Księga Rodzaju 17 — Abraham i Sara: nowe imiona, obrzezanie, Izaak i wieczne przymierze

Najpierw najważniejsza rzecz

Rdz 17 jest jednym z głównych rozdziałów przymierza w całym Pięcioksięgu.

W Rdz 15 Bóg zawarł z Abramem przymierze związane z:

potomstwem,
ziemią,
przyszłością jego rodu.

Rdz 16 pokazał jednak, że ludzkie oczekiwanie na spełnienie obietnicy jest trudne. Pojawiła się Hagar, urodził się Izmael, a dom Abrama wszedł w poważny konflikt.

Teraz mija wiele lat.

Abram ma:

99 lat.

Izmael ma około:

13 lat.

I właśnie wtedy Bóg ponownie się objawia.

Nie po kilku dniach.

Nie po kilku tygodniach.

Po latach.

Bóg mówi:

„Jam jest Bóg Wszechmogący”.

Hebrajski tekst używa imienia:

אֵל שַׁדַּי — El Szaddaj.

Bóg odnawia i rozwija przymierze.

Abram otrzymuje nowe imię:

Abraham.

Saraj:

Sara.

Pojawia się fizyczny znak przymierza:

obrzezanie.

A Bóg po raz pierwszy mówi całkowicie jednoznacznie:

to Sara urodzi syna obietnicy.

Syn będzie miał na imię:

Izaak.

Abraham reaguje:

śmiechem.

I prosi:

„Oby przynajmniej Izmael żył pod Twą opieką!”

Bóg odpowiada czymś bardzo ważnym:

Izmaela pobłogosławi,
uczyni go płodnym,
da mu dwunastu książąt,
uczyni z niego wielki naród,

ale:

przymierze szczególnej obietnicy będzie prowadzone przez Izaaka.

To rozróżnienie jest jednym z kluczy Rdz 17.

Rdz 17 — na język ludzki

Gdybym miał opowiedzieć Ci ten rozdział prosto, powiedziałbym tak:

Abram ma już 99 lat. Od narodzin Izmaela minęło około trzynastu lat. Możliwe, że przez cały ten czas Abram zakładał, że to właśnie Izmael jest synem, przez którego spełni się Boża obietnica. Wtedy Bóg pojawia się ponownie. Przedstawia się jako El Szaddaj i wzywa Abrama do życia przed Nim w sposób wierny i integralny. Bóg odnawia przymierze i zmienia imię Abram na Abraham. Od tej chwili jego tożsamość ma być związana z misją „ojca mnóstwa narodów”. Potem Bóg ustanawia znak przymierza: każdy mężczyzna należący do domu Abrahama ma być obrzezany. Znak dotyczy nie tylko biologicznych potomków, ale również ludzi włączonych do domu. Następnie Bóg zmienia imię Saraj na Sara i mówi całkowicie jasno: to ona urodzi syna. Abraham śmieje się, bo po ludzku brzmi to absurdalnie — on ma prawie sto lat, Sara dziewięćdziesiąt. Abraham prosi więc o Izmaela. Bóg odpowiada: Izmaela również pobłogosławię, ale syn przymierza urodzi się z Sary i będzie miał na imię Izaak. Jeszcze tego samego dnia Abraham wykonuje polecenie obrzezania całego swojego domu.

Najkrótszy schemat:

przymierze → nowe imię → znak → Sara → Izaak → błogosławieństwo Izmaela → posłuszeństwo Abrahama.

1. Abram ma 99 lat

To pierwsza informacja rozdziału.

Dlaczego narrator podaje wiek?

Ponieważ biologicznie historia staje się:

coraz bardziej niemożliwa.

W Rdz 12 Abram miał:

75 lat.

W Rdz 16:

86 lat.

W Rdz 17:

99 lat.

Obietnica potomstwa nie staje się z czasem:

bardziej prawdopodobna.

Staje się:

bardziej paradoksalna.

2. Trzynaście lat po narodzeniu Izmaela

Rdz 16 kończy się informacją, że Abram miał:

86 lat,

kiedy urodził się Izmael.

Teraz ma:

99.

To około:

trzynaście lat.

To bardzo ważne.

Przez długi czas Izmael był:

jedynym synem Abrama.

Nie jest więc dla niego „epizodem”.

Jest realnym:

dzieckiem, którego wychowywał przez lata.

Dlatego późniejsza prośba:

„oby Izmael żył pod Twoją opieką”

jest bardzo ludzka.

3. Bóg znowu się objawia

Tekst mówi:

„ukazał mu się Pan”.

Hebrajskie:

וַיֵּרָא — wajera

pochodzi od rdzenia:

ראה — ra’ah

widzieć / ukazywać się.

To słowo będzie ważne również w:

Rdz 18.

Bóg nie jest tylko ideą w umyśle Abrama.

Narracja opisuje:

objawienie.

4. „El Szaddaj”

Bóg przedstawia się:

אֲנִי־אֵל שַׁדַּי — Ani El Szaddaj.

BT tłumaczy:

„Jam jest Bóg Wszechmogący”.

Ale przypis Pallottinum uczciwie zaznacza, że jest to:

przybliżony przekład starożytnego imienia.

To bardzo ważne.

5. Co znaczy „Szaddaj”?

Dokładna etymologia:

nie jest pewna.

Proponowano różne wyjaśnienia:

związek z mocą,
z górą,
z płodnością,
z dawnymi określeniami bóstwa.

Tradycja grecka Septuaginty i łacińska Wulgaty prowadzi do tłumaczenia:

„Wszechmogący”.

To tłumaczenie jest teologicznie dobrze zakorzenione, ale nie oznacza:

pewnej rekonstrukcji pierwotnej etymologii słowa.

6. Dlaczego imię Boga jest tutaj tak ważne?

Kontekst:

Abram ma 99 lat,
Sara jest bezdzietna,
obietnica syna wydaje się biologicznie nierealna.

Bóg objawia się jako:

El Szaddaj.

To podkreśla:

Boża możliwość działania tam, gdzie ludzka możliwość się kończy.

7. „Służ Mi i bądź nieskazitelny”

BT tłumaczy:

„Służ Mi i bądź nieskazitelny”.

Hebrajski mówi:

הִתְהַלֵּךְ לְפָנַי — hithallekh lefanai

czyli dosłownie:

„chodź przede Mną”.

To piękny biblijny idiom.

Podobny motyw znamy z:

Henocha

Noego.

