Księga Rodzaju 23 — Śmierć Sary i zakup groty Makpela
Rozdział: Rdz 23
Tekst bazowy: Biblia Tysiąclecia (Pallottinum); treść rozdziału weryfikowana według wydania BT
Zakres: Rdz 23,1–20
Główne tematy: śmierć Sary, żałoba Abrahama, przybysz, ziemia obiecana, Hebron, Chetyci, Efron, Makpela, własność, pochówek, wiara w obietnicę
Najpierw najważniejsza rzecz
Rdz 23 wygląda na spokojny rozdział po dramatycznej próbie z Rdz 22. Nie ma tu cudownej interwencji, snu ani bezpośredniej mowy Boga. Jest śmierć, żałoba, rozmowa o ziemi, cena i pogrzeb.
A jednak rozdział ma ogromne znaczenie dla historii Abrahama.
Bóg obiecał Abrahamowi ziemię Kanaan, ale Abraham nadal żyje w niej jako przybysz. Kiedy umiera Sara, potrzebuje miejsca, które będzie naprawdę należało do niego. Nie chce tylko skorzystać z cudzej mogiły. Kupuje pole wraz z pieczarą Makpela i płaci pełną cenę.
W ten sposób pierwszym wyraźnie opisanym fragmentem Kanaanu, który Abraham posiada na własność, staje się miejsce pochówku.
To niezwykły paradoks wiary: Abraham otrzymał obietnicę całej ziemi, ale za życia posiada w niej niewiele. Mimo to zakorzenia swoją rodzinę właśnie tutaj. Sara zostaje pochowana w ziemi obiecanej.
Rdz 23 — na język ludzki
Sara umiera w wieku 127 lat w Kiriat-Arba, czyli Hebronie. Abraham przeżywa żałobę i ją opłakuje.
Potem musi zrobić rzecz bardzo praktyczną: znaleźć miejsce pochówku.
Zwraca się do miejscowej ludności. Mówi o sobie jako o przybyszu i prosi o możliwość nabycia grobu na własność.
Mieszkańcy odnoszą się do niego z wielkim szacunkiem. Są gotowi udostępnić mu najlepsze groby.
Abraham chce jednak czegoś innego: konkretnej pieczary Makpela należącej do Efrona. Chce ją kupić.
Efron publicznie proponuje oddanie Abrahamowi pola i jaskini. Abraham nie korzysta z pozornego daru. Nalega na zapłatę.
Pada cena: czterysta syklów srebra.
Abraham nie targuje się. Odważa srebro według obowiązującego standardu kupieckiego.
Narrator bardzo dokładnie opisuje przedmiot transakcji: pole, jaskinię oraz drzewa znajdujące się w granicach posiadłości. Wszystko zostaje nabyte publicznie, wobec świadków zgromadzonych przy bramie miasta.
Dopiero wtedy Abraham chowa Sarę w pieczarze Makpela.
Rozdział kończy się ponownym potwierdzeniem, że pole i pieczara stały się własnością Abrahama jako miejsce pochówku.
Szczegółowe omówienie
1. Sara ma 127 lat
Rdz 23 rozpoczyna się dokładnym podaniem wieku Sary.
To szczególne: Sara jest jedyną kobietą w Biblii Hebrajskiej, której długość życia została podana w tak formalny sposób.
Jej historia, rozpoczęta jeszcze jako historia Saraj, dobiega końca.
2. Śmierć w Kiriat-Arba
Sara umiera w Kiriat-Arba, utożsamionym przez tekst z Hebronem.
Hebron jest już dobrze znany z historii Abrahama. W okolicy Mamre patriarcha wcześniej rozbijał namioty, budował ołtarz i przyjmował tajemniczych gości.
3. Abraham opłakuje Sarę
Tekst nie przedstawia Abrahama jako człowieka, który dzięki wierze nie odczuwa żalu.
Przeciwnie — Abraham przeżywa żałobę.
Wiara biblijna nie wymaga udawania, że śmierć bliskiej osoby „nic nie boli“.
4. Żałoba i działanie
Po okresie opłakiwania Abraham wstaje i rozpoczyna działania związane z pochówkiem.
Narracja pokazuje dwie rzeczy obok siebie: - prawdziwy żal, - konieczność podjęcia praktycznych decyzji.
