócić się ku komuś z działaniem שָׁבַע szawa’ przysiąc עֶצֶם ecem kość

Klucz do Biblii — Rdz 50

Jakub umiera.
Józef płacze nad ojcem.
Całuje go.
Poleca zabalsamować ciało.
Balsamowanie trwa czterdzieści dni.
Egipcjanie opłakują Jakuba siedemdziesiąt dni.
Józef chce spełnić przysięgę złożoną ojcu.
Prosi faraona o zgodę na podróż.
Faraon pozwala mu wyjechać.
Do Kanaanu rusza wielki orszak.
Uczestniczą w nim dostojnicy Egiptu.
Wyrusza rodzina Józefa.
Wyruszają bracia.
Dzieci i bydło pozostają w Goszen.
Orszak obejmuje wozy i jeźdźców.
W Goren-Haatad odbywa się wielka żałoba.
Trwa ona siedem dni.
Kananejczycy zauważają niezwykłość ceremonii.
Miejsce otrzymuje nazwę Abel Misraim.
Synowie spełniają polecenie Jakuba.
Przenoszą ciało do Kanaanu.
Jakub zostaje pochowany w Makpela.
Pole kupił Abraham.
Grób wiąże rodzinę z ziemią obietnicy.
Józef wraca do Egiptu.
Bracia zaczynają bać się zemsty.
Śmierć ojca odnawia ich poczucie winy.
Obawiają się odpłaty za dawne krzywdy.
Przekazują Józefowi prośbę o przebaczenie.
Powołują się na polecenie Jakuba.
Tekst wcześniej nie opisuje tego polecenia.
Józef płacze.
Bracia przychodzą do niego.
Padają przed nim.
Oferują siebie jako niewolników.
Józef odpowiada: „Nie bójcie się“.
Nie chce zajmować miejsca Boga.
Uznaje granicę własnego sądu.
Nie zaprzecza winie braci.
Mówi, że zamierzali wobec niego zło.
Zło zostaje nazwane złem.
Bóg jednak poprowadził wydarzenia ku dobru.
Celem stało się zachowanie wielu ludzi przy życiu.
Opatrzność nie czyni zła dobrem.
Pokazuje natomiast, że zło nie musi mieć ostatniego słowa.
Józef rezygnuje z zemsty.
Zapewnia braci o opiece.
Obiecuje żywić ich dzieci.
Pociesza ich.
Przemawia do nich serdecznie.
Józef pozostaje w Egipcie.
Dożywa 110 lat.
Widzi potomków Efraima.
Widzi potomków Manassesa.
Dzieci Makira zostają przyjęte „na kolanach“ Józefa.
BT wyjaśnia to jako akt adopcji.
Józef zbliża się do śmierci.
Zapowiada Bożą interwencję.
Bóg wyprowadzi Izraela z Egiptu.
Ziemia została obiecana Abrahamowi.
Obietnica została przekazana Izaakowi.
Obietnica została przekazana Jakubowi.
Józef ufa jej mimo własnej śmierci.
Prosi o zabranie swoich kości.
Zobowiązuje synów Izraela przysięgą.
Kości mają zostać wyniesione podczas przyszłego wyjścia.
Wj 13,19 opisze spełnienie tego polecenia.
Joz 24,32 opisze ich pochówek w Sychem.
Hbr 11,22 nazwie to aktem wiary Józefa.
Józef umiera w wieku 110 lat.
Zostaje zabalsamowany.
Zostaje złożony w trumnie w Egipcie.
Księga Rodzaju kończy się poza ziemią Kanaan.
Nie oznacza to porażki obietnicy.
Ostatnie słowa Józefa wskazują na przyszłe Wyjście.
Rodzaj prowadzi bezpośrednio ku Księdze Wyjścia.
Historia Józefa kończy się przebaczeniem.
Historia patriarchów kończy się nadzieją.
Bóg pozostaje wierny mimo śmierci kolejnych pokoleń.
Główna myśl: ludzkie zło nie jest w stanie unieważnić Bożej obietnicy.