8. „Chodzić przed Bogiem”

Nie chodzi o fizyczne:

chodzenie kilka metrów przed Bogiem.

To obraz:

całego życia,
świadomości Bożej obecności,
lojalności,
orientacji życia na Boga.

Czyli Bóg nie mówi Abramowi tylko:

„wykonaj jeden rytuał”.

Mówi:

całe twoje życie ma być przeżywane przede Mną.

9. „Bądź nieskazitelny”

Hebrajskie:

תָּמִים — tamim.

To samo słowo znamy z opisu:

Noego.

Może oznaczać:

pełny,
integralny,
bez skazy,
nienaganny.

Nie oznacza:

absolutnej bezgrzeszności.

Abraham nadal będzie popełniał błędy.

Chodzi o:

integralność życia wobec Boga.

10. Łaska i wymaganie

Rdz 15 mocno podkreślił:

Bożą inicjatywę.

Rdz 17 pokazuje:

odpowiedź człowieka.

To ważne.

Przymierze nie oznacza:

„Bóg zrobi wszystko, więc sposób życia człowieka nie ma znaczenia”.

Bóg daje:

obietnicę.

Ale mówi również:

chodź przede Mną.

11. Abram pada na twarz

Hebrajskie:

נָפַל עַל־פָּנָיו — nafal al panaw

czyli:

upadł na twarz.

To gest:

czci,
uniżenia,
bojaźni.

Abraham zrobi to w rozdziale:

dwa razy.

Pierwszy raz:

wobec objawienia.

Drugi:

gdy usłyszy zapowiedź syna Sary i się roześmieje.

12. „Ojciec mnóstwa narodów”

Bóg rozwija obietnicę.

Abram nie ma być tylko:

ojcem jednego narodu.

Ma stać się:

ojcem mnóstwa narodów.

To bardzo ważne dla całej Biblii.

Abraham będzie przodkiem:

Izraela przez Izaaka,
Izmaelitów przez Izmaela,
innych ludów przez potomków Ketury.

Jego postać otrzyma również później:

duchowe znaczenie dla wierzących narodów.

13. Nowe imię: Abraham

Dotychczas:

אַבְרָם — Awram / Abram.

Od teraz:

אַבְרָהָם — Awraham / Abraham.

BT wyjaśnia, że zmiana imienia w świecie starożytnym oznacza:

nową misję / nową tożsamość.

14. Co znaczy „Abram”?

Najczęściej tłumaczy się imię jako coś w rodzaju:

„ojciec jest wywyższony”

lub:

„wywyższony ojciec”.

Dokładne pochodzenie może należeć do szerszego świata języków semickich.

15. Co znaczy „Abraham”?

Rdz 17 tworzy:

ludową etymologię.

Łączy imię z:

אַב הֲמוֹן — aw hamon

czyli:

„ojciec mnóstwa”.

BT wyraźnie zaznacza:

etymologia ludowa.

To nie jest nowoczesna analiza językoznawcza.

To:

teologiczne objaśnienie imienia w narracji.

16. Imię jako misja

To bardzo ważne.

W Biblii imię często wyraża:

tożsamość,
powołanie,
rolę.

Zmiana imienia oznacza:

nowy etap historii.

Abram nie ma już patrzeć na siebie tylko jako:

człowieka bez potomka.

Bóg nazywa go:

ojcem mnóstwa.

Jeszcze zanim widzi spełnienie.

17. Bóg nazywa człowieka według obietnicy

To piękny motyw.

Rzeczywistość mówi:

starzejący się ojciec jednego syna.

Bóg mówi:

ojciec mnóstwa narodów.

To nie jest:

psychologiczna autosugestia.

To tożsamość nadana:

przez obietnicę Boga.

18. Królowie wyjdą od Abrahama

Bóg zapowiada:

królowie będą jego potomkami.

To później spełni się w historii:

Izraela,
Judy,
Dawida.

W chrześcijańskiej lekturze linia królewska prowadzi ostatecznie do:

Chrystusa, Syna Dawida i potomka Abrahama.

Mt 1 zacznie Ewangelię właśnie od:

Jezusa Chrystusa, syna Dawida, syna Abrahama.

19. „Przymierze wieczne”

Hebrajskie:

בְּרִית עוֹלָם — berit olam.

To:

przymierze trwałe / wieczne.

Słowo:

עוֹלָם — olam

może oznaczać:

trwałość,
długą przyszłość,
wieczność.

W Rdz 17 nacisk leży na:

ciągłość przymierza przez pokolenia.

20. „Będę Bogiem twoim”

To jeden z najważniejszych zwrotów całej Biblii.

Bóg nie obiecuje tylko:

ziemi,
dzieci,
sukcesu.

Mówi:

„będę twoim Bogiem”.

To centrum przymierza.

Później formuła będzie powracała:

Ja będę ich Bogiem, oni będą moim ludem.

To serce:

biblijnej relacji przymierza.

21. Ziemia Kanaan

Obietnica ziemi zostaje ponowiona.

Abraham nadal żyje w niej:

jako przybysz.

Hebrajskie słowo związane z jego pobytem przypomina:

nie jest jeszcze jej pełnym właścicielem.

To ważny paradoks:

obietnica już jest prawdziwa, ale jej pełne spełnienie nadal należy do przyszłości.

22. Obrzezanie

Od w. 9 rozpoczyna się druga część przymierza.

Bóg daje:

znak.

Hebrajskie:

מוּל — mul

oznacza:

obrzezać.

Znak dotyczy:

ciała.

23. Obrzezanie nie zostało wynalezione przez Izrael

BT wyraźnie zaznacza, że obrzezanie było praktykowane:

przez wiele starożytnych ludów.

To bardzo ważne.

Izrael nie jest pierwszą kulturą znającą:

ten zabieg.

Unikalne staje się:

jego znaczenie religijne w Izraelu.

24. Co zmienia Biblia?

Znany kulturowo obrzęd otrzymuje:

znaczenie przymierza.

Tak działa wiele symboli biblijnych.

Rdz 9:

tęcza — naturalne zjawisko, ale znak przymierza.

Rdz 17:

obrzezanie — znana praktyka, ale znak relacji z Bogiem.

25. Znak w ciele

Przymierze nie pozostaje tylko:

ideą w głowie.

Zostaje wpisane:

w ciało.

To bardzo semicki sposób myślenia.

Człowiek nie jest tylko:

duszą,
intelektem.