5. „Przybysz“
Abraham mówi o sobie jako o kimś mieszkającym wśród miejscowej ludności bez pełnego prawa własności do ziemi.
W hebrajskim pojawia się zestawienie גֵּר־וְתוֹשָׁב — ger we-toszaw: przybysz i osiadły cudzoziemiec/rezydent.
To jeden z największych paradoksów historii patriarchów.
Bóg obiecał Abrahamowi tę ziemię, ale Abraham nadal musi poprosić jej mieszkańców o możliwość nabycia miejsca pochówku.
6. Obietnica jeszcze nie oznacza pełnego posiadania
Rdz 12, Rdz 13, Rdz 15 i Rdz 17 zawierają obietnicę ziemi.
Rdz 23 pokazuje, że spełnienie Bożej obietnicy jest procesem.
Abraham żyje pomiędzy słowem Boga a jego pełną realizacją.
7. Abraham chce własnego grobu
Nie wystarcza mu chwilowe użyczenie miejsca.
Hebrajskie אֲחֻזַּת־קֶבֶר — achuzzat-qewer oznacza posiadłość/miejsce grobowe będące własnością.
To ważne dla całej narracji: Abraham chce prawnie trwałego miejsca dla swojej rodziny.
8. Potomkowie Cheta
Rozmówcami Abrahama są בְּנֵי־חֵת — bene Chet, potomkowie/synowie Cheta.
W polskiej tradycji przekładowej często określa się ich jako Chetytów. Nie należy jednak automatycznie utożsamiać każdej wzmianki o „synach Cheta“ w Rodzaju ze wszystkimi strukturami politycznymi znanymi z późniejszego imperium hetyckiego.
Tekst interesuje się przede wszystkim lokalną społecznością, z którą Abraham negocjuje.
9. Abraham jest szanowany
Mieszkańcy określają Abrahama jako człowieka szczególnie wyróżnionego przez Boga.
To pokazuje, że patriarcha ma znaczącą pozycję społeczną mimo formalnego statusu przybysza.
10. Propozycja najlepszych grobów
Miejscowi deklarują gotowość udostępnienia Abrahamowi swoich grobów.
Na pierwszy rzut oka problem wydaje się rozwiązany.
Abraham jednak chce własności, nie tylko uprzejmego pozwolenia.
11. Pokłon Abrahama
Abraham okazuje rozmówcom szacunek.
Jego gest nie oznacza kultu religijnego. Jest elementem społecznej etykiety i negocjacji.
12. Efron, syn Sochara
Abraham wskazuje konkretnego właściciela: Efrona.
Chce kupić należącą do niego pieczarę Makpela.
13. Makpela
Hebrajskie מַכְפֵּלָה — Machpelah/Makpela jest nazwą miejsca związanego z polem i pieczarą.
Później stanie się rodzinnym miejscem pochówku patriarchów.
Według dalszej narracji zostaną tam pochowani Abraham, Izaak, Rebeka, Jakub i Lea.
14. Abraham chce zapłacić pełną cenę
To kluczowe.
Abraham nie chce, aby później można było zakwestionować jego prawa do miejsca.
Pełna zapłata i publiczna transakcja mają zapewnić trwałość własności.
15. Brama miasta
Efron znajduje się wśród ludzi zgromadzonych przy bramie miasta.
W starożytnym świecie brama była nie tylko wejściem do miasta, ale również miejscem publicznych zebrań, sądów i transakcji.
Dlatego obecność świadków ma znaczenie prawne.
16. „Dam ci“
Efron deklaruje, że daje Abrahamowi pole i pieczarę.
Nie należy zbyt szybko rozumieć tego jako bezwarunkowego prezentu w dzisiejszym sensie.
Cała rozmowa ma formę grzecznościowej negocjacji.
17. Abraham odmawia przyjęcia za darmo
Abraham ponownie się kłania i nalega na zapłatę.
To bardzo podobna zasada do tej, którą widzieliśmy w Rdz 14, gdy nie chciał wzbogacić się dzięki królowi Sodomy.
W Rdz 23 chodzi dodatkowo o niepodważalny tytuł własności.
18. Czterysta syklów srebra
Efron podaje cenę czterystu syklów srebra.
Tekst nie mówi wprost: „to była cena wygórowana“. Wielu komentatorów uważa ją za wysoką, ale ostrożna lektura powinna odróżniać fakt tekstowy od rekonstrukcji ekonomicznej.