Niezbędnik Biblijny — Rdz 50

Księga: Rodzaju
Rozdział: 50
Sekcja: zakończenie historii Józefa i Księgi Rodzaju
Poprzedni: Rdz 49 — Jakub błogosławi swoich synów
Następny: Wj 1 — Izraelici w Egipcie i początek ucisku

Główne osoby

Józef
Jakub / Izrael
bracia Józefa
faraon
potomkowie Efraima i Manassesa

Główne miejsca

Egipt
Goszen
Goren-Haatad
Abel Misraim
Kanaan
Makpela
Mamre

Struktura

Rdz 50,1–3 — żałoba i balsamowanie Jakuba.
Rdz 50,4–13 — podróż do Kanaanu i pogrzeb w Makpela.
Rdz 50,14–21 — lęk braci i ostateczne potwierdzenie przebaczenia.
Rdz 50,22–26 — ostatnie lata, wiara i śmierć Józefa.

Oś rozdziału

śmierć Jakuba → płacz Józefa → balsamowanie → wielka żałoba → zgoda faraona → orszak do Kanaanu → Makpela → powrót do Egiptu → strach braci → prośba o przebaczenie → łzy Józefa → „czy jestem na miejscu Boga?“ → zło zamierzone przez ludzi → dobro przeprowadzone przez Boga → troska o rodzinę → 110 lat Józefa → obietnica wyjścia → kości Józefa → śmierć → trumna w Egipcie → oczekiwanie na Exodus.

Co Rdz 50 mówi o przebaczeniu?

Józef nie mówi: „to, co zrobiliście, było nieważne“.

Przeciwnie: nazywa to złem.

Ale jednocześnie odmawia zemsty.

Przebaczenie nie wymaga zakłamywania przeszłości.

Może oznaczać: prawdę o krzywdzie bez oddawania krzywdy za krzywdę.

Co Rdz 50 mówi o Bożej Opatrzności?

Rdz 50,20 jest jednym z najważniejszych tekstów biblijnych dotyczących Opatrzności.

Bracia mają własny zamiar.

Bóg prowadzi historię ku innemu celowi.

To nie znaczy, że Bóg potrzebuje grzechu albo że zło przestaje być złem.

Oznacza: ludzki grzech nie jest silniejszy od zdolności Boga do prowadzenia historii ku zbawieniu.

Co Rdz 50 mówi o poczuciu winy?

Bracia zostali już przyjęci przez Józefa.

A mimo to po śmierci ojca natychmiast spodziewają się kary.

To pokazuje, że: przyjęcie przebaczenia może być procesem.

Czasem człowiek nadal boi się konsekwencji nawet wtedy, gdy druga osoba naprawdę zrezygnowała z zemsty.

Co Rdz 50 mówi o śmierci?

Umierają:

Jakub,
Józef.

Ale obaj patrzą dalej niż własne życie.

Jakub wierzy w ziemię obietnicy.

Józef wierzy w przyszłe wyjście.

Wiara patriarchów nie polega na tym, że sami zobaczą wszystko.

Polega również na tym, że: ufają Bogu w sprawach, których spełnienie zobaczą dopiero następne pokolenia.

Co Rdz 50 mówi o Księdze Wyjścia?

Ostatnie słowa Józefa są niemal otwarciem następnej księgi.

Józef zapowiada: Bóg zwróci się ku wam i wyprowadzi was z Egiptu.

To właśnie stanie się osią Księgi Wyjścia.

Powiązania z innymi tekstami Biblii

Rdz 23

Zakup Makpela przez Abrahama.

Rdz 37

Początek krzywdy wyrządzonej Józefowi przez braci.

Rdz 45

Pierwsze wielkie pojednanie Józefa z braćmi.

Rdz 46–47

Przybycie rodziny do Egiptu.

Rdz 47,29–31

Przysięga Józefa dotycząca pochówku Jakuba.

Rdz 49,29–33

Ostatnie polecenie Jakuba dotyczące Makpela.

Wj 1

Sytuacja Izraela w Egipcie po śmierci Józefa.

Wj 3

Bóg rzeczywiście zwraca się ku cierpiącemu ludowi.

Wj 13,19

Mojżesz zabiera kości Józefa z Egiptu.

Joz 24,32

Kości Józefa zostają pochowane w Sychem.