Relacja z Bogiem obejmuje:

całego człowieka.

26. Dlaczego właśnie organ związany z płodnością?

To bardzo sugestywne w kontekście Abrahama.

Cała obietnica dotyczy:

potomstwa.

Znak zostaje umieszczony właśnie w ciele związanym:

z przekazywaniem życia.

Można więc widzieć w nim stałe przypomnienie:

potomstwo jest związane z przymierzem i obietnicą Boga.

27. Krew przymierza

BT podkreśla:

cielesny znak i trwałą pamiątkę przymierza przypieczętowaną własną krwią.

Nie oznacza to, że obrzezanie jest tym samym co:

ofiara.

Ale krew podkreśla:

powagę przynależności.

28. Osiem dni

Każdy chłopiec ma być obrzezany:

ósmego dnia.

Ten termin będzie później częścią:

Prawa Mojżeszowego.

Jezus także zostanie obrzezany:

ósmego dnia.

Łk 2 zachowuje tę informację.

29. Dlaczego osiem dni?

Tekst nie podaje:

medycznego wyjaśnienia.

Nie należy więc tworzyć fantastycznych teorii typu:

„Bóg wybrał ósmy dzień wyłącznie dlatego, że wtedy dokładnie osiąga maksimum czynnik krzepnięcia X”.

Takie apologetyczne argumenty często przesadzają.

Najważniejsze:

ósmy dzień zostaje ustanowiony normą przymierza.

30. Kogo obejmuje obrzezanie?

Nie tylko:

biologicznych potomków.

Także:

urodzonych w domu,
nabytych za pieniądze,
obcych włączonych do domu.

To bardzo ciekawe.

Przynależność do domu przymierza nie jest więc wyłącznie:

biologiczna.

31. Ale tekst odzwierciedla również świat niewolnictwa

Musimy to zauważyć.

Mówi o:

nabytych za pieniądze.

To realia społeczne starożytnego świata.

Biblia w tym miejscu:

nie znosi niewolnictwa.

Nie należy jednak brać samego opisu jako:

moralnego usprawiedliwienia niewolnictwa dla współczesności.

Opis społeczeństwa nie jest automatycznie:

wiecznym nakazem społecznym.

32. „Przymierze w waszym ciele”

To bardzo mocne zdanie.

Znak ma być:

trwały.

Każde pokolenie pamięta:

należymy do relacji przymierza.

33. Kara za brak obrzezania

Nieobrzezany mężczyzna ma zostać:

„usunięty ze społeczności”.

Hebrajskie:

כָּרֵת — karet

wiąże się z:

odcięciem.

Dokładne znaczenie formuły w różnych tekstach jest dyskutowane.

Może oznaczać:

wykluczenie ze wspólnoty,
karę Bożą,
przedwczesną śmierć,

zależnie od kontekstu.

Nie należy automatycznie tłumaczyć każdego karet identycznie.

34. Znak nie wystarcza bez życia moralnego

BT przypomina proroków:

Jr 4,
Jr 9.

Prorocy mówią o potrzebie:

obrzezania serca.

To bardzo ważne.

Można mieć:

znak w ciele

i jednocześnie:

serce dalekie od Boga.

35. „Obrzezanie serca”

Późniejsza Biblia rozwinie tę metaforę.

Pwt 10 i 30.

Jeremiasz.

Paweł.

Chodzi o:

wewnętrzną gotowość do posłuszeństwa.

To klasyczna biblijna krytyka:

rytuału bez przemiany życia.

36. Czy obrzezanie obowiązuje chrześcijan?

Nie jako warunek przynależności do Nowego Przymierza.

To będzie jedno z największych pytań pierwszego Kościoła.

Dz 15.

Ga.

Rz.

Paweł będzie bardzo stanowczy:

poganin nie musi stać się etnicznie Żydem i przyjąć obrzezania, aby należeć do Chrystusa.

37. Czy chrześcijaństwo „unieważnia” sens obrzezania Izraela?

Trzeba mówić precyzyjnie.

Dla chrześcijan obrzezanie:

nie jest warunkiem zbawienia ani wejścia do Kościoła.

Ale w historii Izraela pozostaje:

fundamentalnym znakiem przymierza Abrahamowego.

Nie należy mówić pogardliwie, że:

„to był bezsensowny stary rytuał”.

To ważny element historii zbawienia.

38. Paweł i obrzezanie

Paweł napisze, że liczy się:

wiara działająca przez miłość.

Oraz:

nowe stworzenie.

W Rz 2 będzie mówił o:

obrzezaniu serca.

W Kol 2 chrześcijańska lektura połączy motyw obrzezania z:

Chrystusem i chrztem.

39. Czy chrzest jest „chrześcijańskim obrzezaniem”?

Istnieje ważna typologiczna relacja, szczególnie przez:

Kol 2,11–12.

Nie należy jednak mówić:

„to dokładnie ten sam obrzęd tylko z wodą”.

Chrzest:

ma własne ustanowienie,
własną teologię,
obejmuje śmierć i zmartwychwstanie z Chrystusem.

Ale obrzezanie jako znak przynależności do przymierza przygotowuje:

biblijny język znaku wspólnoty.

40. Sara również otrzymuje nowe imię

To ogromnie ważne.

Nie tylko Abraham.

Saraj zostaje:

Sarą.

Bóg nie mówi:

„Abraham jest bohaterem, jego żona jest biologicznym dodatkiem”.

Zmienia również:

jej imię.

To wskazuje na:

jej własną rolę w obietnicy.

41. Saraj → Sara

Hebrajskie:

שָׂרַי — Saraj

שָׂרָה — Sarah / Sara.

BT wyjaśnia:

Sara = „Księżniczka”.

Dokładna różnica etymologiczna między formami jest dyskutowana.

Najważniejsza jest narracyjna funkcja:

nowe imię = nowa misja w przymierzu.

42. Bóg błogosławi Sarę

To fundamentalne.

Bóg mówi:

„będę jej błogosławił”.

Sara nie jest tylko:

„łonem do realizacji obietnicy Abrahama”.

Sama staje się:

osobą błogosławieństwa.

43. „Z niej dam ci syna”

I teraz po raz pierwszy pada całkowicie jasna odpowiedź.

Nie:

Eliezer,
tylko Abram jako ojciec,
nie anonimowa kobieta,
nie Hagar.

Sara.

To ona:

urodzi syna obietnicy.