Fakt jest taki: Abraham przyjmuje podaną cenę bez opisanych targów.
19. Sykl nie jest monetą w nowoczesnym sensie
Hebrajskie שֶׁקֶל — szeqel pierwotnie oznacza jednostkę wagi.
Dlatego Abraham odważa srebro.
Nie należy wyobrażać sobie koniecznie worka wybitych monet podobnych do późniejszych systemów pieniężnych.
20. Srebro „będące w obiegu u kupców“
Narrator podkreśla zastosowanie uznanego standardu handlowego.
Transakcja ma charakter formalny i publiczny.
21. Bardzo dokładny opis nieruchomości
Rdz 23 wymienia: - pole, - pieczarę, - drzewa, - granice posiadłości.
To brzmi niemal jak starożytny zapis aktu własności.
Ta szczegółowość jest celowa.
22. Własność zostaje potwierdzona publicznie
Transakcja odbywa się wobec potomków Cheta i ludzi wchodzących przez bramę miasta.
Nie jest to prywatna umowa „na słowo“ bez świadków.
23. Abraham najpierw kupuje, potem grzebie
Kolejność jest ważna.
Najpierw uzyskuje własność.
Dopiero potem pochowuje Sarę.
24. Sara zostaje pochowana w Kanaanie
To teologicznie ważniejsze, niż może się wydawać.
Abraham nie zabiera ciała Sary z powrotem do Mezopotamii.
Jego rodzina wiąże swoją przyszłość z ziemią obiecaną przez Boga.
25. Pierwsza posiadłość Abrahama
Rdz 23 przedstawia Makpelę jako trwałą własność Abrahama w Kanaanie.
Paradoks jest niezwykły: Bóg obiecał mu ziemię, a pierwszym miejscem trwałego zakorzenienia jest grób.
26. Wiara sięga poza śmierć
Zakup grobu można czytać jako praktyczny akt, ale w kontekście całej historii patriarchów ma również wymiar wiary.
Abraham zachowuje związek z ziemią obietnicy także wobec śmierci.
27. Makpela staje się grobem rodzinnym
W Rdz 25,9–10 zostanie tam pochowany Abraham.
W Rdz 49 Jakub, będąc w Egipcie, będzie bardzo dokładnie przypominał o Makpeli i zażąda pochowania właśnie tam.
28. Izaak i Rebeka
Rdz 49,31 przypomni, że w Makpeli spoczęli również Izaak i Rebeka.
Miejsce kupione dla Sary staje się miejscem pamięci całej rodziny obietnicy.
29. Jakub i Lea
W tej samej pieczarze zostanie pochowana Lea, a później również Jakub.
Makpela łączy pokolenia patriarchów.
30. Józef wybierze inną formę tego samego znaku nadziei
Józef umrze w Egipcie, ale nakaże Izraelitom zabrać jego kości, gdy Bóg wyprowadzi ich do ziemi obiecanej.
Motyw pochówku staje się więc znakiem trwałej więzi z obietnicą.
Ważne słowa hebrajskie — Rdz 23
Hebrajski Transliteracja Znaczenie
שָׂרָה Sarah Sara קִרְיַת אַרְבַּע Qirjat Arba Kiriat-Arba חֶבְרוֹן Chewron Hebron סָפַד safad opłakiwać, odbywać żałobę בָּכָה bakhah płakać גֵּר ger przybysz, cudzoziemiec תּוֹשָׁב toszaw osiadły przybysz, rezydent קֶבֶר qewer grób אֲחֻזָּה achuzzah własność, posiadłość מַכְפֵּלָה Machpelah Makpela שֶׁקֶל szeqel sykl, jednostka wagi כֶּסֶף kesef srebro, pieniądz שַׂדֶה sadeh pole מְעָרָה me’arah pieczara, jaskinia
Klucz do Biblii — Rdz 23
- Sara umiera w wieku 127 lat.
- Miejscem jej śmierci jest Kiriat-Arba/Hebron.
- Abraham naprawdę przeżywa żałobę.
- Wiara nie eliminuje bólu po śmierci bliskiego człowieka.
- Abraham określa siebie jako przybysza.
- Mimo obietnicy ziemi nie posiada jeszcze Kanaanu.