Rz 8,28

Nowotestamentowa refleksja o Bożym działaniu ku dobru tych, którzy Go miłują.

Hbr 11,22

Wiara Józefa zostaje ukazana poprzez jego słowa o przyszłym wyjściu i polecenie dotyczące kości.

Biblia Tysiąclecia i komentarze polskich biblistów

Biblia Tysiąclecia

Podstawą opracowania jest Rdz 50 w Biblii Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum, zweryfikowany bezpośrednio na Biblia.pl.

BT objaśnia między innymi:

Goren-Haatad jako „Klepisko Ciernia“;
Abel Misraim jako nazwę związaną z „Żałobą Egiptu“ i hebrajską grą słów;
pytanie Józefa z Rdz 50,19 jako odmowę zajęcia miejsca Boga — Najwyższego Sędziego;
„urodzenie się na kolanach Józefa“ w Rdz 50,23 jako akt adopcji.

Polska perspektywa egzegetyczna

W polskiej egzegezie katolickiej Rdz 50 jest ważny przede wszystkim jako teologiczne zamknięcie historii Józefa i pomost pomiędzy Księgą Rodzaju a Księgą Wyjścia.

Najważniejsze linie interpretacyjne to:

wierność Józefa wobec ostatniej woli ojca;
znaczenie Makpela jako znaku ziemi obietnicy;
ostateczne potwierdzenie pojednania z braćmi;
rozróżnienie między ludzkim zamiarem zła a Bożym prowadzeniem historii ku dobru;
odmowa Józefa, by zająć miejsce Boga jako najwyższego sędziego;
wiara Józefa w przyszłe wyprowadzenie Izraela z Egiptu;
kości Józefa jako materialny znak nadziei następnych pokoleń.

Trudne pytania

Czy Bóg chciał, żeby bracia sprzedali Józefa?

Nie należy tak upraszczać Rdz 50,20. Józef jasno mówi, że bracia zamierzali zło. Odpowiedzialność za ich czyn pozostaje. Boża Opatrzność objawia się w tym, że Bóg potrafił poprowadzić skutki tej historii ku ocaleniu życia.

Czy skoro Bóg wyprowadził dobro ze zła, zło było potrzebne?

Nie. Biblia nie nazywa zła dobrem. Pokazuje raczej, że Bóg nie jest bezradny wobec ludzkiego grzechu.

Czy bracia kłamią o poleceniu Jakuba?

Tekst nie daje nam pewności. Wcześniej nie zapisuje takiego polecenia Jakuba. Możliwe, że bracia przekazują prawdziwe słowa ojca albo próbują zabezpieczyć się przed zemstą. Narrator nie rozstrzyga tego wprost.

Dlaczego Józef nie został od razu pochowany w Kanaanie?

Jego kości mają czekać na przyszłe wyjście Izraela. W ten sposób sam grób/trumna Józefa staje się znakiem wiary w obietnicę.

Dlaczego Rodzaj kończy się trumną?

To celowo otwarte zakończenie. Obietnica ziemi nie jest jeszcze w pełni zrealizowana. Rodzina znajduje się w Egipcie. Czytelnik zostaje skierowany ku dalszej historii — Księdze Wyjścia.

Częste błędne odczytania

„Rdz 50,20 oznacza, że wszystko, co się wydarza, jest bezpośrednio chciane przez Boga“

Nie. Tekst rozróżnia zły zamiar ludzi od Bożego działania ku dobru.

„Przebaczyć znaczy powiedzieć, że nic się nie stało“

Nie. Józef wprost nazywa działanie braci złem.

„Józef przebacza tylko dlatego, że Jakub tego zażądał“

Odpowiedź Józefa jest głębsza. Wynika z jego rozumienia Boga, własnej roli i całej historii.

„Bracia po pojednaniu nie powinni już mieć żadnego lęku“

Tekst realistycznie pokazuje, że poczucie winy może powracać.

„Trumna Józefa oznacza smutną porażkę“

W kontekście jego ostatnich słów jest raczej znakiem oczekiwania na przyszłe działanie Boga.

Co warto zaznaczyć w Biblii?

Rdz 50,19

Józef pyta, czy jest na miejscu Boga.