44. Matka ludów

Bóg mówi, że Sara będzie:

matką ludów.

I od niej:

pochodzić będą królowie.

To odpowiednik obietnicy danej Abrahamowi.

Oboje zostają więc włączeni:

w misję przymierza.

45. Abraham znowu pada na twarz

Ale tym razem tekst dodaje:

śmiech.

Abraham:

roześmiał się.

To niezwykle ludzki moment.

46. Czy Abraham śmieje się z niewiary?

BT w przypisie mówi:

„wyraz powątpiewania”.

To istotne.

Abraham naprawdę wierzy.

Ale konkretna zapowiedź:

stuletni ojciec + dziewięćdziesięcioletnia matka

przekracza jego wyobraźnię.

47. Wiara i śmiech mogą istnieć obok siebie

To kontynuacja Rdz 15.

Abram:

wierzy

pyta.

Tutaj:

jest człowiekiem przymierza

się śmieje.

Biblijna wiara nie oznacza mechanicznego:

wyłączenia ludzkiej reakcji.

48. „Czy stuletniemu może się urodzić syn?”

Abraham sam wypowiada:

biologiczną niemożliwość.

Nie udaje:

„to przecież zupełnie normalne”.

Właśnie dlatego późniejsze narodziny Izaaka będą:

znakiem działania Boga.

49. Sara ma 90 lat

Narracja podkreśla:

wiek obojga.

Obietnica nie ma zostać pomylona ze zwykłym:

przewidywalnym rozwojem rodziny.

50. „Oby Izmael żył pod Twoją opieką”

To jedno z najbardziej wzruszających zdań rozdziału.

Abraham nie mówi:

„świetnie, usuń Izmaela, skoro pojawi się lepszy syn”.

Mówi:

„Oby Izmael żył przed Tobą”.

Hebrajski:

לוּ יִשְׁמָעֵאל יִחְיֶה לְפָנֶיךָ

czyli w przybliżeniu:

„oby Izmael żył przed Tobą”.

To modlitwa ojca:

za swojego syna.

51. Trzynaście lat relacji

Żeby zrozumieć to zdanie, trzeba pamiętać:

Izmael ma około trzynastu lat.

Abraham:

zna go,
wychowuje,
kocha,
widzi w nim przyszłość.

Zmiana Bożego planu, jak rozumie go Abraham, może być emocjonalnie:

trudna.

52. Bóg odpowiada: „Ależ nie!”

Bóg nie odrzuca prośby o Izmaela.

Ale poprawia:

sposób rozumienia obietnicy.

Sara naprawdę:

urodzi syna.

53. Imię Izaak

Hebrajskie:

יִצְחָק — Jicchak / Izaak.

Pochodzi od rdzenia:

צחק — tsachaq

śmiać się.

Znaczenie:

„on się śmieje / niech się śmieje” — w uproszczeniu.

Śmiech zostaje wpisany:

w imię dziecka.

54. Śmiech będzie powracał

Rdz 17:

Abraham się śmieje.

Rdz 18:

Sara się śmieje.

Rdz 21:

Sara mówi o śmiechu i radości po narodzinach.

Imię Izaaka spina:

powątpiewanie i radość.

To genialna gra narracyjna.

55. Bóg potrafi przemienić śmiech niedowierzania w śmiech radości

To jeden z najpiękniejszych motywów cyklu.

Na początku śmiech brzmi:

„to niemożliwe”.

Po narodzinach:

„Bóg dał mi powód do śmiechu”.

Izaak jest więc dzieckiem:

obietnicy i śmiechu.

56. „Z nim zawrę moje przymierze”

Tutaj pojawia się najważniejsze rozróżnienie.

Bóg błogosławi:

Izmaela.

Ale szczególne przymierze, o którym mowa w linii obietnicy, będzie kontynuowane przez:

Izaaka.

57. Czy Bóg odrzuca Izmaela?

Nie.

Werset 20 jest absolutnie jasny.

Bóg mówi:

„wysłucham cię”.

To piękne, bo imię:

Izmael = „Bóg słyszy”.

Teraz Bóg:

słyszy także modlitwę Abrahama o Izmaela.

58. Bóg błogosławi Izmaela

Bóg obiecuje mu:

płodność,
bardzo liczne potomstwo,
dwunastu książąt,
wielki naród.

To nie brzmi jak:

przekleństwo.

To wyraźne:

błogosławieństwo.

59. Dwunastu książąt

Rdz 25 poda listę:

dwunastu synów / książąt Izmaela.

To tworzy ciekawą paralelę.

Izmael:

dwanaście linii książęcych.

Jakub/Izrael:

dwanaście pokoleń.

Nie oznacza to identycznej roli w historii przymierza.

Ale pokazuje:

realne spełnienie błogosławieństwa Izmaela.

60. Izaak za rok

Bóg podaje:

konkretny termin.

Do tej pory obietnica była coraz bardziej precyzyjna.

Rdz 12:

wielki naród.

Rdz 15:

twój biologiczny potomek.

Rdz 17:

Sara.

Izaak.

za rok.

Objawienie osiąga nowy poziom konkretności.

61. Bóg kończy rozmowę

Tekst mówi:

Bóg oddalił się / wstąpił od Abrahama.

Objawienie ma:

początek i koniec.

I wtedy rozpoczyna się:

odpowiedź człowieka.

62. „Jeszcze tego samego dnia”

To bardzo ważne.

Abraham nie mówi:

„przemyślę to przez kilka miesięcy”.

Wykonuje znak przymierza:

tego samego dnia.

To podkreśla:

posłuszeństwo.

63. Abraham obrzezuje Izmaela

Izmael zostaje:

obrzezany.

To ważne.

Mimo że linia szczególnego przymierza będzie prowadzona przez Izaaka, Izmael:

uczestniczy w znaku domu Abrahama.

To pokazuje złożoność jego pozycji.

64. Abraham ma 99 lat

Sam również przyjmuje:

znak.

Nie mówi:

„to obowiązek tylko moich potomków”.

Sam:

wchodzi w posłuszeństwo.

65. Cały dom Abrahama

Obrzezani zostają:

Abraham,
Izmael,
urodzeni w domu,
nabyci słudzy.

Znak obejmuje:

całą męską strukturę gospodarstwa.

66. Co z kobietami?

To ważne pytanie.

Znak obrzezania fizycznie dotyczy:

mężczyzn.