- Potrzebuje trwałego miejsca pochówku.
- Miejscowi odnoszą się do niego z szacunkiem.
- Abraham wybiera pieczarę Makpela.
- Właścicielem jest Efron.
- Abraham chce zapłacić pełną cenę.
- Negocjacje odbywają się publicznie.
- Brama miasta pełni funkcję miejsca życia prawnego i społecznego.
- Efron podaje cenę czterystu syklów srebra.
- Abraham nie targuje się w opisie narratora.
- Srebro zostaje odważone według uznanego standardu.
- Sykl jest tutaj jednostką wagi.
- Narrator dokładnie opisuje granice kupionej posiadłości.
- Pole, pieczara i drzewa przechodzą na własność Abrahama.
- Sara zostaje pochowana dopiero po sfinalizowaniu zakupu.
- Makpela staje się pierwszą trwałą rodzinną posiadłością w ziemi obiecanej.
- Pierwszym takim miejscem jest grób.
- Sara zostaje pochowana w Kanaanie, nie w dawnej ojczyźnie Abrahama.
- Zakup wyraża trwałe związanie rodziny z ziemią obietnicy.
- Makpela stanie się grobem kolejnych patriarchów i matriarchiń.
- Abraham zostanie tam pochowany obok Sary.
- Później spoczną tam Izaak i Rebeka.
- Także Jakub i Lea zostaną związani z tym miejscem.
- Rdz 23 łączy temat śmierci z tematem obietnicy.
- Boża obietnica może być prawdziwa, nawet jeśli jej pełnia nie jest jeszcze widoczna.
Niezbędnik Biblijny
Księga: Rodzaju
Rozdział: 23
Główni bohaterowie: Abraham, Sara, Efron, potomkowie Cheta
Miejsca: Kiriat-Arba/Hebron, Mamre, Makpela
Tematy: śmierć, żałoba, pochówek, ziemia obiecana, przybysz,
własność, transakcja, wiara
Struktura
- Rdz 23,1–2: śmierć i opłakiwanie Sary.
- Rdz 23,3–6: Abraham prosi o miejsce pochówku.
- Rdz 23,7–9: wskazuje pieczarę Makpela.
- Rdz 23,10–16: negocjacja z Efronem i zapłata.
- Rdz 23,17–18: formalne przejście własności.
- Rdz 23,19: pochówek Sary.
- Rdz 23,20: końcowe potwierdzenie własności.
Co Rdz 23 mówi o Abrahamie?
Abraham jest człowiekiem wiary, ale pozostaje człowiekiem.
Płacze po śmierci żony.
Potem podejmuje odpowiedzialne działania. Nie wykorzystuje swojej pozycji, nie żąda ziemi jako „należnej mu od Boga“, lecz respektuje miejscowe relacje własności i dokonuje publicznego zakupu.
Jego wiara nie odrywa go od rzeczywistości prawnej i społecznej.
Co Rdz 23 mówi o Sarze?
Sara, choć w tym rozdziale już nie przemawia, pozostaje jego centralną postacią.
Cała transakcja dokonuje się dlatego, że Abraham chce godnie pochować swoją żonę.
Jej grób staje się początkiem trwałego zakorzenienia rodziny patriarchów w Kanaanie.
Co Rdz 23 mówi o obietnicy ziemi?
Obietnica nie oznacza natychmiastowego posiadania wszystkiego.
Abraham jest jednocześnie: - dziedzicem obietnicy, - przybyszem, - człowiekiem kupującym niewielki fragment ziemi.
To bardzo biblijny model wiary: można posiadać słowo Boga, zanim posiada się pełnię jego spełnienia.
Co Rdz 23 mówi o żałobie?
Abraham nie ukrywa bólu.
Biblia nie przeciwstawia wiary i płaczu.
Człowiek może ufać Bogu i jednocześnie opłakiwać śmierć osoby, którą kocha.
W późniejszym Nowym Testamencie podobną prawdę zobaczymy choćby przy Jezusie płaczącym przy grobie Łazarza.
Dlaczego Makpela jest tak ważna?
Makpela staje się materialnym punktem odniesienia dla całej historii patriarchów.
Rdz 25 mówi o pochówku Abrahama.
Rdz 49 wymienia Sarę, Abrahama, Izaaka, Rebekę i Leę oraz zawiera polecenie Jakuba, aby pochowano go właśnie tam.