Dopisek: Nie każda krzywda daje mi prawo, by samemu zostać najwyższym sędzią drugiego człowieka.

Rdz 50,20

Ludzie zamierzali zło, Bóg poprowadził historię ku dobru.

Dopisek: Bóg nie nazywa zła dobrem, ale potrafi sprawić, że zło nie napisze ostatniego rozdziału.

Rdz 50,21

Józef zapewnia rodzinę o dalszej trosce.

Dopisek: Przebaczenie może stać się konkretnym dobrem wobec człowieka, który kiedyś mnie skrzywdził.

Rdz 50,24

Józef zapowiada przyszłe działanie Boga.

Dopisek: Mogę nie zobaczyć spełnienia wszystkich obietnic, a jednak mogę na nich oprzeć życie.

Rdz 50,25

Józef każe zabrać swoje kości.

Dopisek: Wiara potrafi zostawić następnemu pokoleniu znak: pamiętajcie, Bóg jeszcze nie skończył.

Pytania do refleksji

Czy jest w moim życiu krzywda, którą potrafię nazwać złem bez pozwalania, by zemsta kierowała moją przyszłością?

Czy zdarza mi się nadal bać kary mimo otrzymanego przebaczenia?

Czy potrafię zostawić ostateczny sąd Bogu?

Gdzie w mojej historii widzę dobro, które Bóg potrafił wyprowadzić mimo ludzkich błędów?

Jaką obietnicę Boga chciałbym przekazać następnym ludziom tak mocno, jak Józef przekazał nadzieję wyjścia z Egiptu?

Jedno zdanie do zapamiętania

Rdz 50 kończy Księgę Rodzaju prawdą, że ludzkie zło pozostaje złem, lecz Bóg potrafi poprowadzić historię ku ocaleniu, pojednaniu i spełnieniu obietnicy — nawet poza życiem tych, którzy jako pierwsi ją otrzymali.

Co dalej? — Księga Wyjścia 1

Rodzaj się kończy.

Następna księga zacznie od przypomnienia imion synów Izraela, którzy przybyli do Egiptu.

Potem pojawi się dramatyczne zdanie: w Egipcie pojawi się nowy król, który nie znał Józefa.

Rodzina stanie się wielkim ludem.

Ale wraz ze wzrostem liczby Izraelitów przyjdą:

strach faraona,
ucisk,
niewolnicza praca,
próba zabijania chłopców.

Zapowiedź Józefa z Rdz 50 zacznie nabierać ogromnego znaczenia: Bóg okaże swemu ludowi łaskę i wyprowadzi go z tej ziemi.

Źródła i literatura

Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum — Rdz 50 jako podstawowy tekst projektu.
Biblia.pl, „Księga Rodzaju, rozdział 50“ — bezpośrednia weryfikacja tekstu i przypisów BT.
Rdz 23; 37; 45; 47; 49 — kontekst Makpela, krzywdy Józefa, pojednania i śmierci Jakuba.
Wj 1; 3; 13,19 — dalszy ciąg pobytu w Egipcie, Boża interwencja i zabranie kości Józefa.
Joz 24,32 — pochówek kości Józefa w Sychem.
Hbr 11,22 — nowotestamentowa interpretacja wiary Józefa.
Tekst hebrajski Rdz 50 — pomocniczo dla terminów ra’ah, towah, chaszaw, paqad, pesza’ i ecem.
Polskie katolickie komentarze egzegetyczne do Księgi Rodzaju — pomocniczo dla interpretacji Opatrzności, pojednania i związku Rdz 50 z Księgą Wyjścia.

Uwaga metodologiczna

Rdz 50 został zweryfikowany z Biblią Tysiąclecia, wydanie V, udostępnioną przez Pallottinum na Biblia.pl. Nie reprodukowano całego tekstu rozdziału. Szczególną uwagę poświęcono Rdz 50,19–20, aby nie utożsamiać Bożej Opatrzności z twierdzeniem, że Bóg jest autorem zła. Tekst biblijny zachowuje odpowiedzialność braci, jednocześnie pokazując zdolność Boga do prowadzenia historii ku ocaleniu.

Następna księga

Wj 1 — Izraelici w Egipcie: od pamięci o Józefie do początku ucisku.

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.