Nie oznacza to, że kobiety są:

poza przymierzem.

Sara sama otrzymuje:

nowe imię,
błogosławieństwo,
obietnicę,
rolę matki ludów.

Przymierze obejmuje:

rodzinę i potomstwo.

Znak jest męski, ale przymierze nie jest:

„tylko dla mężczyzn”.

67. Czy Biblia nakazuje obrzezanie kobiet?

Nie.

Rdz 17 mówi o:

obrzezaniu mężczyzn.

Tzw. żeńskie okaleczanie narządów płciowych:

nie jest biblijnym nakazem obrzezania.

Nie wolno ich utożsamiać.

68. Obrzezanie a tożsamość Izraela

W historii Izraela obrzezanie stanie się jednym z najważniejszych znaków:

przynależności do ludu.

Szczególnie mocno nabierze znaczenia w sytuacjach, gdy Izrael będzie żył:

pośród innych narodów.

Znak w ciele staje się:

znakiem pamięci.

69. Obrzezanie w historii Machabejskiej

W czasach prześladowań hellenistycznych obrzezanie stanie się kwestią:

wierności i tożsamości religijnej.

To pokazuje, jak głęboko Rdz 17 wpłynął na:

historię judaizmu.

70. Jezus zostaje obrzezany

Łk 2 mówi, że Jezus:

ósmego dnia

został obrzezany i otrzymał imię.

To oznacza:

naprawdę wszedł w historię Izraela.

Nie jest abstrakcyjnym Zbawicielem „spoza ludzkości”.

Jest:

synem Abrahama i synem Izraela.

71. Sobór Jerozolimski

Dz 15 pokaże wielki problem:

czy poganie wierzący w Chrystusa muszą się obrzezać?

Odpowiedź Kościoła:

nie.

To fundamentalny moment otwarcia wspólnoty na narody bez wymogu:

wejścia w pełną żydowską tożsamość etniczno-rytualną.

72. Paweł i Galaci

W Liście do Galatów Paweł będzie bardzo ostry wobec przekonania, że obrzezanie jest konieczne:

do usprawiedliwienia w Chrystusie.

Nie atakuje historii Abrahama.

Atakuje:

uczynienie znaku Starego Przymierza warunkiem zbawienia pogan w Nowym Przymierzu.

73. Abraham jako ojciec wierzących nieobrzezanych i obrzezanych

Rz 4 zwraca uwagę na chronologię:

Rdz 15 przed Rdz 17.

Abram został uznany za sprawiedliwego przez wiarę:

zanim został obrzezany.

Dlatego według Pawła może być ojcem:

wierzących obrzezanych,
wierzących nieobrzezanych.

To niezwykle ważna argumentacja.

74. Znak następuje po wierze

To fundamentalna kolejność.

Rdz 15:

wiara i sprawiedliwość.

Rdz 17:

znak przymierza.

Paweł wykorzysta to, aby powiedzieć:

znak nie produkuje automatycznie wiary.

Ma być:

pieczęcią relacji już rozpoczętej przez Boga.

75. Sakrament a magia — ważna analogia

Nie można po prostu utożsamić obrzezania z sakramentami.

Ale istnieje wspólna biblijna zasada:

zewnętrzny znak nie jest magicznym automatem oderwanym od relacji z Bogiem.

Prorocy krytykują:

znak bez przemiany serca.

Podobnie chrześcijaństwo nie traktuje sakramentów jako:

magicznych talizmanów.

76. El Szaddaj i niewykonalna obietnica

Wróćmy do początku.

Bóg przedstawia się:

El Szaddaj.

Następnie mówi:

90-letnia Sara urodzi.

Struktura jest czytelna.

To, czego człowiek:

nie może zrobić,

nie stanowi bariery dla:

Boga.

77. Ale Bóg nie spełnia obietnicy bez udziału ludzi

To również ważne.

Sara:

naprawdę urodzi.

Abraham:

naprawdę ma być ojcem.

Obrzezanie:

naprawdę ma być wykonane.

Boże działanie nie oznacza:

unieważnienia ludzkiej historii.

Łaska działa:

w historii, ciele i decyzjach człowieka.

78. Nowe imiona są ważniejsze niż kosmetyczna zmiana liter

Abraham i Sara otrzymują:

nową tożsamość.

Ich dotychczasowa historia była naznaczona:

bezdzietnością,
próbą z Hagar,
oczekiwaniem.

Bóg mówi:

historia jeszcze nie jest zakończona.

79. Abraham zostaje nazwany ojcem zanim widzi mnóstwo

Sara zostaje nazwana matką ludów:

zanim rodzi jednego Izaaka.

To pokazuje:

Boża obietnica wyprzedza widzialne spełnienie.

80. Rdz 17 i temat tożsamości

W całym rozdziale powraca:

kim jesteś?

Abram:

Abraham.

Saraj:

Sara.

Syn:

Izaak.

Ciało:

znak przymierza.

Dom:

objęty znakiem.

Bóg:

„będę ich Bogiem”.

To rozdział o:

tożsamości przymierza.

81. Czy Izaak jest „lepszym człowiekiem” od Izmaela?

Tekst:

nie mówi tego.

Wybór Izaaka nie wynika z:

jego moralnych zasług,
inteligencji,
„lepszej krwi”.

Izaak jeszcze:

nawet się nie urodził.

Wybór dotyczy:

linii obietnicy.

To klasyczna biblijna logika:

wybranie jest darem, nie nagrodą za wcześniejsze osiągnięcia.

82. Bóg błogosławi poza główną linią obietnicy

Rdz 17 bardzo mocno chroni przed błędem:

„jeśli Izaak jest wybrany, Izmael jest przeklęty”.

Nie.

Bóg osobiście mówi:

„pobłogosławię go”.

To ogromnie ważne dla rozumienia:

Bożego wybrania.

83. Wybranie nie oznacza monopolu na Bożą dobroć

Izaak:

linia przymierza.

Izmael:

realne błogosławieństwo.

To pokazuje:

Bóg może mieć szczególny plan wobec jednej osoby, nie przestając troszczyć się o drugą.

84. Nowe imię i powołanie

W Biblii motyw zmiany imienia powróci.

Jakub:

Izrael.

Szymon:

Piotr.

Nie zawsze mechanizm jest identyczny.

Ale wspólna intuicja brzmi:

spotkanie z Bogiem może nadać człowiekowi nową misję.