Rdz 50 opisuje wykonanie tego polecenia.
W ten sposób grób staje się paradoksalnym znakiem nadziei: patriarchowie umierają, ale historia obietnicy trwa.
Powiązania z innymi tekstami Biblii
- Rdz 12,1–7 — pierwsza obietnica ziemi.
- Rdz 13,14–17 — Bóg każe Abrahamowi spojrzeć na obiecaną ziemię.
- Rdz 15,7–21 — przymierze i obietnica kraju.
- Rdz 17,8 — ziemia pobytu Abrahama jako przyszła własność potomstwa.
- Rdz 18,1 — Mamre w historii Abrahama.
- Rdz 22 — próba Abrahama bezpośrednio poprzedzająca śmierć Sary.
- Rdz 24 — po śmierci Sary rozpocznie się historia znalezienia żony dla Izaaka.
- Rdz 25,7–10 — Abraham zostaje pochowany w Makpeli.
- Rdz 35,27–29 — śmierć Izaaka.
- Rdz 49,29–33 — Jakub przypomina historię Makpeli i wymienia pochowanych tam członków rodziny.
- Rdz 50,12–13 — synowie Jakuba grzebią go w Makpeli.
- Hbr 11,8–16 — Abraham i patriarchowie jako przybysze żyjący wiarą w obietnicę.
- J 11,33–36 — Jezus i doświadczenie żałoby przy grobie Łazarza.
Komentarze polskich biblistów
Biblia Tysiąclecia — Pallottinum
Układ Rdz 23 mocno podkreśla prawny charakter zakupu Makpeli. Powtórzone informacje o polu, pieczarze i przejściu własności nie są zbędną redundancją. Zapewniają czytelnikowi pewność, że Abraham nie otrzymał jedynie pozwolenia na pochówek, ale nabył rzeczywistą posiadłość.
Polska egzegeza Księgi Rodzaju
W polskich komentarzach do cyklu Abrahama zwraca się uwagę na paradoks między obietnicą ziemi a statusem patriarchy jako przybysza. Rdz 23 jest szczególnie wyrazistym przykładem tego napięcia: Abraham musi legalnie nabyć miejsce pochówku w kraju, który Bóg obiecał jego potomstwu.
Michał Peter i tradycja komentarza do Pięcioksięgu
Klasyczna polska egzegeza podkreśla historyczno-obyczajowe tło negocjacji: publiczny charakter transakcji, rolę świadków i wagę dokładnego określenia przedmiotu własności.
Nie należy jednak traktować tekstu wyłącznie jako dokumentu handlowego. W ramach całej historii Abrahama zakup ma znaczenie teologiczne: rodzina patriarchy zostaje trwale związana z Kanaanem.
Perspektywa kanoniczna
Hbr 11 opisuje patriarchów jako obcych i przybyszów, którzy nie otrzymali za życia pełni obietnic.
Rdz 23 doskonale ilustruje tę sytuację. Abraham ma Bożą obietnicę, ale nadal kupuje niewielką posiadłość.
Wiara nie polega tu na udawaniu, że obietnica już w pełni się spełniła. Polega na życiu w jej kierunku.
Częste błędne odczytania
„Abraham odziedziczył już cały Kanaan“
Nie. Rdz 23 pokazuje go jako przybysza, który musi kupić miejsce pochówku.
„Skoro Bóg obiecał mu ziemię, Abraham mógł ją po prostu zabrać“
Nie. Abraham respektuje prawa miejscowej społeczności i dokonuje publicznego zakupu.
„Efron naprawdę chciał oddać pole za darmo“
Tekst przedstawia formalną, grzecznościową negocjację zakończoną konkretną ceną. Nie należy automatycznie czytać pierwszej propozycji według współczesnych zwyczajów.
„Czterysta syklów na pewno było oszustwem“
Tekst tego wprost nie stwierdza. Można analizować cenę historycznie, ale należy oddzielić rekonstrukcję od informacji narratora.
„Sykl był monetą dokładnie taką jak dzisiejsza“
Nie. W tym kontekście jest przede wszystkim jednostką wagi srebra.
„Abraham nie powinien płakać, skoro wierzył w Boga“
Biblia niczego takiego nie sugeruje. Abraham opłakuje Sarę.