85. „Chodź przede Mną”

To może być najważniejsze zdanie praktyczne rozdziału.

Bóg daje Abrahamowi:

obietnice,
znak,
imię.

Ale na początku stawia:

relację.

Nie mówi:

„najważniejsze, żebyś prawidłowo wykonał rytuał”.

Najpierw:

„chodź przede Mną”.

Ważne słowa hebrajskie — Rdz 17

Hebrajski	Transliteracja	Znaczenie
אֵל שַׁדַּי	El Szaddaj	starożytne imię Boga; BT: „Bóg Wszechmogący”
הִתְהַלֵּךְ	hithallekh	chodzić, postępować
לְפָנַי	lefanai	przede Mną
תָּמִים	tamim	nieskazitelny, integralny, pełny
בְּרִית	berit	przymierze
אַבְרָם	Awram	Abram
אַבְרָהָם	Awraham	Abraham
הָמוֹן	hamon	mnóstwo, tłum
עוֹלָם	olam	trwałość, wieczność
מוּל	mul	obrzezać
עָרְלָה	orlah	napletek; także metaforycznie „nieobrzezanie”
אוֹת	ot	znak
שָׂרַי	Saraj	Saraj
שָׂרָה	Sarah	Sara; „księżniczka”
צָחַק	tsachaq	śmiać się
יִצְחָק	Jicchak	Izaak, związane ze śmiechem
יִשְׁמָעֵאל	Jiszma’el	Izmael — „Bóg słyszy”
נָשִׂיא	nasi	książę, przywódca
כָּרֵת	karet	odcięcie / usunięcie; dokładny sens zależny od kontekstu

Klucz do Biblii — Rdz 17

Rdz 17 następuje około trzynaście lat po narodzinach Izmaela.
Abram ma 99 lat, więc obietnica biologicznego potomstwa staje się po ludzku coraz mniej prawdopodobna.
Bóg przedstawia się jako El Szaddaj; BT zaznacza, że „Wszechmogący” jest przybliżonym tradycyjnym tłumaczeniem.
„Chodź przede Mną” oznacza całe życie przeżywane w lojalnej relacji z Bogiem.
„Tamim” nie oznacza absolutnej bezgrzeszności, lecz integralność/nieskazitelność.
Przymierze jest darem Boga, ale wymaga odpowiedzi człowieka.
Zmiana Abram → Abraham oznacza nową misję; BT wskazuje na ludową etymologię „ojciec mnóstwa”.
Abraham ma stać się ojcem wielu narodów, a od jego linii mają pochodzić królowie.
Centrum przymierza brzmi: „będę Bogiem twoim i twojego potomstwa”.
Obietnica ziemi zostaje ponowiona, choć Abraham nadal żyje w Kanaanie jako przybysz.
Obrzezanie było znane w innych kulturach, ale w Izraelu otrzymuje szczególne znaczenie religijne jako znak przymierza.
Znak w ciele odpowiada tematowi potomstwa i pokazuje, że relacja z Bogiem obejmuje całego człowieka.
Obrzezanie ma być wykonywane ósmego dnia.
Znak obejmuje nie tylko biologicznych potomków, ale również mężczyzn włączonych do domu Abrahama.
Tekst odzwierciedla realia niewolnictwa starożytnego świata; opis nie jest współczesnym moralnym usprawiedliwieniem niewolnictwa.
Prorocy później podkreślą potrzebę „obrzezania serca”: sam rytuał nie zastępuje posłuszeństwa.
Chrześcijanie nie są zobowiązani do obrzezania jako warunku wejścia do Nowego Przymierza.
Rz 4 wykorzystuje chronologię: Abraham uwierzył w Rdz 15 przed obrzezaniem w Rdz 17.
Sara również otrzymuje nowe imię i własne błogosławieństwo; nie jest tylko dodatkiem do historii Abrahama.
Dopiero w Rdz 17 Bóg mówi całkowicie jednoznacznie, że to Sara urodzi syna obietnicy.
Abraham śmieje się; BT interpretuje ten śmiech jako powątpiewanie.
Izaak nosi imię związane z hebrajskim czasownikiem „śmiać się”.
Motyw śmiechu będzie wracał w Rdz 18 i Rdz 21.
Abraham prosi Boga o Izmaela, co pokazuje realną więź ojca z trzynastoletnim synem.
Bóg wyraźnie błogosławi Izmaela i obiecuje mu licznych potomków oraz dwunastu książąt.
Jednocześnie szczególne przymierze będzie kontynuowane przez Izaaka.
Wybranie Izaaka nie oznacza przeklęcia Izmaela.
Izaak nie zostaje wybrany ze względu na wcześniejsze zasługi — jeszcze się nie urodził.
Abraham wykonuje obrzezanie tego samego dnia, co podkreśla jego posłuszeństwo.
Izmael również zostaje obrzezany i pozostaje częścią domu Abrahama.
Kobiety nie są poza przymierzem: Sara jest wyraźnie błogosławiona i objęta obietnicą, choć znak fizycznie dotyczy mężczyzn.
Rdz 17 jest rozdziałem tożsamości: nowe imiona, nowy znak i formuła „będę ich Bogiem”.

Niezbędnik Biblijny

Gdzie jesteśmy?

Księga: Rodzaju
Rozdział: 17
Testament: Stary Testament
Sekcja: cykl Abrahama

Główne części Rdz 17

Rdz 17,1–8

El Szaddaj.

Wezwanie:

„chodź przede Mną”.

Przymierze.

Abram → Abraham.

Ojciec mnóstwa narodów.

Ziemia Kanaan.

Rdz 17,9–14

Znak przymierza:

obrzezanie.

Ósmy dzień.

Cały dom Abrahama.

Rdz 17,15–22

Saraj → Sara.

Sara jako matka ludów.

Śmiech Abrahama.

Izaak.

Błogosławieństwo Izmaela.

Rozróżnienie:

błogosławieństwo Izmaela / przymierze przez Izaaka.

Rdz 17,23–27

Abraham:

natychmiast wykonuje polecenie.

Obrzezani:

Abraham,
Izmael,
cały męski dom.

Co Rdz 17 mówi o Bogu?

Bóg:

wraca do człowieka po latach oczekiwania,
nie zapomina o swojej obietnicy,
objawia się jako El Szaddaj,
nadaje nową tożsamość,
wiąże się przymierzem przez pokolenia,
daje znak przymierza,
błogosławi Sarę,
precyzuje obietnicę Izaaka,
słyszy modlitwę Abrahama za Izmaela,
błogosławi Izmaela,
prowadzi historię według własnej obietnicy, a nie wyłącznie według ludzkiego planowania.

Najważniejsze:

Bóg potrafi powiedzieć „nie” jednemu ludzkiemu scenariuszowi, jednocześnie mówiąc „tak” człowiekowi, którego ten scenariusz dotyczył.

Izmael nie jest linią szczególnego przymierza.

Ale:

nie jest przez Boga porzucony.

Co Rdz 17 mówi o człowieku?

Abraham:

wierzy,
nadal potrafi się zdziwić,
śmieje się,
kocha Izmaela,
prosi za niego,
przyjmuje korektę Boga,
wykonuje polecenie.

To kolejny etap:

dojrzewania wiary.

Najczęstsze błędne odczytania Rdz 17

„El Szaddaj na pewno etymologicznie znaczy Wszechmogący”

BT samo mówi, że jest to przekład przybliżony, zgodny z dawną tradycją przekładową.

„Tamim oznacza, że Abraham od tej chwili jest całkowicie bezgrzeszny”

Nie. Jego historia nadal pokaże słabości.

„Bóg zmienił imiona dla efektu literackiego bez znaczenia”

W świecie biblijnym zmiana imienia sygnalizuje nową misję i tożsamość.

„Obrzezanie powstało dopiero u Abrahama”

Nie. Było znane w starożytności, ale tutaj otrzymuje znaczenie znaku przymierza.

„Obrzezanie samo gwarantuje relację z Bogiem”

Nie. Prorocy będą mówić o potrzebie obrzezania serca.

„Chrześcijanin musi być obrzezany”

Nie. Nowy Testament zdecydowanie odrzuca taki wymóg dla pogan wchodzących do Kościoła.

„Sara jest tylko narzędziem do urodzenia Izaaka”

Nie. Bóg zmienia jej imię, błogosławi ją i nazywa matką ludów.

„Abraham śmieje się wyłącznie z czystej radości”

BT interpretuje jego śmiech jako element powątpiewania.

„Izmael zostaje przeklęty”

Dokładnie odwrotnie: Bóg mówi, że go pobłogosławi.

„Skoro Izaak jest wybrany, jest moralnie lepszy od Izmaela”

Nie. Izaak jeszcze się nie urodził. Wybranie dotyczy misji w historii przymierza.

„Obrzezanie kobiet wynika z Rdz 17”

Nie. Tekst mówi o mężczyznach.

Co warto zaznaczyć w swojej Biblii?

Rdz 17,1

El Szaddaj.

„Chodź przede Mną”.

tamim.

Rdz 17,5

Abram → Abraham.

Zwróć uwagę na przypis BT:

imię = misja.

Rdz 17,7

„Będę Bogiem twoim”.

Centrum przymierza.

Rdz 17,10–11

obrzezanie jako znak.

Rdz 17,12

ósmy dzień.

Rdz 17,15

Saraj → Sara.

Rdz 17,16

Sara będzie matką ludów.

Rdz 17,17

śmiech Abrahama.

Zapamiętaj rdzeń tsachaq.

Rdz 17,18

modlitwa za Izmaela.

Rdz 17,19

Izaak.

przymierze przez niego.

Rdz 17,20

Zaznacz bardzo mocno:

„pobłogosławię Izmaela”.

To chroni przed błędnym odczytaniem całej historii.

Rdz 17,23

„tego samego dnia”.

Posłuszeństwo.

Połączenia z innymi miejscami Biblii

Rdz 15

Wiara zostaje poczytana za sprawiedliwość.

Rdz 17

Dopiero teraz pojawia się:

obrzezanie.

To jest klucz dla:

Rz 4.

Rdz 18

Sara usłyszy zapowiedź syna i:

także się roześmieje.

Bóg zapyta:

„Czy jest coś, co byłoby niemożliwe dla Pana?”

To będzie bezpośrednie rozwinięcie Rdz 17.

Rdz 21

Izaak się rodzi.

Śmiech powątpiewania zmieni się w:

śmiech radości.

Rdz 25

Dwunastu książąt Izmaela pokaże spełnienie:

Rdz 17,20.

Wj 12 i Kpł 12

Obrzezanie stanie się częścią:

prawa i tożsamości Izraela.

Pwt 10 i Pwt 30

Pojawi się pojęcie:

obrzezania serca.

Jr 4 i Jr 9

Prorok pokaże:

zewnętrzny znak bez moralnej wierności nie wystarcza.

Łk 2,21

Jezus zostanie obrzezany:

ósmego dnia.

Wchodzi w:

historię i przymierze Izraela.

Dz 15

Kościół rozstrzygnie, że poganie przyjmujący Chrystusa:

nie muszą przyjmować obrzezania.

Rz 4

Paweł wykorzysta chronologię:

wiara Rdz 15 → znak Rdz 17.

Abraham jest więc ojcem:

wierzących obrzezanych i nieobrzezanych.

Ga 5–6

Paweł podkreśli:

wiara działająca przez miłość

oraz:

nowe stworzenie.

Kol 2

Pojawi się chrześcijańskie zestawienie:

obrzezania i chrztu

w perspektywie uczestnictwa w Chrystusie.

Komentarze polskich biblistów

Biblia Tysiąclecia / Pallottinum

Przypis do Rdz 17,1 zaznacza, że:

„Szaddaj”

jest starożytnym imieniem Boga, którego tłumaczenie:

„Wszechmogący”

jest przybliżone i wynika z tradycji Septuaginty oraz Wulgaty.

To ważny przykład uczciwości tekstualnej Pallottinum:

przekład nie zawsze oznacza pełną pewność etymologii.

Biblia Tysiąclecia o zmianie imienia

Przy Rdz 17,5 BT podkreśla, że w świecie starożytnym imię:

wyraża osobę.

Zmiana imienia oznacza więc:

nadanie nowego posłannictwa.

Pallottinum zaznacza również, że powiązanie „Abraham” z „ojcem mnóstwa” jest:

etymologią ludową.

Biblia Tysiąclecia o obrzezaniu

Przypis do Rdz 17,10 jest szczególnie bogaty.

BT przypomina, że obrzezanie:

było praktykowane przez różne ludy starożytne,
w Izraelu otrzymuje znaczenie religijne,
staje się cielesnym znakiem przymierza,
zostaje związane z obietnicą potomstwa.