„Grób jest tylko smutnym dodatkiem do historii obietnicy“
Nie. Makpela stanie się jednym z najważniejszych materialnych znaków związku patriarchów z ziemią Kanaan.
„Rdz 23 jest tylko opisem transakcji nieruchomości“
Nie. W strukturze Księgi Rodzaju transakcja ma znaczenie teologiczne: pierwszy trwały kawałek ziemi zostaje nabyty w kraju obietnicy.
„Sara znika z historii bez znaczenia“
Przeciwnie. Jej pochówek ustanawia rodzinne miejsce pamięci na wiele pokoleń.
Co warto zaznaczyć w Biblii?
Rdz 23,1–2 — śmierć i żałoba po Sarze.
Dopisek: wiara nie wyklucza płaczu.
Rdz 23,4 — Abraham nazywa siebie przybyszem.
Dopisek: obietnica jeszcze nie jest pełnym posiadaniem.
Rdz 23,6 — miejscowi okazują Abrahamowi wielki szacunek.
Dopisek: przybysz, ale człowiek rozpoznawalnie błogosławiony.
Rdz 23,9 — Abraham chce kupić Makpelę za pełną cenę.
Dopisek: trwała i niepodważalna własność.
Rdz 23,15–16 — czterysta syklów srebra.
Dopisek: publiczna, rzeczywista zapłata.
Rdz 23,17–18 — dokładny opis nabytej własności.
Dopisek: jak starożytny akt własności.
Rdz 23,19 — pochówek Sary.
Dopisek: rodzina zakorzenia się w ziemi obietnicy.
Rdz 23,20 — końcowe potwierdzenie własności.
Dopisek: pierwszy trwały punkt w Kanaanie.
Pytanie do refleksji
Abraham żyje z ogromną obietnicą Boga, a mimo to w chwili śmierci Sary jego rzeczywistość jest bardzo skromna: potrzebuje kupić niewielki fragment ziemi na grób.
Czy potrafię ufać obietnicy Boga również wtedy, gdy widzę dopiero jej mały początek, a nie pełne spełnienie?
I drugie pytanie:
Czy moja wiara pozwala mi naprawdę przeżywać stratę i żałobę, czy próbuję udawać przed sobą i Bogiem, że człowiek wierzący nie powinien płakać?
Abraham robi jedno i drugie: płacze — i nadal żyje w kierunku obietnicy.
Jedno zdanie do zapamiętania
Rdz 23 pokazuje Abrahama, który opłakuje Sarę, a następnie jako przybysz kupuje Makpelę — pierwszy trwały fragment ziemi Kanaan związany z jego rodziną, dzięki czemu nawet grób staje się znakiem wiary w obietnicę, której pełni jeszcze nie widzi.
Co dalej? — Rdz 24
Po śmierci Sary historia zwróci się ku przyszłości Izaaka.
Abraham wyśle swojego sługę do rodzinnej ziemi, aby znalazł żonę dla syna. Przy studni pojawi się Rebeka — kobieta zapowiedziana genealogicznie już pod koniec Rdz 22.
Rdz 24 będzie jednym z najdłuższych i najbardziej kunsztownie opowiedzianych rozdziałów Księgi Rodzaju: o modlitwie, rozeznawaniu, gościnności, wolności Rebeki i Bożym prowadzeniu.
Źródła i literatura
- Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum — Rdz 23 i przypisy.
- Michał Peter, komentarze i opracowania dotyczące Księgi Rodzaju oraz Pięcioksięgu.
- Janusz Lemański, opracowania dotyczące Księgi Rodzaju, patriarchów i tradycji o Abrahamie.
- Polska literatura egzegetyczna dotycząca cyklu Abrahama i tradycji patriarchalnych.
- Teksty paralelne: Rdz 12; 13; 15; 17; 18; 25; 49; 50; Hbr 11,8–16.
- Tekst Rdz 23 Biblii Tysiąclecia został dodatkowo porównany z publicznie dostępnym wydaniem BT online.
Uwaga metodologiczna: opracowanie jest przewodnikiem do lektury Rdz 23, a nie zamiennikiem tekstu Biblii Tysiąclecia. Nie reprodukuje pełnego rozdziału. Przy cytowaniu tekstu biblijnego należy korzystać z Biblii Tysiąclecia / biblia.pl.
Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.