BT prowadzi dalej do proroków, którzy podkreślą:

moralny wymiar znaku.

Następnie wskazuje na:

obrzezanie Jezusa,
nowotestamentalne odejście od obowiązku obrzezania dla chrześcijan.

Ks. Janusz Lemański

Najważniejszym dużym polskim komentarzem do Rdz 17 jest:

Janusz Lemański, Księga Rodzaju. Rozdziały 11,27–36,43. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz, Nowy Komentarz Biblijny ST I/2, Edycja Świętego Pawła.

Komentarz obejmuje cały cykl patriarchów i pozwala czytać Rdz 17 jako kolejny etap:

stopniowego precyzowania obietnicy potomstwa.

Rdz 15:

potomek wyjdzie od Abrama.

Rdz 16:

pojawia się Izmael.

Rdz 17:

Bóg jednoznacznie wskazuje Sarę i Izaaka.

To chroni przed zbyt prostym osądem wcześniejszych decyzji Abrahama i Sary, a jednocześnie pokazuje:

Boża obietnica ma własny kierunek.

Lemański i przymierze

Rdz 17 nie powinno być traktowane jako:

całkowicie nowe przymierze niezwiązane z Rdz 15.

Raczej rozwija i konkretyzuje relację:

imię,
potomstwo,
ziemia,
znak,
obowiązek zachowania przymierza.

W narracji patriarchalnej obietnica jest:

stopniowo odsłaniana.

Jedna rzecz, której nie wolno przegapić

Rdz 17 mówi o:

obrzezaniu.

To najbardziej widoczny element.

Ale centrum rozdziału nie brzmi:

„wykonaj zabieg”.

Centrum brzmi:

„będę Bogiem twoim”.

Znak istnieje:

dla relacji.

Nie relacja:

dla znaku.

To niezwykle ważne dla całej biblijnej teologii rytuału.

Jedno zdanie, które warto zabrać z Rdz 17

Bóg nie tylko obiecuje Abrahamowi przyszłość, ale nadaje jemu i Sarze nową tożsamość, wpisuje przymierze w ich życie i ciało, precyzuje obietnicę Izaaka, a jednocześnie pokazuje, że szczególne wybranie jednego syna nie oznacza porzucenia drugiego — Izmael również zostaje usłyszany i pobłogosławiony.

Do osobistego zatrzymania

Pierwsze pytanie

Czy moja relacja z Bogiem jest przede wszystkim:

zewnętrznym znakiem

czy:

„chodzeniem przed Nim”?

Drugie pytanie

Czy potrafię przyjąć, że Bóg czasem:

koryguje mój sposób rozumienia Jego planu,

nie odrzucając przy tym ludzi, których ja już wpisałem w swoją historię?

Abraham myślał o Izmaelu.

Bóg mówi:

Izaak.

Ale równocześnie:

Izmaela pobłogosławię.

Trzecie pytanie

Co robię, gdy Boża obietnica wydaje się:

śmiesznie niemożliwa?

Abraham:

się śmieje.

Bóg nie zrywa przez to rozmowy.

Kontynuuje.

Czwarte pytanie

Jakie „imię” nadaje mi:

mój lęk,

a jakie:

Boże powołanie?

Abram mógł patrzeć na siebie jako:

starego człowieka z jedynym synem Izmaelem.

Bóg mówi:

Abraham — ojciec mnóstwa.

Co wydarzy się w Rdz 18?

Rdz 17 zakończył się konkretną obietnicą:

za rok Sara urodzi Izaaka.

Rdz 18 rozpocznie się od niezwykłej wizyty.

Abraham siedzi:

przy wejściu do namiotu

w najgorętszej porze dnia.

Pojawi się:

trzech mężczyzn.

Abraham natychmiast biegnie im na spotkanie.

Przygotuje:

wodę,
chleb,
cielę,
mleko.

To jedna z najważniejszych biblijnych scen:

gościnności.

Ale bardzo szybko okaże się, że goście przynoszą:

Boże słowo.

Powtórzą:

Sara urodzi syna.

I tym razem:

roześmieje się Sara.

Bóg zapyta:

„Dlaczego Sara się śmieje?”

I padnie jedno z najważniejszych pytań całego cyklu Abrahama:

„Czy jest coś, co byłoby niemożliwe dla Pana?”

Potem rozdział zmieni temat.

Bóg skieruje uwagę ku:

Sodomie.

Abraham stanie przed Bogiem jako:

orędownik.

Zacznie negocjować:

50 sprawiedliwych,
45,
40,
30,
20,

I zada fundamentalne pytanie:

„Czy Ten, który jest sędzią całej ziemi, mógłby postąpić niesprawiedliwie?”

Rdz 18 połączy więc:

gościnność → obietnicę Izaaka → śmiech Sary → sprawiedliwość Boga → modlitwę wstawienniczą za Sodomę.

Źródła

Biblia Tysiąclecia, Pallottinum, wydanie V — Rdz 17 wraz z przypisami.
Janusz Lemański, Księga Rodzaju. Rozdziały 11,27–36,43. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz, Nowy Komentarz Biblijny ST I/2, Edycja Świętego Pawła.
Rdz 15; Rdz 16; Rdz 18; Rdz 21; Rdz 25 — rozwój obietnicy Izaaka i błogosławieństwa Izmaela.
Pwt 10,16; 30,6; Jr 4,4; 9,24–25 — obrzezanie serca i krytyka rytuału bez wierności.
Łk 2,21 — obrzezanie Jezusa.
Dz 15 — Sobór Jerozolimski i kwestia obrzezania pogan.
Rz 2; Rz 4; 1 Kor 7,19; Ga 5–6; Flp 3; Kol 2 — nowotestamentalna reinterpretacja znaczenia obrzezania.

Wybrane źródła internetowe

Biblia Tysiąclecia, Rdz 17: https://biblia.pl/czytaj/Rdz/17/
Edycja Świętego Pawła — Janusz Lemański, NKB Księga Rodzaju ST I cz. 2: https://edycja.pl/pismo-swiete/komentarze/nowy-komentarz-biblijny-2797/nkb-ksiega-rodzaju-st-i-cz-2-1320010027.html

Podstawa tekstowa: Biblia Tysiąclecia — Pallottinum. Cytaty podajemy w skrócie, wraz z sygnaturami — pełny tekst rozdziału warto przeczytać w wydaniu Biblii.